-D.15/97 YİM 154/95

Yüksek İdare Mahkemesi Olarak Oturum Yapan
Yüksek Mahkeme Huzurunda
KKTC Anayasasının 152. Maddesi Hakkında.

Mahkeme Heyeti: Metin A. Hakkı, Nevvar Nolan, Seyit A.Bensen.

Müstedi: 1. Ali Dana, 35-A Müftü Raci Sokak, Lefkoşa
2. Tayfun Denizcilik Şirketi Limited,
c/o Ali Dana, 35A Müftü Raci Sokak Lefkoşa

- ile -

Müstedaaleyh: KKTC İçişleri Bakanlığı, İskân Encümeni
vasıtasıyle, KKTC, Lefkoşa

A r a s ı n d a. -

Müstediler namına: Avukat Ali Dana
Müstedaaleyh namına: Savcı Süleyman Candar.

-----------------

H Ü K Ü M

Metin A. Hakkı: Müstediler 11.8.1995 tarihinde Yüksek Mahkeme Mukayyitliğine dosyaladıkları yukarıda ünvan ve sayısı gösterilen başvuruları ile- özetle, Müstedi 1'in 16.12.1994 tarihinde Müstedaaleyhlere, Girne'de Kordonboyu Caddesi Numara 24 adresinde bulunan dükkâna kesin tasarruf belgesi almak maksadı ile puan satın almak için yaptığı müracaatın reddi hususunda Müstedaaleyhler tarafından takrib-en Mayıs 1995'de alınan ve Müstedilerin bilgisine takriben 12.6.1995 tarihinde gelen kararın ve/veya işlemlerin hükümsüz ve etkisiz olduğuna ve herhangi bir sonuç doğuramayacağına dair Mahkemece karar verilmesi isteminde bulunmuşlardır. Aynı başvuruları i-le Müstediler, Müstedi 2'nin takriben 23.12.1994 tarihli bir yazı ile yukarıda sözü edilen dükkâna kesin tasarruf almak maksadı ile Müstedaaleyhlere yapmış olduğu müracaata bugüne değin, herhalükârda aradan 30 günlük bir süre geçmiş olmasına rağmen, yanıt -vermemelerinin yapılmaması gereken bir ihmal olduğuna dair karar verilmesi isteminde bulunmuşlardır.

Müstedaaleyhler bu başvuruya 8.2.1996 tarihinde bir itirazname dosyalamış ve özetle Müstedilerin yasal anlamda hak sahibi olmadıkları, başvurularında- haksız olduklarını iddia etmişler ve başvurunun masraflarla reddedilmesini talep etmişlerdir.

Başvurunun talimatı 11.10.1996 tarihinde gerçekleştikten sonra, duruşması Mahkemenin 26.3.1997 tarihli oturumunda başlamış duruşma o gün neticelenip hitabe-lerde dinlendikten sonra başvuru karar için bilâmüddet ertelenmiş durumdadır. Başvurunun duruşması esnasında Müstedi 1 şahsen ve Müstedi 2'nin yetkili direktörü olarak şahadet vermiş, bundan başka ne Müstedi tarafı ne de Müstedaaleyhler şifahi şahadet ibr-az etmemişlerdir. Duruşma esnasında Mahkemeye karşılıklı muvafakat çerçevesinde emarelerden oluşan 15 adet emare ibraz edilmiş durumdadır.

Önümüzde ibraz olunan şahadet ve emareleri değerlendirdikten sonra başvurunun kökeninde yatan olguları bulgula-rımız olarak aşağıdaki şekilde özetlemek mümkündür:

Bunu yaparken, Yüksek İdare Mahkemesi önünde, aynı ihtilâf konusu gayrımenkul ile ilgili olarak bu başvuruda Müstedi 1 durumunda olan şahsın, YİM 106/94 sayılı o davada taraf olmayıp ancak duruşmayı- başından sonuna kadar Mahkemede izlediği, bu başvuruya taraf olmayan üçüncü bir şahsın da YİM 106/94 sayılı başvurusu olduğunu ve o başvuruda verilen şahadeti, bu başvuruda, bu Mahkeme tarafından ve başvurunun karara bağlanmasında Müstedilerin bu başvurud-a değerlendirmede serbest olduğu beyanından da yararlanarak bu bulgularımızı yaptığımızı belirtmeyi uygun gördük.

Girne'de Liman içinde, Kordonboyu Caddesi Numara 24'de bulunan dükkân, 1974 öncesi Rum malı olup Barış harekâtı neticesi Anayasa ve yürü-rlükteki mevzuat gereğince mülkiyeti Devlete kalan ve "Pholexenia" diye bilinen gayrımenkulün bir kısmı idi ve zamanında Barış Harekatından sonra Bakanlar Kurulu kararı gereğince idaresi Kıbrıs Türk Turizm İşletmeleri Limited'e bırakılmıştı. Sözü edilen v-e o zaman "Pholexenia" diye bilinen gayrımenkulün tümü 5.12.1974 tarihli yazılı bir kira mukavelesi uyarınca 1.1.1975 ile 31.12.1985 tarihleri arasındaki 10 yıllık müddet için YİM 106/94 sayılı başvurudaki Müstediye, Kıbrıs Türk Turizm İşletmeleri Ltd. tar-afından kiralandı ve o şahıs tarafından bu başvuru konusu 24 numaralı dükkân dahil "Pholexenia"'nın tümü restaurant olarak kullanılmaya başlandı. Kıbrıs Türk Turizm İşletmeleri Limited Şirketi ilgili tarihte söz konusu gayrımenkulü YİM 106/94 sayılı başvu-rudaki Müstediye kiralamaya yetkili idi. YİM 106/94 sayılı başvurudaki Müstedi akabinde "Pholexenia" olarak bilinen gayrımenkulün tümünü tasarrufuna aldı ve o binanın içinde bulunan menkul mallarla ilgili demirbaş listesi tanzim edildi. "Pholexenia" olar-ak bilinen gayrımenkul Girne'de Liman içinde Gümrük binasının hemen karşısında olan zemin katta 4 ayrı kapısı bulunan bir gayrımenkuldür. Gümrüğe en yakın kapısı olan ve 24 numaralı dükkânı oluşturan kısım YİM 106/94 sayılı başvurudaki Müstedinin kirasına- ve tasarrufuna verilmesine ve "Pholexenia"'nın bir parçasını oluşturmasına rağmen iç taraftan diğer kısımla bağlantısı olmadığı anlaşılmaktadır.

Yukarıdaki işlemlere paralel olarak, bu başvurudaki Müstedi 2 Şirket, 1975 yılında Devletin o zamanki T-urizm ve Enformasyon Bakanlığına müracaat ederek YİM 106/94 sayılı başvurudaki Müstedinin tasarrufunda bulunan ve "Pholexenia"'nın bir kısmını oluşturan zemin katta Gümrüğe en yakın kapısı olan üniteyi (bu başvuruda 24 Kordonboyu adresindeki dükkânı) Girne- ile Taşucu arasında feribot seferi yapmak ve bilet kesmek amacı ile ofis olarak kullanmak istediğini Devlet namına Turizm ve Enformasyon Bakanlığına bildirmiş ve ilgili Bakanlık da Kıbrıs'la Türkiye arasında turizm trafiğine olumlu yönde katkısı olacağı d-üşüncesi ile bu dükkânın ilgili şirkete kiralanmasını uygun bulup Maliye Bakanlığına bildirmiştir. Bu Bakanlığa bağlı olan Devlet Emlâk ve Malzeme Dairesi de sözü edilen dükkânı 19.11.1976 tarihli bir kira mukavelesi ile 1.7.1975 ile 31.7.1977 tarihleri a-rasındaki müddet için bu başvurudaki Müstedi 2 Şirkete kiralamıştı. Sözü edilen kira mukavelesi emare 2 olarak bu başvuruda taraflarca ibraz edilmiş olup mukavelenin 12. maddesi, taraflardan herhangi birinin diğerine ihbar vermemesi halinde mukavelenin ke-ndiliğinden sene be sene yenileneceğini öngörmektedir ki Müstedaaleyh tarafı takriben 1983 yılında Müstedi tarafına mukavelenin yenilenmeyeceğini ve hem de çifte taahhütlü posta marifeti ile bildirmiş olduğunu iddia etmelerine karşın bu başvuruda Mahkemed-e şahadet veren Müstedi tarafı bu ihbarın hiçbir zaman ne Müstedi 1 ne de Müstedi 2 tarafından alınmadığı doğrultusunda şahadet vermiş ancak Müstedaaleyh tarafı bunu tekzip edici mahiyette hiçbir şifahi şahadet ibraz etme yoluna gitmemiştir. Müstedaaleyhl-er yazının postalandığına dair şahadet dahi Mahkemeye ibraz etmemişlerdir. Bu durumda yasal açıdan Müstedi 2'nin halen ilgili dükkânın kuntretli kiracısı (contractual tenant) olduğunun kabul edilmesi gerekmektedir. Emare 12 kira mukavelesinin 7. maddesi -de bu başvurunun akıbetini yakınen ilgilendirmekte olup, kiracı durumunda olan Müstedi 2'nin ilgili dükkânı Müstedaaleyhlerden izin almaksızın hiç kimseye devredemeyeceğini, paralı veya parasız işgal etmesine müsaade edemeyeceğini öngörmektedir. Böyle bi-r iznin Müstedaaleyhler tarafından Müstedi 2'ye verildiğine dair önümüzde hiçbir şahadet ibraz edilmediğinden böyle bir iznin olmadığının kabul edilmesi yerinde olacaktır.

Tabloyu tamamlamak amacı ile şuna da yer verilmesi yerinde olur ki, 1992 yılın-a kadar "Pholexenia"'nın bir kısmını oluşturan ancak ayrı bir ünite olan ihtilâf konusu tek dükkânın tasarrufu YİM 106/94 sayılı başvurudaki Müstedi ile bu başvurudaki Müstedi 2'nin direktörü Müstedi 1(ki ilgili zamanda bu başvurudaki Müstedi No.1 YİM 106/-94 sayılı başvurudaki Müstedinin avukatı idi) anlaşarak önce YİM 106/94 sayılı başvurudaki Müstedi bilâhare de bu başvurudaki Müstedi 2 tarafından Müstedaaleyhlerin bilgisi dahilinde ve dolayısıyle zımni izni ile tasarruf edilmiştir ve bu tasarruf halen de-vam etmektedir. YİM 106/94 sayılı başvurudaki Müstedi 1992 yılında ihtilâf konusu dükkân dahil tüm "Pholexenia"'nın koçanlarının takriben 1/2 hissesini Devletten aldıktan 2 seneyi mütecaviz bir zaman sonra, 1994 yılında bu başvurudaki Müstedilerin avukatı- Fuat Veziroğlu'nun, İçişleri Bakanlığına yazdığı bir yazı ile YİM 106/94 sayılı başvurudaki Müstedinin ihtilâf konusu dükkânın koçanını mevzuata uymadan veya mevzuat hilâfına temin ettiğini iddia etmesi üzerine, Müstedaaleyhler YİM 106/94 sayılı başvuruda-ki Müstedinin aldığı hisse koçanlarını iptal etme yönüne gitmişler ve YİM 106/94 sayılı başvuruda yakınma konusu yapılan karar veya kararları almışlardır.

Müstedi 2 ile Devlet arasında aktedilen emare 2 kira mukavelesinin 32/75 sayılı Yasa tahtınd-a yapıldığı ihtilâf konusu olmayan bir olgudur. Yine Müstedi 1'in 22.3.1991 tarihinde 250.000 adet mücahit puanı ile 12.11.1991 tarihinde kardeşinden bağış yolu ile 9000 adet eşdeğer puanına sahip olduğu ihtilâf konusu olmayıp, emarelerden sarahaten görül-mektedir.

Başvurunun olgularını bulgularımız olarak yukarıdaki şekilde özetledikten sonra şimdi de yapmamız gereken şey uygulamakla yükümlü olduğumuz mevzuatı bunlara uygulamaktır. Konuya şamil mevzuatı tadil edilmiş şekli ile 41/77 sayılı İskân Top-raklandırma ve Eşdeğer Mal Yasası oluşturmaktadır. Sözü edilen Yasa yürürlüğe girdikten sonra müteaddit defalar tadil edilmiş olup bu başvurunun olgularını yakınen ilgilendiren 6/94 sayılı İskân Topraklandırma ve Eşdeğer Mal (Değişiklik) Yasasıdır. 6/94 -sayılı Yasanın 10. maddesi aynen şöyledir:

"10. Esas yasa, 70'inci maddesinin (3)'üncü
fıkrasının (C) bendi kaldırılmak ve yerine
aşağıdaki yeni (C) bendi konmak suretiyle
değiştirilir:
"C) Bu Yasanın 3'üncü maddes-inin "Hak sahibi"
tefsirinin (a), (b), (c) veya (ç) fıkraları
uyarınca hak sahibi olmayan kişiler,
aşağıdaki koşulları taşımak kaydı ile,
20 Mart 1991 tarihinden önce kira
sözleşmesi veya Bakanl-ıkça verilen kullanım
belgesi tahtında tasarruflarında bulunan
bir konut ve bir küçük işyeri için, 1994
yılı sonuna kadar puan satın almak veya
temin etmek suretiyle kesin tasarruf
belgesi alab-ilirler. İzni aldığı tarihten
başlayarak dört ay içerisinde puan satın
alınarak mal değer belgesi ve/veya puan
belgesi ibraz edilir. Bu madde amaçları
bakımından puan satın alma izni, İskân
En-cümeni kararı ile verilir.
(i) Kendisinin, eşinin veya velâyeti
altındaki çoçuklarının tasarruf veya
mülkiyetinde benzer nitelikte taşınmaz
mal olmaması, ve
(ii) Kendisinin, eşini-n veya velâyeti
altındaki çocuklarının mülkiyetinde
bulunan benzer nitelikte ve taşınmaz
malın, 20 Temmuz 1974 tarihinden sonra
mecburi satış dışında kalan bir yolla
el-den çıkarılmamış olması.
Ancak, yukarıdaki (i) bendindeki ve
bu alt bentdeki koşullar, 20 Temmuz
1974 tarihinden önce kirasında, veya
tasarrufunda konut ve işyeri bulunduran
- kişiler için aranmaz." (underline
supplied).

Sözü edilen madde dikkatlice incelendiğinde "Hak sahibi" tefsirinin bu tadilât neticesi genişletildiği görülmektedir. Şöyle ki, tadilâttan önce Yasa altında "Hak sahibi" olabilmek -için Yasanın 3. maddesinin tefsirinde veya herhangi bir paragrafın altında "Hak sahibi" olmak gerekirken bu tadilâtla yeni bir sınıf daha "Hak sahibi" oluştuğu görülmektedir. Bir başka deyişle bu tadilâttan önce "Hak sahibi"'nin olabilmesi ve Eşdeğer mal -alabilmek için Yasanın 3. maddesinin (a) (b) (c) (ç) (d) maddeleri altında "Hak sahibi" olmak gerekirken bu ilgili tadilâtın onların haricinde bir sınıf daha oluşturduğu görülmektedir. Müstedilerin herhangi birinin bu sınıfa girebilmesi için ise tadilâtın- aradığı kriterler şunlardır:

1) Müstedi 1 veya 2'nin 20.3.1991 tarihinden önce
Devletle bir kira sözleşmesi yapması veya ilgili
Bakanlıkça kendine talep ettiği gayrımenkul için
kullanım belgesi verilmesi gerekmektedir.
2) Talep ettiği gayrımenku-l nevi olarak bir konut veya
küçük bir işyeri olması gerekmektedir.
3) 1994 yılı sonuna kadar puan satın almak için Devlete
müracaat etmesi gerekmektedir.
4) Puan satın almak için müracaatının olumlu karşılanması
halinde 4 ay içinde gerekli puanl-arını tedarik etmesi
gerekmektedir.
5) Müstedinin veya eşinin veya velâyeti altındaki
çocuklarının mülkiyetinde benzer nitelikte taşınmaz
malı olmaması gerekmektedir.

Bu kriterler çerçevesinde bu başvurunun olgularına bakıldığında Müstedi 2-'nin bu ana kadar Yasa gereği haiz olması gereken bu evsafların tümüne haiz olduğu görülmektedir. Şöyle ki, bu ihtilâf konusu yerin bir dükkân olduğu dolayısıyle küçük bir işyeri olduğu sarihtir. Halen mülkiyeti Devlete ait olan bu dükkân ile Müstedi 2'n-in 20.3.1991 tarihinden önce halen yürürlükte bulunan bir kira mukavelesi olduğu ve Müstedi 2'nin sözü edilen dükkânı kuntretli kiracı olarak halen tasarrufunda bulundurduğu görülmektedir. Yine Müstedinin veya eşinin veya velâyeti altındaki çocuklarının m-ülkiyetinde benzer nitelikte mal olduğuna dair önümüzde herhangi bir şahadet olmadığı gibi Müstedaaleyh tarafı Mahkemeye böyle bir iddiada da bulunmamıştır. Müstedi 2 puan satın alarak dükkanın mülkiyetini almak için Devlete öngörülen süre içinde müracaat- etmiştir. Bu durumda şayet Müstedi 2, 6/94 sayılı yasanın 10. maddesinin "C" bendi uyarınca 'kişi' ise ihtilâf konusu dükkânın mülkiyetini puan satın almak suretiyle yasal açıdan almaya hak kazanmıştır. "Kişi" sözcüğünün tarifi ise Yasada yer almamaktadı-r. Bu boşluğu doldurmak için Fasıl 1 Tefsir Yasasından Mahkemenin yararlanması doğaldır. Sözü edilen bu Yasanın 2. maddesinde 'kişi'nin muadili olan İngilizce "Person" sözcüğü aynen şöyle tefsir edilmektedir:

"Person" includes any company, par-tnership
association, society, insitution or body of
persons, corporate or unincorporate,"

Bu durumda Müstedi 2'nin 6/94 sayılı Yasa ile tadil edilmiş bulunan 41/77 sayılı esas Yasa altında yukarıdaki kriterlere haiz olması hasebi- ile Devletten puan satın alarak kesin tasarruf belgesini almaya hakkı olduğunun kabul edilmesi gerekmektedir.

Müstedi 2 önümüzde ihtilâf konusu yapılmayan şahadete göre kayıtlı bir şirkettir. Şirketlerin hukuken ne yapıp yapamayacakları gayelerinde -(Memorandum of Association) ve Şirketler Yasasında belirlenmiştir. Şirketler burda yer alan ana gayelerinin haricinde ve yasanın cevaz vermediği sahalarda hukuken faaliyet gösteremezler. Gayrımenkul mal satın alma Müstedi 2'nin esas kuruluş gayelerinin -arasında yer alıp almadığı Mahkemece meçhuldur. Önümüzde bu hususla ilgili herhangi bir şahadet veya emare ibraz edilmiş değildir. Ancak bir karine vardır ki (Presumption) bir ticari şirket, (trading company) işi ile ilgili kira mukavelesi aktedebilir ve- gayrımenkul de satın alabilir. (Bak: Palmer's Company Law, 19th ed. (1949) page 57. Palmer's Company Law, 22nd ed. (1976) page 88 paragraph 9-09). Müstedaaleyh tarafı Mahkemede bu karineyi çürütecek herhangi bir girişimde bulunmamıştır. Bu durumda Mah-kemenin Müstedi 2 Şirketin ihtilâf konusu dükkânın mülkiyetini almasının şirketin gayeleri arasında olduğunu veya en azından bu başvuru maksatları bakımından şirket gayelerine 'ultra vires' olmadığının kabul edilmesi yerinde olacaktır.

Yukarıdakiler -muvacehesinde bir sonuca varmak için emare 11 olarak önümüzde duran İdarenin kararı incelendiğinde bunun Müstedi 1'i ilgilendirdiği oranda herhangi bir hata içermediği Müstedi 1'in mevzuatın öngördüğü kriterlere haiz olmadığı dolayısıyle Müstedi 1'i ilgile-ndirdiği oranda İdarenin kararının Mahkememizce iptal edilmesi talebinin reddolunması gerektiği görüşündeyim.

Müstedi 2'nin Müstedaaleyhlere ihtilâf konusu dükkânın mülkiyetini almak için puan satın almasına izin verilmesi talebine gelince ise, ilk n-azarda Müstedaaleyhlerin buna bir cevap verdiği ancak bu cevabın yeterli olmadığı görülmektedir. Müstedaaleyhler emare 11 olarak önümüzde duran 30.5.1995 tarihli yanıtları ile Müstedilere ihtilâf konusu dükkânın takriben yarı hissesine koçan verildiğini a-ncak bu kararın İdarece iptal edilmesine rağmen yarı hissenin koçanının sahibinin YİM 106/94 sayılı bir başvuruyu Mahkemeye dosyalamış olduğunu ve bunun neticesine göre Müstedi 2'ye puan satın alınmasına izin verip vermeyeceğini söylemektedir. 106/94 sayı-lı davada ihtilâf konusu "issue" sözü edilen dükkânın takriben yarı hissesinin koçanıdır. Diğer yarı hissesinin mülkiyetinin devlete ait olduğu ve hiçbir başvuruda ihtilâf konusu olmadığına göre, Müstedi 2'ye serbest hisse diye vasıflandırabileceğim yarı -hissenin mülkiyetini alabilmesi için mevzuatın öngördüğü süre zarfında Müstedaaleyhler yanıt verebilirdi ve verilmesi de gerekmekte idi. Bunu söylerken bu başvurunun bu safhasında tadil olunmuş şekli ile 41/77 sayılı Yasanın bilhassa 74 A(3) maddesini d-e yorumlamak istemediğimi hisse koçanı verilmesinin mevzuata uygun olup olmadığı hususunda görüş ifade etmediğimi vurgularım. Bu durumda, bu çerçeve içinde ve bu oranda Müstedi 2'nin talebinde haklı olduğu ve Müstedi 2'ye talep ettiği cevabın verilmesi g-erektiği görüşündeyim. Bir başka deyişle Müstedi 2'nin 23.12.1994 tarihli yanıtına Müstedaaleyhlerin, mevzuatın öngördüğü süre zarfında karar alıp cevap vermemesinin yapılmaması gereken bir ihmal olduğuna karar verilmesi gerektiği görüşündeyim.

Seyit -A. Bensen: Başvuru konusu, Girne'de Kordon Boyu Caddesinde bulunan 24 numaralı küçük işyeri bir dükkan olup 41/77 sayılı İskân, Topraklandırma ve Eşdeğer Mal Yasası kapsamında yabancı tarafından terkedilen bir taşınmaz maldır. Müstedi 2, Fasıl 113, Şirket-ler Yasası tahtında kurulmuş tüzel kişiliği haiz bir limited şirkettir. (Bundan böyle Müstedi 2 olarak anılacaktır.) Müstedi 1 ise, Müstedi 2 şirketin direktörü ve idarecisidir. 32/75 sayılı 1975 Yabancı Taşınmaz Malları (Kontrol ve Yönetim) Yasasının 4. -maddesine göre söz konusu taşınmaz mal, Maliye Bakanlığının zilyetliğinde sayılır ve Maliye Bakanlığı onun muhafaza, kontrol ve yönetiminden sorumlu olur. Konu küçük işyeri 28.6.1975 tarihli emare 1 yazıda görüldüğü gibi Müstedi 1, Ali Dana'ya teslim edild-i. Daha sonra Müstedi 2 ile Maliye Bakanlığına bağlı Devlet Emlâk ve Malzeme Dairesi arasında 32/75 sayılı Yasa kurallarına uygun olarak akteylenen 19.11.1976 tarihli emare 2 kira mukavelenamesi ile Müs