-D. 8/2015 YİM: 254/2014

Yüksek İdare Mahkemesinde
Anayasanın 152. Maddesi Hakkında.
Mahkeme Heyeti: Narin F. Şefik, Mehmet Türker, Tanju Öncül.

Davacı: 1. Sabri Abit Muhsinoğlu, Bellapais Gardens Otel -
- Restaurant, Şehit Fuat Niyazi Sokak No:3
Beylerbeyi, Girne
2. Yas Tours Ltd. Bellapais, Girne

- ile -
Davalı: 1. Başbakan Yardımcılığı Ekonomi, Turizm, Kültür ve
Spor Bakanlığı, Lefkoşa
- 2. Girne Belediyesi, Belediye Başkanı, Başkan Vekili,
Belediye Meclis Üyeleri ve Girne Kasabası
Hemşehrileri, Girne
3. Çevre ve Doğal Kaynaklar Bakanlığı, Lefkoşa
4. KKTC İçişleri Bakanlığı, Lefkoşa
5. -KKTC'yi temsilen Başsavcılık, Lefkoşa

A r a s ı n d a.

Davacılar namına: Avukat Boysan Boyra
Davalı No.1, 3, 4 ve 5 namına: Kıdemli Savcı İlter Koyuncuoğlu
Davalı No.2 namına: Avukat Sıla Miroğlu
İlgili Şah-ıs namına: Avukat Selçuk Gürkan ve Avukat Akan Gürkan.

-----------

K A R A R

Narin F. Şefik: Davacılar, "Kybele Restoran ve Bellapais Manastırı'nın Atık Su Sorununa Çözüm Getirilmesi" projesi kapsamında, Davalı No.1'in başlattığı proje ile ilgili veri-len tüm kararların ve/veya Davalı No.2'nin bu kararlar neticesinde proje ile ilgili verdiği inşaat ruhsatının ve/veya izninin hükümsüz ve etkisiz olduğuna ve/veya herhangi bir sonuç doğuramayacağına, belirtilen proje ile ilgili ÇED raporu talep edilmemesin-e müdahale etmeyen, rapor tanzim ederek kamuoyunun bilgisine getirmeyen Davalı No.3'ün karar ve/veya işlemlerinin hükümsüz ve etkisiz olacağına ve herhangi bir sonuç doğurmayacağına, ve/veya karar ve/veya işlem ve/veya ihmallerin yapılmaması gereken ihmal -olduğuna, proje izin ve/veya ruhsat verme aşamasında konuyu bu projeden etkilenecek kişilerin bilgisine getirmeyen ve/veya kamuoyunun ve/veya ilgili kişilerin bilgisine getirmeyen ve/veya onların görüşünü almayan ve/veya almadan işlemlerin devam etmesine i-zin veren Davalı No.4 ve/veya ona bağlı Girne Kaymakamlığının karar ve/veya işlemlerinin hükümsüz ve etkisiz olduğuna ve herhangi bir sonuç doğurmayacağına, ve/veya karar ve/veya işlem ve/veya ihmalin yapılmaması gereken bir ihmal olduğuna karar verilmesin-i talep etmektedir.

Davacılar davalarını, 55/1989 sayılı İmar Yasası'na, 60/1994 sayılı Eski Eserler Yasası'na, 18/2012 sayılı Çevre Yasası'na ve 27/2013 sayılı İyi İdare Yasası'na dayandırmışlardır.

Davalı No.1, 3, 4 ve 5 ile Davalı No.2, Davacıların -iddialarını kabul etmeyerek, tüm işlemlerin ve/veya kararların yasal mevzuata uygun yapıldığını ve/veya alındığını, çevre ve kamu yararı gözetildiğini, dava konusu kararın Davacıların herhangi meşru bir menfaatini doğrudan doğruya ve olumsuz olarak etkilem-ediğini ileri sürdüler.
İlgili Şahıs olarak davaya dahil edilen Kybele Turizm Ltd. de dosyaladığı müdafaa takririnde, iki ön itiraz ileri sürerek, Davacıların davalarını 75 günlük hak düşürücü süre geçtikten sonra dosyaladıklarını, davada meşru menfaatleri-nin direkt olarak ve olumsuz yönde etkilenmediğini iddia ederek, davanın bu nedenle daha fazla ileri gitmeden reddedilmesini talep ederken, müdafaalarında ise Davacıların tüm iddialarını reddettiler.

Dava dinlendi. Davacılar, davalarını ispat etmek için D-avacı No.1 dahil 4 tanık dinlettiler, Davalı No.1,3,4 ve 5
2 tanık, İlgili Şahıs ise 2 tanık dinletti. Davalı No.2 tanık celbetmedi.

Davacı No.1 ve 2 Bellapais'te Bellapais Gardens lokantası ve otelini işletmektedirler. Davacı No.1'in adına kayıtlı arazi- 16 dönüm civarındadır. Davacı No.1 gönüllü çevreci, çevre ve doğa dostu bir kimsedir. Davalı No.2, otelin havuzuna Davacılara göre 35 metreden daha kısa bir mesafe içerisinde, İlgili Şahıs maksatları bakımından bir arıtma tesisi yapılması için Davalı No.1-'e bağlı Eski Eserler Dairesine izin vermiştir. Davacılar, arıtmanın yapılması ile arazilerinin ve turizm işletmesinin değerinin düşeceğini, turizme ve doğaya da zarar verileceğini, ayrıca Davacıların işletmelerinin ticari faaliyetlerinin de sekteye uğraya-cağını iddia etmektedirler.

Davacılar, dava konusu projenin 1. derece sit alanında eski eser niteliğindeki Bellapais Manastırına ve/veya Manastırın zeminine ve/veya duvarlarına ve/veya yine eski eser niteliğindeki tarihi Manastır Sarnıcına fiziki müdahale- teşkil eden bir proje olduğu için Anıtlar Yüksek Kurulundan izin alınması gerektiği halde alınmadığını, projenin İmar Yasası altında bir gelişme olmasına rağmen, bununla ilgili mevzuatın öngördüğü işlemleri yerine getirmeden projeyi ruhsatlandırdıklarını,- dolayısıyla yetkisizce ve/veya yetki gasbı ile hareket ettiklerini, yine Çevre Yasası uyarınca ÇED raporu alınması gerektiği halde, ÇED raporu aranmadan karar üreterek hatalı davranıldığını, gerek Çevre Yasası, gerekse İyi İdare Yasası altında, Davacılar -dahil hak ve çıkarları etkilenen özel kişilerin açık danışma toplantılarına katılmalarının sağlanması gerekirken bunun yapılmadığını, Davacıların ciddi surette direkt olarak ve olumsuz bir şekilde etkilendiğini ileri sürmektedirler. Dolayısıyla dava konusu- kararın 60/1994 sayılı Eski Eserler Yasası, İmar Yasası, İyi İdare Yasası ve Çevre Yasası dikkate alınmadan, bu yasalar altında tanınan yetki ve görevler göz ardı edilerek, başvuru konusu kararın alındığı, bu nedenle proje ile ilgili karar ve/veya projeye- onay ve/veya ruhsat verilmesinin yetkisizce yapıldığı ve dava konusu kararın ve/veya ruhsatın hükümsüz ve/veya etkisiz ve/veya sonuç doğuramayacağı iddia edilmektedir.

Davalı No.1, 3, 4 ve 5 ile Davalı No.2, davada yakınma konusu yapılan kararın mevzuat-a uygun olarak alındığını ileri sürerek Davacının iddialarını kabul etmemekte ve iddiaları reddetmektedirler. Davalılar, dava konusu kararın, Davacıların herhangi meşru bir menfaatini doğrudan doğruya ve olumsuz olarak etkilediği iddiasını da reddetmektedi-rler. İlgili Şahıs, Davacıların dava konusu kararda meşru menfaatlerinin bulunmadığına ilaveten, 75 günlük hak düşürücü süre geçtikten sonra davalarını ikame ettikleri için davanın iptal edilmesi gerektiğini ileri sürmektedir. Devamla, İlgili Şahıs da Dava-cıların iddialarını reddederek, dava konusu kararın çevrenin korunması amacı ile alındığını, "paket arıtma sistemi" olarak yer altında yapılacak bir arıtma sisteminin, doğaya ve/veya Bellapais Manastırına ve/veya Müstedilere zarar vermeyeceğini, mevcut sür-ekli dolup taşan septik kuyu yöntemine mukayeseyen daha çağdaş ve emniyetli ve mevcut sıkıntıları giderici nitelikte olacağını ifade ederek, dava konusu kararın ilgili tüm mevzuata uygun alındığını ileri sürmekte ve davanın reddedilmesini talep etmektedir.-

Davacılar, İlgili Şahsın ön itirazlarını reddederek, dava konusu kararın, davanın ikamesinden 1 hafta önce bilgilerine geldiğini ileri sürdüler ve Davacıların meşru menfaatlerinin direkt ve olumsuz olarak etkilendiğini, insan dışkısı kokusu ve/veya arıtm-a tesisi mevcudiyetinin müşterilerini olumsuz etkileyeceğini, yapılacak arıtmanın Davacıların otel ve restoran olarak kullandıkları yere, havuzuna ve yazlık restoran alanına çok yakın olduğu için etkileneceklerini, yapılacak tesisin Manastırın zemin kayala-rının çok yakınlarında ve/veya üzerinde olduğunu, çalıştırılacak jeneratörün kayalarda titreşim yaparak Manastırın yıkılmasına neden olacağını, yüksek hacimli gaz tankının, yanıcı bir madde olması nedeni ile patlaması halinde Manastıra zarar vereceğini, te-sisten çıkacak koku ve gürültü nedeni ile Davacıların yapmakta oldukları işi yapmalarının mümkün olmayacağını ileri sürdüler.

Öncelikle ön itirazlar değerlendirilecektir. Şöyle ki:

Anayasa'nın 152. maddesinin 2. fıkrası altında, Yüksek İdare Mahkemesine -müracaat edecek kişilerin, "karar veya işlemin yayınlanması tarihinden veya yayınlanmadığı takdirde veya bir ihmal halinde, başvuran kişinin bunu öğrendiği tarihten başlayarak, 75 gün içinde" başvurularını yapmaları gerekmektedir.

İlk olarak 75 günlük sür-enin geçip geçmediğine karar verilmesi gerekir. Hak düşürücü süre geçirilse dahi dava konusu kararın yok hükmünde kabul edilmesi halinde, o karara karşı daima dava açılabileceği nedeni ile hak düşürücü sürenin geçirildiğine karar verilmesi durumunda, davan-ın esası içerisinde dava konusu kararın yok hükmünde olup olmadığı irdelenir.

Davacı No.1, İlgili Şahıs tarafından istintakında, Anıtlar Yüksek Kurulunun 3.6.2014 tarihinde konu ile ilgili karar verdiğini ve bunun Resmi Gazete'de yayınlandığını, ancak ken-disinin bu karardan veya Resmi Gazete'den o dönemde haberi olmadığını söyledi. Davacı No.1, ancak kazı çalışmalarına geçildiği an olaydan haberdar olduklarını, ilk kazının başka noktada olduğunu, onunla ilgili Girne Kaza Mahkemesinde bir dava açıldığını, d-ava neticesinde ilk başlatılan kazının kapatıldığını, 2. ve bu davaya konu projenin başlatıldığı yerden ancak orada işleme başlanınca haberdar olduklarını ve bir hafta içerisinde de mahkemeye başvurduklarını söylemiştir.

Anıtlar Yüksek Kurulu kararı 3.6-.2014 tarihinde yayınlanmıştır. 7.8.2014 tarihinde Kıbrıs Türk Mimar Mühendisler Odası Birliği vize bürosundan, 8.8.2014 tarihinde Elektrik Mühendisleri Odasından vize alınmıştır (Emare No.58-60). Davalı No.2 tarafından verilen dava konusu Emare No.61 ruhs-at ise 22.8.2014 tarihlidir. Bu ruhsat, Davalı No.2 tarafından Eski Eserler Dairesine verilmiştir. Bu ruhsat Davacıya verilecek bir ruhsat olmadığı gibi, ruhsatın verildiği de Resmi Gazete'de yayınlanmaz.

Davacı No.1, 9.9.2014 tarihinde, Çevre Dairesine -bölgedeki durum ile ilgili şikayetlerini aktaran Emare No.10 yazıyı yazmıştır. Yazının içeriğinden, Davacı No.1'in arıtma projesine izin verildiğinden haberi olmadığı açıkça bellidir.

Davacı No.1'in Emare No.10 yazısına, Çevre Dairesi 22.9.2014 tarihinde -Emare No.11 yazı ile yanıt vermiştir. Yazıda, arıtma projesinin inşaatına başlanmış olduğuna yer verilmiştir. Dolayısıyla, Davacı No.1'in Emare No.11 yazıyı aldıktan sonra ancak dava konusu proje ve inşaat ile ilgili bilgisi olduğu kabul edilmelidir. Emare- No.11 yazının tarihi 22.9.2014'dür. Davanın ikame tarihi ise 13.11.2014'dür. Bu durumda, Davacıların 75 günlük hak düşürücü süreyi geçirmeden davayı ikame ettikleri kabul edilir. Dolayısıyla, İlgili Şahsın bu doğrultudaki ön itirazı ret ve iptal edilir.

-Dava konusu kararın yok hükmünde olup olmadığının bu durumda incelenmesine gerek kalmamıştır.

2. ön itiraz, Davacıların, dava konusu kararda meşru bir menfaatlerinin bulunup bulunmadığı ile ilgilidir.

Gerek Davalı No.1,3,4,5, gerek Davalı No.2, gerekse İ-lgili Şahıs, Davacıların davada herhangi bir meşru menfaatlerinin bulunmadığını, alınan karardan dolayı doğrudan doğruya etkilenmelerinin ve/veya menfaatlerinin ihlalinin söz konusu olmadığını ileri sürmektedirler.

Anayasa'nın 152. maddesi altında, "sahip- olduğu meşru bir menfaat, .... karar veya işlem veya ihmal yüzünden olumsuz yönde ve doğrudan doğruya etkilenen kişi" Yüksek İdare Mahkemesine başvuru yapabilir.

27/2013 sayılı İyi İdare Yasası'nın 19. maddesi de, idarenin birel işlemlerine ve düzenleyic-i işlemlerine karşı, meşru menfaatleri olumsuz yönde ve doğrudan doğruya etkilenen kişilerin dava açabileceğini öngörür.

Davacıların dava konusu işlemden, yani Kybele Restoran ve Bellapais Manastırının Atık Su Sorununa Çözüm Getirilmesi Projesi adı altınd-a başlatılan proje için verilen ruhsattan, doğrudan doğruya ve olumsuz yönde etkilenen meşru bir menfaatleri var mı?

Meşru bir menfaat kavramı birçok içtihat kararında irdelenmiş, çevre ile ilgili davalarda bu kavramın sınırlarının daha geniş tutulması ge-rektiği vurgulanmıştır (Bak: YİM 177/2007 (D.34/2010).

"Bu görüşler ışığında Anayasamızın 152(2) maddesi altında bir iptal davasında dava açma ehliyeti yani meşru menfaatin varlığından söz edilebilmesi için aşağıdaki şartların kümülatif olarak görülmesi g-erekir.
1- İptali istenen idari karar veya işlem tarafından etkilenen menfaat, meşru olmalıdır.
2- İptali istenen karar veya işlemin davacının maddi veya manevi menfaatini olumsuz olarak etkilemelidir.
3- Davacının iptali istenen idari karar veya iş-lemle aşağıdakileri içeren bir taraf ilişkisi mevcut olmalıdır.
(a) İptali istenen karar veya işlem davacının menfaatlerini doğrudan doğruya etkilemiş olmalıdır.
(b) İptali istenen karar veya işlem ile etkilenen menfaat güncel, aktüel bir menfaat olmalıdır-."

"Subjektif (birel) idari işlemlerde, işlemin konusu doğrudan doğruya davacıyı hedef aldığı için davacının menfaatinin etkilendiği çok açıktır. (Örneğin vatandaşlık hakkındaki işlemler, disiplin cezaları işlemleri) ancak, menfaat ihlalinin kişisel- (doğrudan doğruya) olması için işlemin, subjektif olarak, davacı hakkında yapılması gerekmez. Esas olan işlemin, doğrudan veya dolaylı olarak davacının menfaatlerini etkilemiş olmasıdır. Bazen bir idari işlem sadece muhatabını değil - bazen muhatabını da -değil - başkalarını da etkileyebilir. İptal davası açabilmek için işlemin doğrudan doğruya davacı hakkında yapılmış olması gerekli değildir. Yapılan işlemden davacının menfaatleri dolaylı olarak da olumsuz yönde etkileniyorsa, davacı, menfaat ihlali nedeni- ile işlemin iptalini isteyebilir."

"... Uygulamada genellikle menfaat ihlalinin var olup olmadığı, iptali istenen işlemin niteliğine göre saptanmakta ve Mahkeme her olay ve davada davacının iptali istenen idari işlemle menfaatinin ihlal edilip edilmedi-ğini belirlemektedir. Bunun ölçüsü de genel kabul görmüş ilke olarak şöyle özetlenebilir, davacının iptalini istediği işlemle yarar ve çıkar ilişkisinden öte, ancak ciddi ve makul bir alakadan doğan meşru, kişisel ve güncel bir ilişkisinin olması ve işlemi-n doğrudan veya dolaylı biçimde davacıyı etkilemesi gerekir."

".... çevreyi, kültürel ve tarihi değerleri korumak hususlarında menfaat ilişkisinin dar yorumlanmaması bu gibi konularda vatandaşların menfaat ilişkisi bulunduğunun kabul edilmesi gerekmekte-dir."

Bu davada Davacıların talebi, verilen proje nedeni ile Bellapais Manastırına, çevreye ve Davacıların kendi işletmelerine zarar verileceğinden, projeye verilen izin ve/veya ruhsatın hükümsüz ve/veya etkisiz olduğuna ve/veya herhangi bir sonuç doğura-mayacağına yöneliktir.

Bellapais Manastırı, tüm Kıbrıs halkının ve ilgili idari birimlerin üzerine titremesi gereken, paha biçilmez bir eski eserdir. Bir iptal davası açılması için meşru bir menfaatin var olması gerekir. Yani, iptali istenilen idari kar-arın veya işlemin etkilediği menfaat meşru olmalıdır. Menfaat, dolaylı olarak olumsuz etkileniyorsa, bu yeterlidir. Çevreyi, kültürel ve tarihi değerleri koruma konularında, vatandaş-ların menfaat ilişkisinin bulunduğu kabul edilmelidir.

Bir arıtma proje-si, atık suların toplanacağı bir yerdir. Böyle bir proje doğal olarak çevreyi septik kuyu taşması gibi olumsuz olasılıklardan koruyabileceği gibi, koku, ses gibi olumsuzluklar yaratabilen bir niteliği de olabileceğinden, çevreyi etkileyebilecek potansiyele- sahip olduğu kabul edilmelidir.

Davacıların işletmesi, otel ve/veya bungalowlarda konaklama hizmeti, ayrıca tesis içerisindeki müşterilerine ve dıştan gelen halka açık restoran hizmeti vermektedir. Böyle bir tesisin yakın mesafesine olumsuzluk yaratabile-cek ve koku ve/veya rahatsızlık verebilecek bir arıtma projesinden etkilenmemesi mümkün değildir. Bilakis bu koşullarda tesisin etkilenmesi yüksek bir olasılıktır.
Bu koşullarda Davacı No.1'in Davacı No.2'nin Direktörü sıfatı ile ve/veya projenin yer ald-ığı bölge sakini ve arıtma tesisine yakın mesafede yer alan arazi ve/veya turistik tesis sahibi ve/veya işletmecisi sıfatı ile ve ayrıca bir Kıbrıslı ve KKTC vatandaşı olarak huzurumuzdaki davada meşru bir menfaatinin bulunduğu açık ve sarihtir. Arıtma pro-jesinin yer alacağı alanın yakınındaki turistik tesis sahibinin ve/veya işletmecisinin arıtma projesinin yapımında ve dolayısıyla yapılması için verilen izin ile ilgili meşru bir menfaati olmadığı kabul edildiği takdirde, bu izin ile ilgili meşru bir menfa-at sadece projeyi yaptırana ait olabilecektir. Böyle bir anlayış, hiçbir proje ve/veya izin ile ilgili İdareden hesap sorulamayacağı, dava ikame edilemeyeceği sonucunu doğurur ki böyle bir olasılık kabul edilemez.

Netice itibarıyla, Davacıların davada meş-ru bir menfaatleri olduğu kabul edilir ve İlgili Şahsın 2. ön itirazı da ret ve iptal edilir.

Davacılar, davanın esasında dava konusu yapılan arıtma projesi için verilen Emare No.61 22.8.2014 tarihli ruhsatın, bu ruhsatın ısdarına kadar geçen süreçte 60/1-994 sayılı Eski Eserler Yasası'na, 55/1989 sayılı İmar Yasası'na, 18/2012 sayılı Çevre Yasası'na ve 27/2013 sayılı İyi İdare Yasası'na uyulmadığı için hükümsüz ve/veya etkisiz olduğunu ve/veya herhangi bir sonuç doğuramayacağını iddia etmektedirler.

Davac-ılar, Çevre Yasası altında bilhassa projenin ÇED raporu gerektirdiği halde, böyle bir rapor alınmadığını, arıtmadan çıkacak atık su için izin alınmadığını, arıtmadan çıkan sesin kabul edilebilecek düzeyden yüksek olduğunu, emici kuyu yapmakla mevzuata aykı-rı davranıldığını ileri sürmektedirler.

Davacılar, devamla 60/1994 sayılı Eski Eserler Yasası'na atıf yapan Davalıların dava konusu arıtma tesisini bu Yasa kapsamında bir "inşai ve fiziki müdah