-D. 22/2018 YİM No: 234/2016

Yüksek İdare Mahkemesinde
Anayasa'nın 152. Maddesi Hakkında

Yargıç Gülden Çiftçioğlu huzurunda.

Davacı: Süt ve Sıvı Yağ Ürünleri Üretim ve Pazarlama
Kooperatifi Ltd., Koop - Süt Ka-mpüsü, Bedrettin
Demirel Caddesi - Lefkoşa

- ile -
Davalı: Kıbrıs Türk Süt Endüstrisi Kurumu, Lefkoşa.

A r a s ı n d a.

Davacı namına: Avukat Hasan Esendağlı.
Davalı namına: Avukat Yusuf Kahyalar.

.....................-.....

K A R A R

Davacı, Davalı aleyhine dosyaladığı Talep Takririnde aşağıdaki taleplerde bulunmuştur:

A. Davalının, Süt Borsası Tüzüğü'nün 7. maddesi tahtında
Davacıya, süt borsası ve/veya hak ediş haricinde içme sütü
hakkı olarak vermekle yükü-mlü olduğu ve en son 10.8.2015
ve 25.8.2015 tarihli Yönetim Kurulu kararlarına göre günlük
20,000lt/gün olarak belirlenen miktarda sütü Davacıya
vermemesinin ve/veya satmamasının Davalı tarafından
yapılmaması gerekli bir ihmal olduğuna ve- yapılması ihmal
olunan eylem ve/veya işlemin Davalı tarafından yapılması
gerektiğine ilişkin mahkeme emri ve/veya hükmü,
B. Davacının Avukatı vasıtasıyla Davalıya yapmış olduğu ve
dava konusu ihmale son verilmesi talebini içeren 8.9.2016
t-arihli müracaat ve/veya dilekçe ve/veya yazısına, yasal ve
anayasal süreler içerisinde cevap verilmemesinin ve/veya
Davacının istemleri ile ilgili herhangi bir karar
üretilmemesinin Davalı tarafından yapılmaması gereken bir
ihmal olduğuna v-e ihmal olunan bu işlemin yapılması
gerektiğine ilişkin mahkeme emri ve/veya hükmü,

C. Bu dava masrafları.

Davacı Talep Takririnde, hukuki sebepler olarak, Davalının yukarıdaki talep paragrafının (A) ve (B) bentlerinde belirtildiği şekilde, Davacıya -içme sütü hakkı olarak hak ediş ve/veya borsa haricinde süt teslim etmemesinin ve/veya vermemesinin ve/veya satmamasının ve/veya Davacının 8.9.2016 tarihli ihbarına cevap vermemesinin yapılmaması gereken ihmaller olduğunu, Davalının, gerek yasal mevzuatın -ve/veya Tüzüğün gerekse kendi ürettiği Yönetim Kurulu Kararlarının hilafına hareket etmekte ve/veya ihmalde bulunmakta olduğunu, Davalının yetkilerini kötüye kullanmak ve/veya görevini ihmal etmek ve/veya rutin yasal ve/veya prosedürel uygulamaları ve/veya- teamülleri yerine getirmemek suretiyle, Davacının içme sütü hakkını kullandırmaktan imtina etmekte olduğunu, Davalının dava konusu pasif davranışlarının ve/veya ihmallerinin gerekçeden ve/veya haklı gerekçeden ve/veya yasal dayanaktan yoksun olduğunu v-e/veya mesnetsiz ve/veya keyfi olduğunu, Davalının, Davacının içme sütü hakkını alamaması ve çok ciddi şekilde zarar-ziyana uğraması, ayrıca piyasadaki içme sütü arzının olumsuz etkilenmesi neticesini doğuran ve yukarıda izah edilen ihmalleri hususunda hiç-bir yasal ve/veya geçerli mazeret ve/veya gerekçe göstermediğini, Davalının, Davacının Avukatı vasıtasıyla yazdığı 8.9.2016 tarihli yazısına ve/veya dilekçesine KKTC Anayasası'nın 76. maddesinde ve İyi İdare Yasası'nın 15(3) maddesinde belirlenen süreler i-çerisinde ve/veya yasal süreler dahilinde ve/veya 30 gün içerisinde ve/veya halen yanıt vermemesinin Davalı tarafından gerçekleştirilen bir ihmal olduğunu, dava konusu ihmallerin Davacının meşru menfaatini olumsuz yönde ve doğrudan doğruya etkilemekte old-uğunu iddia etmiştir.

Davalı ise Müdafaa Takririnde hukuki esaslar bölümünde, özetle: Dava konusu kararlar ve/veya işlemlerin Anayasa'ya ve/veya yürürlükteki mevzuata ve/veya İdare Hukuku prensiplerine ve/veya yerleşmiş hukuki teamüllere uygun olarak alın-dığını ve/veya uygulandığını ve/veya Davalının yasal görev ve yetkilerini göz önünde bulundurarak kanuna uygun olarak hareket etmekte olduğunu ve herhangi bir ihmalde bulunmadığını, Davalının, Anayasa, Kıbrıs Türk Süt Endüstrisi Kurumu Yasası, İyi İdare Y-asası, Süt Borsası Tüzüğü ve sair alakadar mevzuata uygun olarak görev ve yetkilerini kullanmakta ve hukuki yükümlülüklerini yerine getirmekte olduğunu, bu bağlamda Davalının, Davacıya karşı herhangi bir ihmalde bulunmadığını, içme sütü olarak ayrılacak ve-ya dağıtılacak süt miktarını belirleme yetkisinin münhasıran Davalı Yönetim Kuruluna ait olduğunu ve/veya bu husustaki takdir yetkisinin tamamen kendisine ait olduğunu ve böyle bir durumda idari ihmalin söz konusu olamayacağını, Davacının tamamen kendisine- atfedilecek sebeplerden ötürü, Davalının Yönetim Kurulu Kararı gereğince tarafına gönderilen hak edişi ve/veya içme sütü olarak ayrılan miktarı satın ve teslim almayı kısmen ve/veya tamamen reddettiğini, dolayısıyla bu hakkından feragat ettiğini ve işbu g-erçek ışığında Davalının Davacıya süt göndermemekle herhangi bir ihmalde bulunmadığını iddia etmiştir.

Davalı, ilâveten, Davacının Genel Müdürlüğü görevini ifa eden şahsın aynı zamanda Davalı Kurumun Yönetim Kurulu Üyesi olduğunu ve işbu Şahsa dava konus-u ihbar ve/veya dilekçe ile ilgili yazılı ve/veya sözlü bir yanıt verildiğini ve herhangi bir ihmalde bulunmadığını iddia ederek, Davalının herhangi bir ihmalde bulunduğu ve Davacının meşru menfaatlerinin doğrudan doğruya ve olumsuz yönde etkilendiği husus-larını reddetmiştir.

Davanın dinlenmesi esnasında Davacı taraf 1'den - 9'a, Davalı taraf ise 10'dan - 23'e kadar sayılandırılan emareleri itirazsız olarak Mahkemeye sundukları gibi, mutabık kaldıkları ihtilafsız olguları da Mahkemeye beyan etmelerini müt-eakiben, Davacı tarafından, Davacının Mali ve İdari İşler Müdür Muavini Ömer Bahadi, Davalı tarafından da Davalının Teknik Şube Amirliğinde görev yapan Aytaç Üretici şahadet vermiştir. Akabinde taraflar Mahkemeye hitaplarını sunmuşlardır.

Tarafların ihtil-afsız olgu olarak Mahkemeye beyan ettikleri olgular şu şekilde özetlenebilir:

1- Davacı, Fasıl 114 tahtında Kooperatif Şirketler Mukayyitliği nezdinde kayıtlı tüzel kişiliği haiz kooperatif bir şirket olup, davaya esas zamanlarda ve halen süt, süt ürünler-i ve meyve suyu üretim ve satışı alanında faaliyet göstermektedir.

2- Davalı, 1/1977 sayılı Yasa tahtında kurulmuş bulunan tüzel kişiliği haiz bir kurum olup toplumun ihtiyaçlarının karşılanması başta olmak üzere, süt ve mamullerinin üretim ve pazarlanma-sını teşvik ve tanzim etmek, fiyat istikrarını sağlamak ve benzeri amaçları yerine getirmek üzere yetki kullanmaktadır.

3- 1/1977 sayılı Yasa tahtında çıkarılan Süt Borsası Tüzüğü'ne göre Davalı özetle: KKTC sınırları içerisinde ticari amaçla üretilen çiğ- sütün üreticiden alınıp imalatçılara satışını, süt fiyatının serbest piyasa koşulları içerisinde arz talep dengesine göre oluşmasını ve satış usulünü uygulama yetkisini haizdir.

4- Bu maksatla bir süt borsası oluşturulmuş ve borsaya arz edilecek süt mikt-arını belirleme yetkisi Davalı Kurumun Yönetim Kuruluna verilmiştir.

5- Süt Borsası Tüzüğü'nün 7. maddesi, içme süt hakkı ile ilgili Davalı Kurumun yetkisini düzenlemektedir.

6- Davalı Kurum, Davacının müteaddit yazılı müracaatları üzerine, 2.6.2015 , 10-.8.2015 ve 25.8.2015 tarihli Yönetim Kurulu toplantılarında Davacı Kooperatifin hak ediş haricinde içme sütü hakkı olarak yirmi bin litre / gün yani günde yirmi bin litre süt miktarı talebini ve/veya bu miktarda sütün Davacıya teslim edilmesini kabul etmiş- ve bu yönde Yönetim Kurulu Kararı almıştır.

7-Eylül 2016'dan bu yana, Davacıya hak ediş üzerinden süt teslim edilmekte, keza Davacı borsaya katılarak ayrıca süt satın almaktadır. Ama Eylül 2016'dan bu yana Davalı Davacıya günlük içme sütü hakkı adı altın-da süt teslim etmemektedir.

Tarafların Argümanları

Davacı tarafın argümanlarına göre, Davacı, KKTC'nin en büyük içme sütü (UHT) üreticisidir. Toplumun içme sütü ihtiyacının çok önemli bir kısmı Davacı Kooperatifin ürettiği UHT nitelikli sütlerin piyasa-ya arzı ile sağlanmaktadır.
Davacı Kooperatifin yukarıda belirtildiği şekilde yapmış olduğu içme sütü üretimi sebebiyle, Süt Borsası Tüzüğü'nün 7. maddesi tahtında, günlük hak edişi ve borsa haricinde içme sütü olarak işlenmek üzere ayrıca bir miktar sütü- Davalı Kurumdan satın alma hakkı bulunmaktadır. Tüzük düzenlenirken, içme sütü birincil ihtiyaç olarak belirlenmiştir. Davalının, Tüzüğün 7. maddesi tahtında, hak edişler ve borsa dışında içme sütünü ayırma hususunda kamusal bir yükümlülüğü söz konusudur.-
Davalı Emare No.13,14 ve 15 Yönetim Kurulu Kararları ile Davacının günlük içme süt hakkını 20 ton olarak belirlemiş ve Davalı, bu 20 ton içme süt hakkını Davacıya bir müddet teslim etmiştir. Emare No.13,14 ve 15 Yönetim Kurulu Kararları Davalı tarafından- herhangi bir şekilde geri alınmış değildir. Davacı, 8.9.2016 tarihli Emare No.7 ihbar ile Davalıdan içme sütü talep etmiştir. Buna karşın, Davalı Kurum, Davacıya, Eylül 2016 tarihi itibarı ile ve halen içme sütü teslim etmemektedir. Davalı, Davacıya içme -sütü teslim için gerekli yasal ve prosedürel uygulamaları yerine getirmemek suretiyle, Anayasa'nın 152. maddesi anlamında ihmalde bulunmaktadır.
İlâveten Davalı, Davacının Avukatı vasıtasıyla Davalıya yaptığı ve dava konusu ihmale son verilmesi talebini -içeren 8.9. 2016 tarihli dilekçeye veya müracaata yasal ve anayasal süreler içerisinde cevap vermemekle, Anayasa'nın 152. maddesi anlamında ihmalde bulunmaktadır.

Davalı tarafın argümanlarına göre, 1/1977 sayılı Yasa altında yapılan Süt Borsası Tüzüğü'nün- 7. maddesi ayrılacak içme sütü miktarını belirleme takdir yetkisini yönetim kuruluna bırakmaktadır. Bununla birlikte, 1/1977 sayılı Yasanın amaçları dikkate alındığında, Tüzüğün 7. maddesinin, hak ediş haricinde imalatçılar tarafından talep edilen tüm iç-me sütü miktarının Davacı Kurum tarafından mutlak bir şekilde karşılanmasının zaruri olduğu şeklinde yorumlanmaması gerekir. Yönetim Kurulunun dağıtılacak içme süt miktarını da belirleme hususunda da takdir yetkisi mevcuttur. Davacının tamamen kendisine at-fedilecek sebeplerden ötürü, Davalı Yönetim Kurulu Kararı gereğince tarafına gönderilen hak edişi ve/veya içme sütü olarak ayrılan miktarı satın ve teslim almayı kısmen ve/veya tamamen reddetmiş ve dolayısıyla bu hakkından feragat etmiş veya vazgeçmiştir. -Dolayısıyla da bu karar sona ermiştir. Bu gerçek ışığında, Davalı Davacıya süt göndermemekle veya 8.9.2016 tarihli dilekçesi gereği içme sütü tahsis etmemekle herhangi bir ihmalde bulunmuş değildir.

İNCELEME

Talep Takriri, sunulan şahadet, emareler, ih-tilafsız olgular ve tarafların argümanları incelendiğinde, huzurumdaki meselede Davacının yakınma konusu yaptığı hususlar şu şekilde özetlenebilir:

Davalının, Süt Borsası Tüzüğü'nün 7. maddesi tahtında Davacıya Süt Borsası ve/veya hak ediş haricinde içme -sütü hakkı olarak vermekle yükümlü olduğu ve en son 10.8.2015 ve 25.8.2015 tarihli Yönetim Kurulu Kararlarına göre günlük 20,000 lt/gün olarak belirlenen miktarda sütü Davacıya satmamasının/teslim etmemesinin /vermemesinin Anayasa'nın 152. maddesi tahtında- bir ihmal teşkil ettiği,
Dava konusu ihmale son verilmesi taleplerini içeren 8.9.2016 tarihli müracaata yasal ve anayasal süreler içerisinde cevap verilmemesinin Anayasa'nın 152.maddesi tahtında bir ihmal teşkil ettiği.

Yukarıdan görüleceği üzere, huzuru-mdaki mesele Anayasa'nın 152. maddesi kapsamında ihmalin mevcut olup olmadığı noktasında odaklanmaktadır.

Bilindiği üzere, Anayasa'nın 152. maddesine göre, YİM, yürütsel veya yönetsel bir yetki kullanan herhangi bir organ, makam veya kişinin bir ihmalini-n Anayasa'nın veya herhangi bir yasanın veya bunlara uygun olarak çıkarılan mevzuatın kurallarına aykırı olduğu veya bunların söz konusu organ veya makam veya kişiye verilen yetkiyi aşmak veya kötüye kullanmak suretiyle yapıldığı şikayeti ile kendisine yap-ılan başvuru hakkında kesin karar vermek münhasır yetkisine sahiptir.

YİM içtihadı dikkate alındığında, Anayasa'nın 152. maddesi tahtında ihmal, idarenin hukuken yapmak zorunda olduğu bir işlemi ya da eylemi yapmaması ve almak zorunda olduğu bir kararı a-lmaması şeklinde tanımlanabilir. Diğer bir anlatımla, Anayasa'nın 152. maddesi anlamında ihmal, yürütsel veya yönetsel yetki kullanan bir makam veya organın veya kişinin hukuken yapması gereken işlemleri bu konuda herhangi bir karar almaya gerek duymadan y-apmaması demektir. Ancak karar almak veya işlem yapmakta yasal bir zorunluluk yoksa, diğer bir ifade ile idare bu konuda karar almak veya işlemi yapmakta serbestse idarenin ihmalinden söz etmek mümkün değildir
(Bkz:YİM 144/1986 D.29/1988, 136/2001 D.13/2-002, YİM 20/2010 D.17/2012).

Erhürman tarafından vurgulandığı üzere, idarenin idari işlem yapma veya karar alma zorunluluğu ise sadece yasalardan, düzenleyici işlemlerden veya sair mevzuattan değil, doğrudan doğruya Anayasa'nın 1. maddesi tahtında hukukun- üstünlüğü ilkesinden de doğabilmektedir (Bkz: Tufan Erhürman, İdari Yargılama Hukuku, 2012, s.173).

Diğer yandan, idari ihmalden söz edebilmek için ortada herhangi bir idari karar veya işlem bulunmamalıdır (Bkz: Birleştirilmiş YİM 259/2012 ve 62/2014 D.3-/2017, YİM 130/2011 D.23/2013, YİM: 20/2010 D.17/2012, YİM 32/2001 D.3/2006:YİM 136/2001 D.13/2002: Erhürman, supra, s. 178 ).

Anayasa'nın 152. maddesi tahtında idari ihmal, KKTC Anayasası'nın 76. maddesi tahtında, kendisine verilen dilekçelere (30) gün -içerisinde yazılı ve gerekçeli olarak yanıt vermek yükümlülüğü altında olan idarenin, (30) günlük sürede dilekçeye yanıt vermemesi ile oluşabilmektedir. Diğer bir anlatımla, idarenin 30 günlük süre içerisinde dilekçeye yanıt vermemesi Anayasa'nın 152. madd-esine göre idari bir ihmaldir (Bkz:YİM 178/95 D.9/1999, YİM 4/1986 D 3/1987, Birleştirilmiş YİM 259/2012 ve 62/2014 D.3/2017).

Bununla birlikte, meselenin esası konu edilmişse, Davacının yapmış olduğu dilekçesine cevap verilmediğinden yakınması da, artık- meşru menfaat yokluğu nedeniyle söz konusu olamayacaktır. Ancak, sırf (30) günlük sürede dilekçesine yanıt verilmemesi hususundaki ihmal, Davacının maddi zarar- ziyana uğramasına sebebiyet vermişse, Davacının kaza mahkemesinde tazminat davası ikame edebi-lmesi için, Anayasa'nın 152. maddesinin 6. fıkrası tahtında idari yargıda ihmalin sonlandırılması davası açıp kazanması gerekeceğinden, böyle bir yakınma yapılabilecektir.

Bu hususta, Kıbrıs Cumhuriyeti Yüksek Anayasa Mahkemesi (The Supreme Constitutiona-l Court of Cyprus ) 10/60 sayılı Phedias Kyriakides of Limassol and The Republic of Cyprus, Throught of the Minister of Interior başvurusunda (RSCC 1960-1961 Vol 1 s.77 )şöyle denmektedir:

-"Where however, a person who has not received a reply
as provided under Article 29, has proceeded under Article 146 in respect of the substance of the matter for which a reply had been sought then it cannot be said that such a person continues any longer t-o have "any existing legitimate interest" , as provided by paragraph 2 of Article 146, unless as e result of such failure itself he has suffered some material detriment which would entitle him to a claim for relief under paragraph 6 of Article 146 after ob-taining a judgment of this Court under paragraph 4 of the same Article.
Therefore such a person cannot, as a rule, claim under Article 146 a distinct and separate decision of this Court in respect of the failure to comply with Article 29 when he has proce-eded in respect of the substance of the matter for which a reply had been sought.
In the present case, as the Applicant has contested by his application the substance itself of the matter in respect of which he complains that he did not receive a reply un-der Article