-D.24/92 Birleştirilmiş
YİM 84/91 ve 91/91

Yüksek İdare Mahkemesi Olarak Oturum Yapan
Yüksek Mahkeme Huzurunda.
Mahkeme Heyeti: Niyazi F. Korkut, Aziz Altay, Özkan Tunçağ.-

YİM 84/91

Müstedi: 1. Mustafa Dereli, Gönyeli.
2. Şenol Dereli, Gönyeli.
3. Şener Dereli, Gönyeli.
ile
Müstedaaleyh: 1. İskân Bakanlığı vasıtasıyle Kuzey Kıbrıs Türk
Cumhuriyeti.
2. Bakanlar Kurulu vasıtasıyle Kuzey Kıbrıs Türk
- Cumhuriyeti.
A r a s ı n d a.

Müstediler namına: Ergin Ulunay.
Müstedaaleyhler namına: Müjgan Irkad.

YİM 91/91

Müstedi: Melek Ömer Kofalı n/d Melek Ömer n/d Melek Avcısoyu, Gönyeli.
ile
M-üstedaaleyh: 1. KKTC Bakanlar Kurulu vasıtasıyle KKTC Başsavcılığı,
Lefkoşa.
2. KKTC Devleti vasıtasıyle KKTC Başsavcılığı, Lefkoşa.
3. İskân Bakanlığı vasıtasıyle KKTC Başsavcılığı, Lefkoşa
- A r a s ı n d a.
Müstedi namına: Rifat Çomunoğlu.
Müstedaaleyhler namına: Müjgan Irkad.

Yasa Maddesi: KKTC Anayasasının 41. maddesi, 15/62 sayılı Zorla Mal İktisabı Yasasının 4 ve 6. mad-deleri.

İstemin Özeti: Birleştirilerek dinlenen her iki başvurudaki Müstedilerin, Müstedaaleyhlerce yapılan kamulaştırma ihbarı ile kamulaştırma emrinin hükümsüz olduğuna ve herhangi bir sonuç doğurmayacağına karar verilmesi istemi.

OLAY: 84/91 sayılı ba-şvurudaki Müstediler kardeş olup, Gönyelide kamulaştırma konusu olan taşınmaz malların mal sahipleridirler.
91/91 sayılı başvurudaki Müstedi de kamulaştırma konusu olan taşınmaz mallardan bir kısmını kayıtlı mal sahibidir. Birleştirilerek dinlenen başvu-rularda Müstediler Müstedaaleyhlerce yapılan kamulaş-tırmanın hükümsüz olduğuna ve herhangi bir sonuç doğurmayacağına karar verilmesi isteminde bulundular.

SONUÇ: Anılan istimlâk ihbarı ile istimlâk emrinin içeriklerinin arzulanan düzeyde olmamakla berab-er, Anayasa ve sair mevzuatın özellikle 15/62 sayılı Yasanın 4 ve 6. maddelerinin öngördüğü unsurları tatmin edecek yeterlikte olduğu, Müstedilerin konuya ilişkin olarak Devletin en üst kademesine kadar müteaddit toplantılar ve görüşmeler yaptığı bu nedenl-e herhangi bir tereddüt veya belirsizlik içinde olmadıkları, kamulaştırmanın zorunlu olduğu, bu nedenle Müstedilerin herhangi bir süprizle karşılaşmadıkları ortadadır.
Her iki başvuru da reddedilir.

Atıfta Bulunulan Yargısal İçtihatlar:
YİM 131/88 (D.-6/90) sayılı Yüksek İdare Mahkemesi kararı.
YİM/İstinaf 36/89 ve 11/90 (D.17/90) sayılı Yüksek İdare Mahkemesi kararı.
Michael Theodossiou Co. Ltd, Applicant and The Municipality of Limassol, through The Municipal Committee of Limasol, Respondent (1975) CL-R Part 3.

H Ü K Ü M

Niyazi F. Korkut: Bu başvuruda Mahkemenin hükmünü Sayın Yargıç Özkan Tunçağ verecektir.

Özkan Tunçağ: 84/91 sayılı başvurudaki müstediler kardeş olup sırasıyle Lefkoşada Gönyelide Abdullah Mevkiinde, Pafta/harita XXI/4.W.2, 12.W.1, A-da F parsel no 936, aynı Pafta/harita'da kayıt no: 909, parsel no 935, yine aynı pafta/Harita kayıt no 908, parsel no 934 olan taşınmaz malların kayıtlı mal sahibidirler.

Aynı şekilde 91/91 sayılı başvurudaki müstedi ise Gönyeli sakini olup Lefkoşa-Gönye-lide Blok F, Pafta/harita No. XI/12/12.W.2, parsel 56 ile 432 ve yine Lefkoşa-Gönyeli'de Blok F, pafta/harita No XXI/4.W.2, parsel no 937 de kâin taşınmaz malların kayıtlı mal sahibidir.

Birleştirilerek dinlenen bu iki başvurudaki müstediler yukarıda bel-irtilen taşınmaz malların tümü veya bir kısmı ile ilgili olarak müstedaaleyhlerce yapılan 26.12.1990 tarihli kamulaştırma ihbarı ile 18.2.1991 tarihli kamulaştırma emrinin geçersiz ve hükümsüz olduğuna ve herhangi bir sonuç doğurmayacağına karar verilmesin-i istediler.

84/91 sayılı başvurudaki müstediler 10.4.1991 tarihinde dosyaladıkları başvurularında kardeş olup gönyelide ikamet ettiklerini, başvuruda belirtilen taşınmaz malların kayıtlı mal sahipleri olduklarını, parsel 936'nın 5 dönüm, parsel 935'in 2-7 dönüm 3 evlek 2000 ayakkare, parsel 934'ün 16 dönüm, 2400 ayakkare alanı kapsadığını, konu taşınmaz malların ziraat amaçları için kullanılan tarlalar olduğunu, konu malların kamulaştırılmasına itiraz ettiklerini, söz konusu kamulaştırmada herhangi bir ka-mu yararı olmadığını, zirai arazilerin hududunun şehir ve memleket plânlaması kapsamına alınamayacağını, Gönyelinin doğusunda ve kuzeydoğusunda Rumlardan kalma binlerce dönüm arazinin mevcut olduğunu ve bunların kamulaştırılmasının daha uygun olduğu gerçeğ-i ışığında müstedilerin taşınmaz mallarının kamulaştırılmasının gereksiz olduğunu, Gönyeli Ovasındaki özel mülkiyete ait 2000 dönümlük bir arazi için Devletin hazırladığı bir Master Plânının varolduğunun öğrenildiğini, bu nedenle başvuru konusu kısmı kamul-aştırma kararının alındığını, ancak müstedaaleyhlerin bu plânı finanse edecek mali olanaklarının bulunmadığını, şehir ve memleket plânlamasına göre kamulaşrtırmanın bir plân ve projeye göre yapılması ve tümüyle projenin uygulanması gerektiğini, bunun bir s-onucu olarak da kamulaştırmanın teknik ve mali yönlerini incelemeden, mali olanaklar sağlanmadan konu taşınmaz malların kamulaştırılmasına yasal açıdan olanak bulunmadığını, kamulaştırma ihbarı ile kamulaştırma emrinin Anayasanın ve yürürlükteki diğer mevz-uatın emredici hükümlerine göre gerekli yasal unsurları içermediğini, ezcümle kamulaştırma ihbarında kamulşatırma gerekçelerine yer verilmediği ve kamulaştırma emrinin de kamulaştırma nedenleri belirtilmediği cihetle geçersiz olduğunu öne sürmüşlerdir.

8-4/91 sayılı başvuruya müstedaaleyhler 1.11.1991 tarihinde itirazname dosyaladılar.

Müstedaaleyhler itiraznamelerinde alınan kararlar veya emir veya işlemler veya ihbarın KKTC Anayasasının 41. maddesi ile 15/62 sayılı Zorla Mal İktisabı Yasasının ilgili m-addelerine uygun olduğunu, yeterli gerekçe ve nedenleri içerdiğini, yeterince açık ve anlaşılır olduğunu, "Şehir ve Memleket Plânlaması ve Şehir Memleket Plânlamasının Geliştirilmesi ve İdamesinin kamulaştırma ihbarı için yeterli gerekçe olduğunu, kamulaşt-ırma emrinde de yeterli nedenlerin belirtildiğini, bu savlarını kanıtlamak için duruşma aşamasında şahadet ve belgeler sunacaklarını, şehir ve memleket plânlarının sadece şehir alanlarını değil kırsal alanları da kapsadığını, müstedilerden veya kamudan giz-li herhangi bir amacın söz konusu olmadığını, müstedaaleyhlerin idarenin yasallığı ilkesine uygun olarak hareket etmesi sonucu müstedilerin mallarının gereklilik unsuru dikkate alınarak bir kısmının kamulaştırıldığını, ezcümle müstedi 1'in 5 dönüm olan ko-nu malından sadece 3 evleklik kısmının, müstedi 2'nin 22 dönüm 2 evlek 3000 ayakkare olan taşınmaz malından sadece 6 dönüm 1440 ayakkare olan kısmının, müstedi 3'ün ise 16 dönüm 2400 ayakkare olan taşınmaz malından sadece 2 dönüm 2 evlek 200 ayakkare olan -kısmının kamulaştırıldığını, projenin ağırlığının Gönyeli göleti çevresinde yoğunlaştığını, bu nedenle ve başvuruda geniş izahatı verilecek diğer nedenlerle kamulaştırmanın Gönyeli'nin doğusuna veya kuzeydoğusuna kaydırılmasının olası olmadığını, ancak bu -şekilde gölet ve çevresinin bir bütün olarak kamu yararına geliştirilmiş olacağını, müstedaaleyhlerin uygulamalarının olası olmadığını, ancak bu şekilde gölet ve çevresinin bir bütün olarak kamu yararına geliştirilmiş olacağını, müste-daaleyhlerin uygulam-alarını yıllık uygulamalar olarak gerçekleştireceklerini, her 1 yıllık projenin kendi kendine yeterli bir proje olduğunu, kamulaştırılan bölgenin gelişme alanı içerisinde olup içme suyu hududu dışında bulunduğunu, burada ise arazinin çok az verimli kısmen -de çorak olduğunu, kaldı ki Bakanlar Kurulu kararı ile bu bölgede yer alan 22.76 dönüm hali arazi ile 92.29 dönüm yabancıdan kalma taşınmaz malın bu amaçla kamu yararına ayrıldığını, projeye yönelik 1 adet motor odası ile 24 tonluk su deposunun inşa edildi-ğini, bu maksatla 16.460.000TL. harcandığını, projenin uygulanması için her yıl yapılacak dış yatırımlar dışında da KKTC Devlet Plânlama Örgütünün 1992 programında "Gönyeli Barajı Çevre Düzenlemesi Projesi" yer aldığını, müstedaaleyhlerin başvuru konusu ka-rarları alırken gerekli araştırmayı yaptıklarını, yıllık projelerin finansmanını sağladıklarını, bunun sonucu olarak uygulamaya geçtiklerini, projenin icrasının gölete dayanan yeşil alan ve proje düzenlemesi olduğunu, bu projenin tüm kente hizmet için hazı-rlandığını, müstedileri mağdur etmek gibi bir amacın söz konusu olmadığını, amaçlanan projenin başka bölgelere kaydırılmasının söz konusu olmaadığını, yabancıdan kalan taşınmaz mallarda konu projenin hayatiyete geçirilemeyeceğini, müstedaaleyhlerin bu proj-eyi özel mülkiyete ait 2000 dönümlük bir arazi için hazırlamadığını, mevcut projenin çok daha düşük bir özel mülkiyeti kapsadığını, hedef proje veya plân niteliğinde olup yıllık uygulama projelerinden oluştuğunu öne sürdüler.

Müstediler 16.11.1991 tarihi-nde dosyaladıkları itiraza cevap lâyiha-larında, itiraznamede öne sürülen savları reddederek UNHCR vasıtasıyle temin edilen dış yardımın Kanlıköy civarında bir projenin finansmanı ile ilgili olduğunu, aynı şekilde Rum tarafına da bu proje için dış yardım v-erildiğini, halbuki paranın amaca aykırı olarak Gönyelide kullanıldığını, bu nedenle yardımın kesileceğini, söz konusu projenin parçalra bölünerek yıllık uygulama programları çerçevesinde istimlâke gidilemeyeceğini, KKTC'nin tüm projenin istimlâk bedelleri-ni ödeyecek mali olanakları bulunmadığı için yasal olmayan keyfi uygulama projelerine başvurduğunu öne sürdüler.

91/91 sayılı başvurudaki müstedi 26.4.1991 tarihinde dosyaladığı başvuruda Gönyeli asıllı olup orada ik-am-et ettiğini, kısmen kamulaştırı-lan 5 dönüm, 3 evlek, 2000 ayak-k-a-reden ol-uşan parsel 56, 116 dönüm 3 ev-lek 3000 ayakkareden oluşan ve -tamama yakın bir kısmı - kamulaştırmaya tabi olan parsel 342, tümden kamulaştırılmış olan ve 9 dönüm 2 evlek 3000 ayyakkareden oluşan parsel 937'nin kayıtlı mal sahibi olduğunu, anılan parsellerde kâin taşınmaz mallarının dışında başka taşınmaz malı olmadığını, konu taşınmazların- büyük birr kısmının zirai amaçlar için kullanılmak üzere 3'üncü şahıslarda icarlı bulunduğunu, geriye ka-l-an kısmının ise arsa nitelikli olup bu kısma ileriye dönük olarak ev ve işyeri yapmayı düşündüklerini, başvuru konusu taşınmaz m-alların kamulaştırmaya uygun ol-m-a-dığını, kaldı ki bölgede KKTC'ye ait arazilerin mevcut olduğunu, kamulaştırmanın gerçekleşmesi halinde müstedinin elinde cüzi bir arazi kalacağını ve bu durumda hiçbir maddi değer taşımayacağını, eşi ile yapmayı t-asarladıkları ev ve işyerini ge-rçekleştirme olanağından mahrum kalacaklarını, kendisine ait bir kısım taşınmaz malının da 1963 öncesi kamulaştırılmış olup bedelinin henüz ödenmediğini, keza bugüne kadar kamulaştırma amaçlarının gerçekleşmediğini, kamulaştırma ihbarı ile kamulaştırma emr-i veya karar-ını Şubat 1991 ayı sonlarında öğ-rendiğini, başvuruda yakınılan kamulaştırma ihbarı ile istimlâk emrinin Anayasa ve yürürlükteki diğer mevzuat ile İdare Hukukunun temel ilkelerine aykırı olduğunu, gerek kamulaştırma ihbarı ve gerekse istimlâk emrinin ilgili mevzuatın öngördüğü açıklıkta o-lmadığı gibi gerekçesiz olduğunu veya yeterince gerekçe taşımadığını, kamulaştırma nedenlerinin yeterince belirtilmediğini, kamulaştırma amacının "Şehir ve Memleket Plânlamasının Geliştirilmesi ve İdamesi" olarak beirtilemsine rağmen kamul-aştırılmak istenen taşınmaz mal-l-a-rın bulunduğu bölgenin Gönyeli ovasında ve daha ziyade zirai nitelikte arazilerin bulunduğu bir bölge olduğunu, Lefkoşa dahil hiçbir şehir veya kasabaya yakın olmadığını, kamulaştırmanın ancak gerek-li olduğu durumlarda ve yasalara uygun o-l-arak yapılab-ileceğini, kamulaştırma yapılırken İdarenin malı istimlâke tabi tutlacak mal sahiplerine en az zarar verecek şe-kilde hareket etmekle yükümlü o-l-d-uğunu, kaldı ki kamulaştırılmak istenen bölgenin hemen yanında Rumdan kalıp halen KKTC mülkiyetinde olan binlerce dönümlük uygun arazinin mevcut olduğunu, İdarenin şehir ve memleket plânlaması açısından kamulaştırma ya-p-arken belirli bir proje ve plâna göre hareket etmesi gerektiğini, ayrıca hazırlanan projenin tüm mali yönlerini inceleyerek mali portresini kesin veya kesine yakın b-ir şekilde saptamakla yükümlü o-l-d-uğunu, bu nedenle projenin uygulanması için gereken mali kaynağa sahip olunmasının zorunlu olduğunu, ancak bu şekilde kamulaştırma işlemine gidilebileceğini, müstedaaleyhlerin özel mülkiyete ait 2000 dönüm civarında bir arazi için plân hazırlamış olmaları-na rağmen mali olanaksızlıklar nedeniyle uygulamaya gidilmediğini, bu durumun ise müstedi bakımından adaletsizlik yarattığını, başvuru konusu ihbar ile istimlâk emrinin makul bir araştırma yapılmaksızın tamamen keyfi bir şekilde verildiğini, bu nedenle meş--ru menfaatinin olumsuz yönde ve- doğrudan doğruya etkilendiğini, söz konusu kamulaştırmada herhan-gi bir kamu yararının mevcut ol-m-a-dığını öne sürerek başvuru konusu kamulaştırma işlemlerinin iptalini istemiştir.

Müstedaaleyhl-er 1991 Mayıs ayında dosyaladık-l-a-rı itiraznamelerinde 84/91 sayılı başvurudaki itiraznamelerinde öne sürmüş oldukları savların özde tıpatıp aynisini tekrarlamışlar-dı-. Bu nedenle aynı hususlara yeniden değinme gereğini duymuyoruz.

Başvurunun duruşması esnasında taraflar, 1'den 38'e kadar num-aralanan emare belgeleri sunmuşl-ar ve tanık dinletmişlerdir. Huzurumuzda sunulan şahadete özetle değinmekte yarar görüyoruz.

84/91 sayılı başvurudaki, 1. müstedi olan Mustafa Dereli şahadetinde istimlâk konusunu muhtemelen 12.2.1991 ta-rihinde öğrendiğini, önce Tapu D-airesine gittiğini, daha sonra müstedaahley-h no.1 İ-skân Bakanlığına gidip konuyu araştırdığını, yetkililerle yapılan görüşmelerde hazır -bulunduğunu, yetkililerin kendi-s-i-ne ve hazır olan diğer ilgili kişilere kamulaştırmanın ne maksatla yapıldığını söylemediklerini, proje ile ilgili kesin ve doyurucu bilgi vermediklerini, konuşulanlardan ortada ciddi ve hayata geçirilmiş bir projeden söz edilemeyeceğini, proje alanı olarak- düşünülen bölgede hali arazi i-le Rumlardan kalan taşınmaz mal-l-arın bulunduğunu ve p-rojenin gerçekleşmesi için bu arazilerden yararlanılabileceğini öne sürmüştür.

Bu tanık İskân Bakanı ve yetkililerle birlikte proje mahalline gittiklerini, inceleme- yapılırken hazır bulunduğunu, Şehir Plânlama Dairesi Müdürü S-avaş Örek'in hem bakanlıktaki toplantıda, hem de mahallinde yapılan incelemede hazır bulunarak projeyi izah etmeye çalıştığını, fakat proje ile ilgili ayrıntılı bilgi vermediğini ve proje alanı içe-risindeki kuru arazide gölet ol-m-adığını söyledi. Bu- tanığa göre hazırlanan Master Plânda proje Kanlıköy Barajı içindi.

-84/91 sayılı başvuruda 2. müstedi olan Şenol Dereli istimlâk edilen yerler içerisinde halen ikamet eden kişiler bulunduğunu, bu projenin orijinalinin Kanlıköy için yapıldığını, Master Plânı gördükten sonra konunun üstüne daha bilinçli gittiklerini, bu çer-çevede İskân Bakanı ile de görüştüklerini, istimlâk konusunu 1991 yılı 2-10 Şubat tarihleri arasında öğrendiğini, İskân Bakanlığında kendilerine proje ile ilgili bilgi verilmediğini, yetkililerle bu projenin yerinin kaydırılmasına ilişkin tartışmalar yapt-ıklarını söyledi.

Gönyeli Barajı Çevre Düzenleme Projesinin hayal ürünü olduğunu da öne süren bu tanık İskân Bakanı ile yapılan toplantıda kendilerine ayrıntılı bilgi verilmediğini, esas tartışmanın anılan projenin Rum arazilerine kaydırma hususunda yapı-ldığını belirtti.

Müstedilerin 3. tanığı Dr. Mustafa Arabacıoğlu şahadetinde Gönyeli Göleti Proje kapsamında taşınmaz malları bulunduğunu, konuyu 1991 yılı Mart-Nisan-Mayıs aylarında öğrendiğini, bu konuyla ilgili olarak kurulan bir komitenin başkan yard-ımcısı olarak yapılan çalışmalara katıldığını, tüm yetkililer ve devlet adamlarıyle görüşmeler yapıldığını, buna karşın projenin kuru ve hali arazilere kaydırılmasına ilişkin çalışmaların olumlu bir sonuç vermediğini, projenin varlığından haberdar olmakla- beraber ayrıntılı bilgi sahibi olmadıklarını, ancak elde ettikleri bir kitaptan "Nicosia Master Plan" ile ilgili bilgi edinebildiklerini öne sürdü.
Müstedilerin 4. tanığı Melek Avcısoyu namı diğerle Melek Kofalı 91/91 sayılı başvurudaki müstedidir. Bu ta-nık şahadetinde başvurusunda öne sürdüğü savları yineleyrek kamulaştırma konusunun bilgisine 1991 yılı Şubat ayında geldiğini ve 1962-1963 yıllarında kendi malı olan 56 nolu parselin bir kısmının istimlâk edilmesine karşın halen parasını alamadığını söyled-i.

Müstedilerin 5. tanığı Ömer Yalçın Kofalı 4. tanık ve 91/91 sayılı başvurudaki müstedi Melek Kofalının akrabası olup temelde onu teyit eden bir şahadet sunmuştur. Bu tanık evinin istimlâke tabi olmadığını ve bölgedeki evlerin bir kısmının istimlâk ala-nı dışında olduğunu belirtti.

Müstedilerin 6. tanığı Hüseyin Erçelik Tarım Dairesi Toprak Laboratuvarı Verimlilik Şube Sorumlusudur. Genelde tarım arazilerinin 8 sınıfa ayrıldığını belirten bu tanıklar istimlâk konusu arazilerin 4. ve 5. sınıf tarım araz-isi olduğunu söyledi ve bu hususta ayrıntılı şahadet verdi. Bu tanık konu arazilerin sebze ziraatine uygun olmadığını, tuza mukavim bitkilerin arazinin değişim koşullarıyle geliştirilebileceğini, Gönyeli sulama projesi ile ilgili yaptığı bir tahlil sonucu- bu bulgulara vardığını, projenin suyun boşaltılmasına yönelik ir proje olduğunu söyledi.

7. tanık Ali Özcan Rende aslen Gönyelili olup inşaat mühendisidir. Şahadetinde "Nicosia Master Plan" da Gönyeli'nin mevcut olmadığını, Kanlıköy'ün bulunduğunu, plân-da ağaçlandırma öngörülmediğini, projenin dışında kuzeydoğu tarafında Dikmen'e doğru Rumların malları olduğunu öne sürdü. Bu tanık istintakında haritalarda ölçeklerin küçük olması halinde mesafelerin ancak yaklaşık olarak söylenebileceğini, sadece "figure"- olarak bir fikir verdiğini, mühendislik mesleğinde bir plâna bakarak sağlıklı birşey söylemenin bazı zamanlarda yeterli olmadığını, detaylarla birlikte ele alınmas