-D.1/95 YİM/İstinaf 6/94
(YİM 43/94, D.16/94, Lefkoşa)

Yüksek İdare Mahkemesi Olarak Oturum Yapan
Yüksek Mahkeme Huzurunda
Mahkeme Heyeti: N. Ergin Salâhi, Taner Erginel, -Gönül Erönen

İstinaf eden: Tuncer Arifoğlu, Lefkoşa
(Müstedi)
ile
Aleyhine istinaf edilen: 1. Kooperatif Şirketler Mukayyidi, Lefkoşa
2. Kooperatif Şirketler Muk-ayyidi vasıtasıyle
KKTC., Lefkoşa.
(Müstedaaleyhler)
- A r a s ı n d a.

İstinaf eden namına: Avukat Kıvanç M. Riza
Aleyhine istinaf edilenler namına: Başsavcı Yrd. Muavini Mehmet Ali Şefik
İlgili şahıslar namına: Avukat Süleyman Dolmacı

K A R A R

N. Ergin Salâhi: Bu istinaf Yüskek Mahkemenin tek Yarg-ıç tarafından verilen ve başvuruyu reddeden ara kararına karşı müstedi tarafından yapılmıştır.

İstinaf maksatları bakımından ihtilâfsız olgular aşağıdaki gibi özetlenebilir:

Müstedi Kooperatif Merkez Bankası Müdür veya Genel Sekreteridir. Müstedaaleyh -numara (1) Kooperatif Şirketler Mukayyidi, Fasıl 114 Kooperatif Şirketler Yasasının 40. maddesine dayanarak 3 Şubat 1994 tarihinde aldığı bir kararla Kooperatif Merkez Bankası İdare Heyetini oluşturan Halil Atakan, Soner Vehbi, Kâmil Aktolgalı ve Yaşar Mor-alı'nın görevlerinin bu tarihte sona ereceğini dikkate alarak adıgeçen bu şahısların yerine Ayfer Erkmen, Ahmet Asım Özer, Kâmil Aktolgalı ve Mustafa İlker Nihat'ın atanmasına karar vermiş ve bu kararını Bakanlar Kurulunun onayına sunmuştur. Neticede Bakan-lar Kurulu tarafındn onaylanan bu kararla adıgeçen kişiler Kıbrıs Türk Kooperatif Merkez Bankası Yönetim Kuruluna 4 Şubat 1994 tarihinden itiabren atanmışlardır.
Müstedi alınan bu kararın Fasıl 114 Kooperatif Şirketler Yasasının 40. maddesine ve sair ilgi-li maddeleri ile Kooperatif Şirketler Nizamatına uymadığını iddia ederek alınan bu kararın iptal edilmesi talebi ile başvuruyu dosyalamıştır. Müstedi başvuru lâyihasında söz konusu kararın ilgili mevzuata uymadığı iddiası yanında yeni atanan İdare Kurulu Ü-yelerinden Ayfer Erkmen'in başvuru konusu karardan bir süre sonra kendisi ile temasa geçerek müstedinin görevden alınması yönünde talimat aldığını ve bu talimat gereği olarak müstediyi görevden alacaklarını söylediğini ileri sürmüştür. Müstedi, keza, başvu-ru konusu kararla meşru menfaatının doğrudan doğruya etkilendiğini ileri sürerek İdare Kurulunun atanması ile ilgili kararının iptalini talep etmiştir.

Müstedi başvuruyu dosyladıktan sonra Mahkemeye dosyaladığı bir ara emri istidası ile müstedinin Kıbrıs- Türk Kooperatif Merkez Bankası Ltd.'deki Genel Müdürlük görevinden alınmasının men edilmesi yönünde bir ara emri verilmesini talep etmiş ve neticede bu doğrultuda geçici bir ara emri temin etmiştir.

Dosaya tekemmül ettikten sonra başvurunun duruşması sa-fhasında müstedaaleyhlerin müstedinin başvuruyu dosyalamak için doğrudan doğruya etkilenen meşru menfaatı bulunmadığı yönündeki ön itirazlarının ele alınmasına karar verilmiş ve konunun esasına girilmeden tarafların bu ön itiraz üzerindeki argümanları dinl-emiştir. Neticede tarafların ileri sürdüğü argümanları dinleyen İlk Mahkeme müstedinin doğrudan doğruya etkilenen meşru bir menfaatının bulunmadığı yönünde karar vererek başvurunun esasına girilmeden başvuruyu reddetmiştir. İstinaf, meşru menfaatla ilgili -ileri sürülen ön itiraz üzerine İlk Mahkemece verilen ara karara karşı dosyalanmıştır.

İstinaf ihbarnamesi 4 istinaf sebebi içermekle beraber bunlar başlıca 2 başlık altında toparlanabilir:

İlk Mahkeme Anayasanın 152. maddesinin (2). fıkrasında ifadesin-i bulan "sahip olduğu meşru bir menfaatı bu gibi bir karar veya işlem veya ihmal yüzünden olumsuz yönde ve doğrudan doğruya etkilenen kişi" söz dizisinin yanlış veya çok dar bir şekilde tefsir edilerek müstedinin herhangi bir meşru menfaatının başvuru konu-su kararla olumsuz yönde ve doğrudan doğruya etkilenmediğine karar vermekle hata etmiştir. İlk Mahkeme dava konusu kararın müstediye muhatap bir karar olmamasını gerekçe olarak göstermesi hatalı olduğu gibi bir kişinin belirli bir karardan doğrudan doğruya- etkilenmesi için söz konusu kararın o kişiye muhatap karar olması gerekmediğini de yanlış değerlendirmiştir.

İlk Mahkeme iktibas edilen içtihat kararları ile bu husustaki mevzuatı yeterince incelemediği gibi kararını da yeterli gerekçeye dayandırmamıştır-. Müstedinin yeni atanan Kurul Üyelerinden Sayın Ayfer Erkmen'in politik nedenlerle kendisini görevden almak için talimat aldığı yönündeki olguyu da lâyıkı ile değerlendirmemiş ve neticede müstedinin olumsuz yönde ve doğrudan doğruya etkilenen meşru bir me-nfaatı olmadığı yönünde karar vermekle hata etmiştir.

İstinafın duruşmasında müstenif avukatı, özetle, Kooperatif Şirketler Yasası Fasıl 114'ün 40. maddesinin müstedaaleyh durumunda olan Şirketler Mukayyidine görevini lâyıkı ile yapamayan İdare Heyeti Üye-lerini görevden alma yetkisi verdiğini teslim etmekle beraber bunun belirlenecek geçici bir süre için yapılabileceğini ve bu gibi kararın alınmasında Yasa ve ilgili Nizamatın belirlediği prosedürün takip edilmesi gerektiğini, sözü edilen kararda ise bunlar-a uyulmadığını, Yasa ve ilgili mevzuata uyulmadan bir karar alındığını ileri sürmüştür. Müstenif avukatı, alınan bu kararın müstedinin meşru menfaatını doğrudan doğruya etkilediğini de ileri sürmektedir. Müstenif müstedi ilgili bankanın İdare Hey-etinden sonra en yetkili kişisi olup direkt olarak yeni atanan bu İdare Kuruluna bağlıdır ve onun direktifleri ile hareket ederek görev yapma durumundadır. Müstedinin, yasaların ve özellikle Fasıl 114'ün kendisine vermiş olduğu görevleri yasalara uygun bir- şekilde yapmak ödevi olduğu gibi bu görev yasalardan kaynaklanan meşru bir hakkıdır. Bu durumda iddia edildiği gibi İdare Heyeti yasalara uygun olarak atanmamışsa müstedinin bahsedilen bu meşru menfaatı direkt ve doğrudan doğruya etkilenmektedir.

Müsten-if avukatı, ayrıca, İdare Heyeti Üyelerinden Ayfer Erkmen'in kendisini görevden alacaklarını bildirdiği gerçeği karşısında işini de kaybetmek durumunda olacağından bu yönü ile de meşru menfaatı olumsuz yönde etkilenecektir. Yine müstenif avukatı, şu anda g-örevden alınmadığı ve meşru menfaatının olumsuz yönde henüz etkilenmediği yönünde İlk Mahkemede yapılan iddialara cevaben Rum içtihat kararlarına atıfta bulunarak istikbalde kaçınılmaz veya aşikâr surette bariz olan olumsuz etkilemenin, halen mevcut olan d-oğrudan doğruya ve olumsuz yönde etkilenmiş bir menfaat olarak yorumlandığına işaret etmiştir. Bu meselede de ara emri ile engellenmemiş olsa müstedinin görevden alınmış olacağı dikkate alındığında, bu hususun da aynı şekilde yorumlanarak, müstedinin mevcu-t olan meşru menfaatının doğrudan doğruya etkilendiğinin kabul edilmesi gerektiğini ileri sürmüştür.

Müstenif avukatı, ayrıca, meşru menfaatın başvurunun dosyalanmasında aranan bir şekil şartı olduğuna ve merşu menfaat hususunda karar verilirken bu yönde-ki içtihat kararlarının da dikkate alınarak bir karar verilmesi gerektiğine değinmiştir.

Aleyhine istinaf edilenler tarafından bulunan Savcı ise, ilk mahkemedeki argümanlarını tekrarlayarak müstedinin başvuruyu dosyalamakta meşru bir menfaatı bulunmadığı-nı, Türkiye Danıştay Yasasının 30. maddesinde başvuru hakkında doğrudan doğruya ve olumsuz yönde etkilenmeden bahsedilmediğini, sadece etkileme deyiminin kullanıldığını, Kıbrıs'ta ise Yüksek İdare Mahkemesinin yetkilerini düzenleyen yasa olmamasına rağmen -Anayasanın 152. maddesi ve özellikle (2). fıkrasının bir kişinin başvuru dosyalayabilmesi için meşru bir menfaatının doğrudan doğruya etkilenmesini öngördüğünü ve bu hususta dikkate alındığında Türkiye mevzuatı ile Kıbrıs mevzuatı arasında belirli bir fark- bulunduğunu ileri sürmüştür. Savcı, ayrıca, müstedinin yasalardan kayanaklanan meşru bir menfaatının bulunmadığını, böyle bir menfaatın söz konusu olması halinde dahi bu menfaatın doğrudan doğruya ve olumsuz yönde etkilenmediğini ileri sürmüştür. Görevden- alınması hususunda müstediye söylenenlere gelince, müstedinin halen görevde bulunduğunu, görevden alınmadığını ve şu anda olumsuz yönde etkilenen bir menfaatının bulunmadığını, istikbalde etkilenecek veya etkilenmesi söz konusu olan bir menfaatın ise bu a-şamada dikkate alınamayacağını ileri sürmüştür.

Müstedaaleyhleri temsilen bulunan Savcı tarafından ileri sürülen argümanlar, İlgili Şahısları temsilen bulunan avukat tararından da benimsenerek tekrarlanmıştır.

İleri sürülen argümanları dikkate alarak i-stinaf sebeplerini incelemeden önce merşu menfaat kavramının ne olduğuna, idari bir dava açılabilmesi için ne gibi meşru bir menfaat arandığına ve koşulları ile ilgili geçmiş içtihat kararları ile bu hususta Türkiye ve sair yabancı kararlara da değinmeyi y-erinde buluyoruz. Yerli içtihat kararları incelendiğinde Firuz Sami ile K.T. Yönetimi Yürütme Kurulu vasıtası ile Türk Amme Hizmeti Komisyonu arasıdnaki YİM: 4/72 sayılı içtihat kararında meşru menfaat kavramı bir dereceye kadar incelenmiştir. Bu meselede -Amme Hizmeti Komisyonunun Kooperatife müdür tayin etmek için hazırlamış olduğu hizmet şemasının müstediyi kapsamadığı cihetle bu hizmet şemasının yanlış olduğu yakınma konusu yapılmakta ve hizmet şemasının kullanılarak Amme Hizmeti Komisyonu tarafından bir- tayin yapılmasının ve müdür tayin edilmeye namzet olan müstedinin tayin edilemeyecek olmasının, meşru menfaatını doğrudan doğruya ve olumsuz yönde etkileyip etkilemediği tartışılmıştır. Hizmet şemasını düzenleme işlemi bir karar olarak kabul edilmekle ber-aber henüz daha bu hizmet şeması kullanılarak atama yapılmadığı cihetle müstedinin doğrudan doğruya ve olumsuz yönde etkilenen bir meşru menfaatının olmadığına karar verilmiştir.

Yine Hüseyin Hasan Türk ile KTFD İzin Makamı arasıdaki YİM:49/77 sayılı baş-vuruda meşru menfaat kavramı detaylıca incelenmiştir. 1985 Anayasamızın 152(2) maddesine muadil olan KTFD Anayasasının 118(2) maddesi altında aranan meşru menfaat bu başvurudaki kararın 2. sayfasında şu şekilde izah edilmektedir:

".... Anayasa'nın 118. ma-ddesinin (2). fıkrasında öngörülen meşru menfaat ile normal hukuk davalarında öngörülen hak arasında fark vardır. Normal hukuk davalarında davayı açan kişinin bir hakkının ihlâl edildiğini Mahkemede kanıtlaması gerekir. Hakkın ihlâl edilmesi davanın esasın-ı ve temelini teşkil eder. Bu gibi davalarda kişi bir hakkın ihlâl edildiğini kanıtlarsa, ihlâl edilen hakkın tazmin ve telafisi gerekir. Herhangi bir hakkın ihlâl edildiği kanıtlanmadığı hallerde dava reddedilir. Halbuki idare hukukunda meşru menfaat koşu-lu davanın esasını ve temelini teşkil etmez. Yani başka bir anlatımla meşru menfaatın ihlâl edilmiş olması davanın sonucunu etkilemez. İdare hukukunda menfaat koşulu başvurunun kabulü ve dinlenmesi için aranılan bir usul ve şekil koşuludur. Meşru menfaatın- ihlâl edilmemiş olması başvurunun reddi veya ihlâl edilmiş olması, başvurunun kabulü ile bu gibi meşru menfaatı ihlâl eden hukuki tasarrufun ihlâli için bir sebep teşkil etmez. Meşru menfaat koşulu yürütsel veya yönetsel bir yetki kullanan herhangi bir or-gan, makam veya kişinin bir kararından veya işleminden dolayı idare mahkemesinin lûzumsuz başvurularla işgal edilmesine engel olmak için konulmuş, şekli bir koşuldur. İdare hukuku ilkelerine göre ve Türkiye'de idare mahkemelerinde uygulanan ilkelere göre m-eşru menfaatın gerek başvurunun yapıldığı gün gerek başvurunun duruşması yapıldığı günde varolması gerekir. Meşru menfaatın sadece başvurunun yapıldığı gün varolması kafi değildir. Meşru menfaatın başvurunun duruşma gününde de varolması gerekir."

Görüleb-ileceği gibi bu içtihat kararında meşru hak ve menfaat arasındaki ayırıma da değinilerek meşru menfaatta aranan esas gayenin herhangi bir organ, makam veya kişinin bir kararından veya işleminden dolayı İdare Mahkemesinin lüzumsuz başvurularla işgal edilmes-ine engel olmak için konulmuş bir şekil koşulu olduğu vurgulanmaktadır.

Yine yerli içtihat kararlarından Gözel Halim ile KTFD Bakanlar Kurulu ve diğerleri arasındaki YİM 93/83 (D.21/84), meşru menfaat kavramını tüm boyutları ile inceleyen bir karardır ve- bu kararın belirli bölümlerine atıfta bulunmayı uyun görüyoruz. Kararın 3. sayfasında meşru menfaatın mevcut olup olmadığı, devam edip etmediği ve ne gibi bir meşru menfaatın KTFD Anayasasının 118(2) ve KKTC Anayasanının 152(2) maddesi altında yeterli ol-abileceği hususunda mevcut prensipler Türkiye içtihat kararlarına da yer verilerek aşağıdaki şekilde incelenmiştir:

"İlkin meşru bir hak ve meşru bir menfaat arasında, bir ayırım bir fark bulunduğunun gözden uzak tutulmaması gerekir. Meşru bir hak idari -davalar dışındaki tüm kaza davalarında davanın esasına giren ve davanın neticesini tayin eden bir husustur. İdari davalarda aranan meşru menfaat YİM 49/77 sayılı kararda değinildiği gibi başvurunun ileri gitmesi için şekil yönünden aranan bir ön koşuldur. -Var olduğu kabul edilen meşru bir menfaatın idadri yönden sakat olmayan bir kararla ihlâl edilmesi kişiye bir hak bahşetmez ve sakat olmayan idari karar yürürlükte kalmaya devam eder. Meşru menfaatın var olması davanın neticesine tesir eden bir husus değil-dir. Sıddık Sami Onar İdare Hukukunun Umumi Esasları II. Baskı, Cilt III, s.1781'de bu hususta şöyle denmektedir:

'Filhakika bir kere hak ve menfaat ayni şey değildir. Diğer taraftan tüm kaza davalarında ihlâl edilen hak davanın esasını ve temelini teşki-l eder. Tam kaza davasının hukuki yapısı bu temel üzerine kurulmuştur. İhlâl edilen hak davanın doğrudan doğruya esasına taallûk eden maddi şartlardan biridir: Bir hak ihlâl edilmemişse dava reddedilir. İhlâl edilmişse ihlâl edilen hakkın tazmin ve telafis-i lâzım gelir. Halbuki iptal davasında menfaat şartı davanın esasına taallûk etmeyen, dışında kalan ve sadece davanın kabulü ve dinlenmesi için aranılan bir usul ve şekil şartıdır. Menfaatın ihlâl edilmiş olması davanın neticesine tesir etmez......... Bu ş-art davada ciddiyeti temin etmek alâka