-D. 34/2010 YİM 177/2007

Yüksek İdare Mahkemesinde
Anayasanın 152. Maddesi Hakkında.

Mahkeme Heyeti: Şafak Öneri, Talat D. Refiker, Narin F. Şefik.

Davacı: 1- "Yeşil Barış Hareketi" Derneği, Başkanı ve/veya - Yönetim Kurulu Başkanı sıfatıyle Doğan Sahir, Bedreddin Demirel Caddesi, Köşk Melek Nebih Apt., Kat: 1, Yenişehir - Lefkoşa
2- KEMA (Kıbrıs Erozyonla Mücadele ve Ağaçlandırma) Vakıf Başkanı ve/veya Yönetim Kurulu Başkanı sıfatıyla Orhan -Aydeniz, Şht. Yaşar Çakmak Sokak No 21,
3- "Kıbrıs Türk Biyologlar Doğayı Araştırma ve Koruma Derneği" Başkanı ve/veya Yönetim Kurulu Başkanı sıfatıyle Niyazi Türkseven, Vezneciler Sokak No 6 Yenikent Lefkoşa
4- Derviş Yüksel, Erdoğan Derviş -Sokak No 10A, Kızılbaş Lefkoşa
5- Mazhar Özkol, Kanlıköy Lefkoşa
6- Osman Tuğsal, 3 Bartın Sokak Yenişehir Lefkoşa
7- Hasan Sarpten, Hürriyet Sokak No.43 Lapta Girne
8- Osman Kalfaoğlu, Yeniboğaziçi, Yeni İskele
9- İbrahim Alkan, İlan Boğazı Soka-k No.8A Gönyeli

- ile -

Davalı: 1- KKTC Bakanlar Kurulu vasıtasıyle KKTC'yi temsilen Başsavcılık, Lefkoşa
2- KKTC Bakanlar Kurulu vasıtasıyle KKTC Lefkoşa
3- KKTC Maliye Bakanlığı vasıtasıyle KKTC Lefkoşa
4- KKTC Çevre Bakanlığı vasıtas-ıyle KKTC Lefkoşa
5- KKTC İçişleri Bakanlığı vasıtasıyle KKTC Lefkoşa
6- KKTC'yi temsilen Başsavcılık, Lefkoşa
7- KKTC Elektrik Kurumu vasıtasıyle KKTC Lefkoşa

A r a s ı n d a.

Da-vacılar namına: Avukat Boysan Boyra
Davalı No 1 - 6 namına: Savcı İlter Koyuncuoğlu
Davalı No 7 namına: Avukat Kemal Mut
İlgili Şahıs yok.

------------

K A R A R

Şafak Öneri: Davacı 1, dernek olarak tescilli bir tüzel kişi olup, tüzüğünde -belirtilen amaçları arasında doğayı, yeşili ve bunlara gereksinimi olan tüm canlıları, insanı korumak, yaşatmak ve geliştirmek, kaplumbağaları, Kıbrıs eşeklerini, akbabaları, Kuzey Kıbrıs'ta nesli ve üremeleri tehlikeye girmiş tüm hayvanları korumak, deni-z kaplumbağalarını, deniz kıyılarındaki kaplumbağa üreme bölgelerini korumak, çevreyi korumak ve doğal çevre dengesinin bozulmaması için gayret göstermek, tarihi ve kültürel mirasın korunması için uğraş vermek, yer almaktadır.
Davacı 2, vakıf olarak tescil- edilmiş bir tüzel kişi olup, amaçları arasında erozyonla mücadele ve ağaçlandırma, çevreyi korumak, ağaç ve doğal varlıkları korumak bulunmaktadır.
Davacı 3, amaçları arasında Kıbrıs'ın biyolojik zenginlik-lerini tesbit edip korunması ile ilgili araştırm-alar yapmak, çevrenin korunmasına yönelik çalışmalar yapmak, ekolojik dengenin korunması ile ilgili çalışmalar yapmak olan, dernek olarak tescilli bir tüzel kişidir.
Davacı 4, 5, 6, 7, 8 ve 9 ise, çevreye, doğal yaşama duyarlı, doğanın dengesinin korunma-sı gerektiğine inanan vatandaş-lardır.

Dava konusu, Karpaz yarımadasının Dipkarpaz köyünden Zafer Burnuna kadar olan bölge, Bakanlar Kurulunun değişik tarih-lerde aldığı kararlar uyarınca koruma altına alınan ve milli park olarak ilân edilen bir bölgedi-r. Huzurumuzda bulunan tekzip edilmemiş şahadete göre, sözkonusu bölgede yerleşim bulunmamakta, ancak sınırlı sayıda küçük turizm tesisi bulun-maktadır. Dava tarihine kadar bölgede elektrik şebekesine bağlı elektrik enerjisi mevcut değildi.
Bölge doğal ya-pısını korumakta olup, içinde Kıbrıs eşekleri olarak bilinen yaban eşekleri doğal yaşamlarını sürdürmekte, çok sayıda endemik ve Kıbrıs'a özgü diğer bitki örtüsü bulunmaktadır. Bölgede bulunan altın sahil olarak bilinen kumsal ve diğer bazı kumsallar Caret-ta Caretta cinsi deniz kaplumbağaları tarafından doğal yumurtlama ve üreme alanı olarak kullanılmaktadır. Bölge göçmen kuşların adaya ilk ayak bastığı, dinlenmek için mola verdiği bir alandır. Söz konusu alanda henüz daha yerleri dahi tesbit edilmemiş 15 e-ski yerleşim yeri ve eski eser alanı bulunmakta olup, bölge Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu tarafından "doğal ve arkeolojik sit alanı" olarak ilân edilmiştir.

Huzurumuzda bulunan emare 20'ye göre davalı 7 Elektrik Kurumu, 27/2/2007 tarihinde Dipka-rpaz köyünden, Zafer Burnuna kadar olan bölgeye direkler üstünde enerji iletim hattı çekil-mesi için ihaleye çıkılmasına karar verdi. Davalı 7'nin iddialarına göre, mezkûr ihale kararı, Bakanlar Kurulunun 8/12/1993 tarihli emare 13 kararına dayandırılmakta- olup, şahadet ve emarelere göre, Apostolos Andreas Manastırı, polis lojmanı ve gümrük gözetleme binasına elektrik akımı götürül-mesi gerekçesi ile alınmıştır. Bu karar doğrultusunda çıkılan ihaleyi ilgili şahıs kazandı ve davanın dinlendiği tarih itibarı -ile ihaleyi tamamladı. Enerji üretim hatlarının çekilmesini müteakip bölgedeki küçük turizm işletmeleri ile Apostolos Andreas Manastırı, gümrük gözetleme binası ve polis lojmanına elektrik akımı verilmiştir.

Davacılar, davalılar aleyhine dosyaladıkları -bu dava da Mahkemeden aşağıdaki taleplerde bulundular.
"A- Davalı No 1 ve/veya Davalılar tarafından Davacıların bilmediği bir tarihte alınan ve davacıların bilgisine takriben 10 Haziran 2007 tarihinde gelen Zafer Burnu Milli Parkı alanı içerisine Elektrik- Nakil Hattı Çekilmesi ve/veya Direkler üzerinde Elektrik Enerjisi götürülmesine ilişkin kararın ve/veya kararların ve/veya bu kararlarla ilgili tüm işlemlerin hükümsüz ve etkisiz olduğuna ve/veya herhangi bir sonuç doğuramayacağına dair mahkeme kararı ve/-veya hükmü ve/veya emri,
B- Davalı no 1 ve/veya Davalılar tarafından Davacıların bilmediği bir tarihte alınan ve davacıların bilgisine takriben 10 Haziran 2007 tarihinde gelen Zafer Burnu Milli Parkı alanı içerisine Elektrik Nakil Hattı Çekilmesi ve/veya -Direkler üzerinde Elektrik Enerjisi götürülmesine ilişkin olarak ihaleye çıkma kararının ve/veya bu ihaleyi sonuçlandıran kararın ve/veya kararların ve/veya bu kararlarla ilgili tüm işlemlerin hükümsüz ve etkisiz olduğuna ve/veya herhangi bir sonuç doğuram-ayacağına dair mahkeme kararı ve/veya hükmü ve/veya emri,"

Dava başlangıçta Bakanlar Kurulu, Başsavcılık ve diğer 4 bakanlık aleyhine açılmışsa da, daha sonra yapılan müracaatla, davalı 7 elektrik kurumu davaya 7. davalı olarak eklenmiştir.

Talep takr-irinde yukarıya aktarılan 1. talep ile ilgili bazı iddialar ortaya konmasına rağmen, talepte belirtildiği gibi bir idari karar veya işlemin mevcut olduğu ibraz edilen şahadet ve emarelerde görülmemektedir. Bunun gibi, davalı 7 dışındaki davalıların 2. para-grafa konu idari kararın üretil-mesinde herhangi bir ilgileri olmadığı, ibraz edilen şahadet ve iddialarda görülmektedir.
Bu nedenlerle 1. paragraftaki talepler red ve iptal olunur. 2. paragraftaki talep ile ilgili olarak davalı 1-6 aleyhine dava sebebi m-evcut olmadığından, davalı 1-6 hakkındaki 2. talep de reddolunur.
Davacılar çeşitli gerekçelerle davalı 7 tarafından alınan mezkûr ihale kararının kanunsuz ve hükümsüz olduğunu iddia ederek iptalini talep etmektedirler.

Davalı 7, davacıların iddialarını- reddetmektedir. Davalı 7'ye göre alınan karar yasal olup, davacıların hiçbirinin bu davayı açmada meşru menfaati yoktur.

Bir iptal davasında, davacıların dava ehliyeti (meşru menfaat) bulunması, dava açmak için aranan önkoşullardan birisidir. Bu nedenle- öncelikle davalı 7'nin meşru menfaat ile ilgili iddialarını incelemeyi uygun görürüz.
İdare Hukuku alanında tek taraflı irade açıklaması ile kesin ve yürütülmesi zorunlu nitelikte tesis edilen idari işlemlerin hukuka uygunluğunun yargısal denetimi Anayasa-nın 152. madde-sinde düzenlenen normlara uygun şekilde gerçekleşir.
İdari davaların kimler tarafından açılabileceği Anayasanın 152(2) maddesinde gösterilmektedir. Anayasanın 152(2) madde-sine göre, idari bir karar veya işlemin iptali için dava açabilecek k-işi, sahip olduğu meşru bir menfaati o karar veya işlemden olumsuz yönde ve doğrudan doğruya etkilenen kişidir. 2. fıkraya göre, önceki bir çok YİM kararında kısaca "meşru menfaat şartı" olarak belirtilen dava açma ehliyeti (subjektif ehliyet) iptal davası-nın ön koşullarından biridir.
Diğer ön koşul ise, 3. fıkrada belirtilen süre koşuludur. Buna göre, idari bir karar için açılacak iptal davası, kararın yayın tarihinden veya yayınlanmadığı takdirde kişinin bunu öğrendiği tarihten başlayarak 75 gün içind-e açılabilir.
İdari işlemlerin hukuka uygunluğunun yargı yolu ile denetimini amaçlayan iptal davası, Yüksek İdare Mahkemesi tarafından iki aşamada karara bağlanır.
Birinci aşama, yukarıda izah edilen ön koşulların varlığını tesbit için yapılan incelemedir-.
İkinci aşama ise, davanın özünün incelenmesi, yani iddia edilen hukuki sakatlığı inceleme aşamasıdır. Bir iptal dava-sında, ileri sürülen hukuki sakatlığın yani davanın özünün incelenebilmesi, ön koşullar ile ilgili incelemeyi geçmesi, yani aranan koşul-ları taşıdığının tesbit edilmesi halinde mümkündür.
Yukarıda izah edilen ön koşullardan herhangi birinin davalı tarafından ihtilaf konusu yapılması halinde, Mahkeme meselenin özünü incelemeye geçmeden önce ihtilaf konusu yapılan ön koşulu, örneğin meşru m-enfaatin varlığını tesbit etmesi gerekir. Ön koşulların mevcut olup olmadığı bir olgu mese-lesidir. Bir idari davada ön koşullarla ilgili bir iddia örneğin meşru menfaat yokluğu ileri sürüldüğünde Mahkeme, davanın özü ile ilgili yargısal bir adım atmadan, -meşru menfaatla ilgili iddiaları inceler. Davalı tarafından ön koşullarla ilgili bir itiraz yapılmayan durumlarda, ön koşulların mevcut olmadığı Mahkeme önündeki olgulardan açıkca görülüyorsa, mahkeme bu hususu resen dikkate alır ve davanın özünü incelemey-e geçmeden davayı iptal eder.

Subjektif ehliyet şartı olarak isimlendirilebilinen 1. ön koşul, hukukumuzda kısaca "meşru menfaat şartı" olarak tanım-lanan dava açma ehliyetidir. "Meşru menfaat" olarak hukuk literatürümüze giren 1. ön koşul kelime anlamın-dan öte bir hukuki durumu izah etmektedir. TC idari yargı sisteminde terminolojik olarak meşru menfaat yerine "menfaat ihlali" terimi kullanılmaktadır. Meşru menfaat, kelime anlamında olduğu gibi, sadece "meşru durumdan kaynaklanan bir menfaat" anlamında o-lmayıp, "iptali istenen karar veya işlemden doğrudan doğruya ve olumsuz olarak etkilenen meşru bir durumdan doğan menfaat" anlamında kullanılmaktadır.

Meşru menfaat konusunda TC mevzuatı, mevzuatımızla benzer hükümlere sahiptir. Tecrübelerinden ağırlıkl-ı olarak yararlan-dığımız, çok yakın idare hukuku sistemini uyguladığımız TC idare hukuku doktrin ve içtihatları subjektif, dava açma ehli-yeti (menfaat ihlali - meşru menfaat) konusunda iyi yerleşmiş prensipler içermektedir.
Bu hususta Prof. Dr. Şeref Gö-zübüyük Yönetsel Yargı 30. Baskı, sayfa 167'de şunları söylemektedir.
"Ülkemizde uygulanan sisteme göre, iptal davası açabilme olanağı, ne herkese, ne de yalnız hakkı ihlâl edilenlere tanınmıştır. Bu alanda ortalama bir yol tutularak, bir kimsenin iptal d-avası açabilmesi için, iptalini istediği karar ile bir ilişkisinin bulunması, yeterli sayılmıştır. Bir yönetsel işlemden dolayı, hakkı, ya da menfaati ihlâl edilmemiş olanlar iptal davası açamazlar."

Danıştay İdari Dava Daireleri Genel Kurulu E.1999/1261-, K.2000/168 sayılı davada şu görüşler yer almaktadır:
"Taraf ilişkisinin kurulması için gerekli olan kişisel, meşru ve güncel bir manfaat alakasının varlığı, davanın niteliğine ve özelliğine göre idari yargı yerlerince belirlenmekte, davacının idari i-şlemle ciddi ve makul, maddi ve manevi bir ilişkisinin bulunduğunun anlaşılması, dava açma ehliyeti için yeterli sayılmaktadır.
Ayrıca, iptal davaları ile idari işlemleri hukuka uygun olup olmadığının saptanmasına, hukukun üstünlüğünün sağlanmasına, bö-ylece de idarenin hukuka bağlılığının belirlenmesine, sonuçta hukuk devleti ilkesinin gerçekleştirilebilmesine olanak sağlandığından bu davalarda menfaat ilişkisinin bu amaç doğrultusunda yorumlanması gerekmektedir."

TC Anayasa Mahkemesi E.1995/46, K.199-5/49 sayılı davada konu ile ilgili olarak şunlar yer alır:
"İptal davaları, kesin ve yürütülmesi zorunlu nitelikteki idari işlemler hakkında açılabilir. Böyle bir idari işlemin iptalinin istenilebilmesi için davacının menfaatinin ihlal edilmiş olması ge-rekir. Yargı kararlarında ve öğretide "menfaat", davacı ile iptalini istediği idari işlem arasındaki bağı, ilgiyi anlatır. İdari işlem ile dava açan kişi arasında geçerli (meşru) güncel ve ciddi bir ilişki söz konusu ise davada menfaat bağı bulunduğu kabul- edilmektedir. Bunun dışında öznel bir hakkın ihlal edilmesi koşulu aranmaz."

Yukarıda iktibas ettiğimiz görüşleri aynen benimser ve katılırız.

Bu görüşler ışığında Anayasamızın 152(2) maddesi altında bir iptal davasında dava açma ehliyeti yani meşru me-nfaatin varlığından söz edilebilmesi için aşağıdaki şartların kümülatif olarak görülmesi gerekir.
1- İptali istenen idari karar veya işlem tarafından etkilenen menfaat, meşru olmalıdır.
2- İptali istenen karar veya işlemin davacının maddi veya manev-i menfaatini olumsuz olarak etkilemelidir.
3- Davacının iptali istenen idari karar veya işlemle aşağıdakileri içeren bir taraf ilişkisi mevcut olmalıdır.
(a) İptali istenen karar veya işlem davacının menfaatlerini doğrudan doğruya etkilemiş olmalıdır.
(b)- İptali istenen karar veya işlem ile etkilenen menfaat güncel, aktüel bir menfaat olmalıdır.

Yukarıda özetlenen şartların hukuki mahiyeti ve kapsamı önceki YİM kararlarında çeşitli yönlerden incelenmiştir. TC Danıştayının da konu ile ilgili pek çok kara-rı mevcuttur. Bu tecrübelerden de yararlanarak meşru menfaat şartlarını inceleyeceğiz.
1- Dava konusu idari karar veya işlemden etkilenen menfaatin, meşru bir menfaat olması, diğer bir anlatımla hukuksal bir durumdan (yasa, sözleşme, içtihat v.b) kaynakl-anması, hukuken ileri sürülebilir olması gerekir. Bu hususta Prof. Dr. Şeref Gözübüyük
"Meşru olmayan bir menfaat, iptal davası açabilme olanağını vermez. Menfaatın meşru sayılabilmesi için hukuksal bir durumdan çıkması, ya da böyle bir duruma dayanması -gerekir. Hukuka aykırı bir durumun korunmasına yönelik dava açmada meşru menfaat yoktur."

Yine Danıştay 10. Dairesi E.2002/1407, K.2002/4320'de şunlar yer alır:
"Bir işlem aynı zamanda bazı kişilerin lehine, bazı kişilerin ise aleyhine hukuki sonuçla-r doğurabilir. Menfaati işlemin varlığına bağlı olanlar açısından işlemin yargı kararı ile iptal edilmesinden çıkan sonuç, söz konusu işlemden sağladığı menfaatin hukuken korunabilir, bir başka deyişle "meşru" nitelikte olmadığıdır.
Yukarıda da belir-tildiği üzere iptal davasını, işlem nedeniyle menfaati ihlal edilenler açabilecek ise de söz konusu menfaatin, kişisel aktüel ve meşru olması gerekir. Meşru menfaatin varlığından söz edebilmek, hukuken ileri sürülebilir olmasına bağlıdır."

2- İptal dava-sı açılabilmesi için idari işlemin, davacının menfaatlerini olumsuz olarak etkilemesi gerekir. Davacının menfaatini olumsuz yönde etkilemeyen, davacının leyhine olan olumlu idari işlemler iptal davasına konu edilemez.

3- "Menfaatin doğrudan doğruya etkil-enmesi" şartı, Türkiye'de ilgili yasalarda yer almamasına rağmen Danıştay kararlarında yer almaktadır. (DDHH E.37/120 Danıştay Kararlar Dergisi, sayı 1, sayfa 63) Ülkemizde Anayasa koyucu söz konusu şartı norm haline getirmiştir. Bu itibarla konu inceleni-rken, Danıştay'ın tecrübe ve kararlarından yararlanılması doğru bir tercih olacaktır.

İptal davaları, iptale konu idari işlem veya karardan dolayı menfaatleri ihlal edilenler tarafından açılabilir. Davacı üzerinde hukuki etkisi bulunmayan, onun menfaatl-erini ihlal etmeyen idari işlemler hakkında iptal davası açılamaz. Menfaatin doğrudan doğruya etkilenmesi deyimi menfaatin kişisel olması gerektiğini gösterir. Prof. Dr. Şeref Gözübüyük - Prof. Dr. Turgut Tan İdare Hukuku, cilt 2, sayfa 392, paragraf 278'd-e konu ile ilgili olarak şunlar yer almaktadır:
"Bir kimse kendi menfaatini etkilemeyen işlemlere karşı iptal davası açamaz. Bu kural, Danıştay kararında şöyle açıklanmıştır: Danıştay'da dava açabilmek için, dava konusu yapılan idari işlemlerden dolayı d-avayı açanın dolaylı veya dolaysız kişisel bir menfaatinin ihlâl edilmiş olması gerekir. İster gerçek ve ister tüzel kişiler bakımından olsun, bu esas değişmez. Danıştay kararlarında yer alan, "doğrudan doğruya davacının hak ve menfaatını, haleldar eden ya-hut "doğrudan doğruya menfaatı haleldar olanlar" gibi deyimler, menfaatın kişisel olması gerektiğini gösterir."

Menfaatin kişisel olması demek, yani doğrudan doğruya davacıyı etkilemesi demek, idari işlemin dolaylı veya dolaysız olarak davacıya tesir -etmesi, bir menfaatini ihlal etmiş olması demektir. (Bak: Danıştay 5. Daire 10/6/1970 tarihli E.1969/4390)
Subjekt