Rekabet Kurumu Başkanlığından,

REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2015-1-88 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 16-04/67-25
Karar Tarihi : 10.02.2016
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Ömer TORLAK
Üyeler : Arslan NARİN, Fevzi ÖZKAN, Dr. Metin ARSLAN,
Doç. Dr. Tahir SARAÇ, Kenan TÜRK
B. RAPORTÖRLER: Zeynep MADAN, Metin DEMİRCİ
C. BAŞVURUDA
BULUNAN : İmpro Metal Metalurji Döküm Makina San. ve Tic. Ltd. Şti.
Temsilcisi: Av. Ali Rıza NARSAK
Hükümet Cad. No:99 K:3 D:18 Gebze/Kocaeli
D. HAKKINDA İNCELEME
YAPILAN : Döküm Makina Mühendislik ve Pazarlama Ltd. Şti.
İstiklal Cad. No:129 16600 Gemlik/Bursa
(1) E. DOSYA KONUSU: Döküm Makina Mühendislik ve Pazarlama Ltd. Şti.’nin yetkili
satıcısı olarak pazarlamasını yaptığı analiz cihazının teknik servis bölümüne şifre
ile kısıtlama koyarak diğer servis firmalarının pazara girmesini engellediği ve elde
ettiği pazar gücü ile cihaza ilişkin garanti sonrası hizmetlerinde fahiş fiyat talep
ettiği iddiası.
(2) F. İDDİALARIN ÖZETİ: Başvuruda özetle,
- Döküm Makine Mühendislik ve Pazarlama Ltd. Şti.’nin (DÖKÜM) pazarlamasını
yaptığı “analiz cihazının” 30.000 Euro bedelle satın alındığı,
- Satın alınan cihazın teslim tarihinden itibaren 12 ay süresince garanti kapsamında
ücretsiz servis hizmetinden yararlanıldığı,
- DÖKÜM’ün sattığı cihazın teknik servis bölümüne erişim için şifre ile kısıtlama
koyduğu,
- Garanti süresi sonrasında söz konusu şifreye sahip olmaksızın bağımsız teknik servis
sağlayıcılarında cihaza ait arıza tespitinin, yedek parça değişiminin ve benzeri
uygulamaların yapılamadığı,
- DÖKÜM tarafından kendilerine cihazın yedek parça ve servis ücreti hakkında hiçbir
bilgi verilmediği,
- Bu uygulaması ile DÖKÜM’ün, bağımsız teknik servis sağlayıcılarının pazara girişini
engellendiği ve sahip olduğu tekelci güçle fahiş servis ücretleri talep ettiği
ifade edilerek DÖKÜM’ün bu eylemlerinin 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında
Kanun (4054 sayılı Kanun) kapsamında değerlendirilmesi ve gereğinin yapılması talep
edilmektedir.
(3) G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 30.11.2015 tarihinde giren başvuru üzerine
hazırlanan 17.12.2015 tarih ve 2015-1-88/İİ sayılı ilk inceleme raporu 24.12.2015 tarihli
Kurul toplantısında görüşülmüş ve önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir.

16-04/67-25
2/10

(4) Söz konusu karar uyarınca düzenlenen 25.01.2016 tarih ve 2015-1-88/ÖA sayılı
Önaraştırma Raporu görüşülerek karara bağlanmıştır.
(5) H. RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: İlgili raporda,
- 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca DÖKÜM hakkında bu aşamada
soruşturma açılmasına gerek olmadığı,
- Bununla birlikte, DÖKÜM’ün,
a) Analiz cihazlarının garanti sürelerinin bitiminden sonra, cihazları satın alan
müşterilerin yazılı talepte bulunması veya bu yazılı talepleri müşterilerden alan
teknik servislerin yazılı başvuruda bulunması durumunda, cihazlara ilişkin
şifrelerin veya bu anlama gelecek her türlü dâhili sistemin mücbir sebepler
haricinde ücretsiz olarak temin edilmesi,
b) Cihazların ilk satımı aşamasında yukarıda yer verilen hususlar konusunda
müşterilerin yazılı olarak bilgilendirilmesi
hususlarında gerekli uygulama değişikliklerine gitmesi gerektiği, aksi takdirde hakkında
işlem başlatılabileceği yönünde adı geçen teşebbüse 4054 sayılı Kanun’un 9.
maddesinin üçüncü fıkrası çerçevesinde görüş gönderilmesinin uygun olacağı
ifade edilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. İlgili Pazar
I.1.1. İlgili Ürün Pazarı
(6) Dosya özelindeki şikâyetin temelinde, DÖKÜM’ün yetkili satıcısı olduğu Bruker markalı
spektrometrelerin (metal analiz cihazları) teknik servis bölümüne erişimin şifre ile
engellenmesi yer almaktadır. Bu çerçevede, faaliyette bulunulan ürün pazarının yanında,
bu pazarla ilişki içerisinde olan bir servis pazarının olduğu anlaşılmaktadır.
(7) Ana ürün ile o ürüne ilişkin yedek parça, servis ve bakım gibi ürün ve hizmetler, farklı
zamanlarda ihtiyaç duyulan tamamlayıcı nitelikteki ürünlerdir. Müşterinin satın aldığı ilk
ürünün bulunduğu pazar, zamanla tamamlayıcı ürün ve hizmetlere ihtiyaç duyması
sebebiyle “birincil” veya “öncül” pazar olarak isimlendirilmektedir. Yedek parça, sarf
malzemesi, tamir, bakım-onarım hizmetleri gibi birincil ürünle birlikte kullanılan ve birincil
ürünün satın alınmasından belli bir süre sonra ihtiyaç duyulan ürün ve hizmetlerin
bulunduğu pazar ise “ikincil” veya “ardıl” pazar olarak tanımlanmaktadır.
(8) Rekabet hukuku literatüründe, birincil ve ikincil ürün ve hizmetlerin yer aldığı pazarların
tanımlanmasında i) söz konusu ürün ve hizmetlerin aynı pazara dahil edilip
edilemeyeceği, ii) edilmezse ikincil ürün ve hizmetlerin yer aldığı pazarların marka
özelinde tanımlanıp tanımlanamayacağı hususlarının analizi ön plana çıkmaktadır.
(9) Kurulumuzun bu konuda almış olduğu çok sayıda kararı bulunmaktadır. Söz konusu
kararlarda, ardıl pazarlar için yapılan ilgili ürün pazarı ile ilgili değerlendirmeler, doğal
olarak dosya kapsamına göre değişiklik göstermiştir. Ardıl pazarların markaya özgü
olarak tanımlanıp tanımlanamayacağına karar verilirken, ürün veya hizmetin gerek
üretimde gerekse kullanımdaki ikame edilebilirliği, tüketici talebi ve başka teşebbüslerce
üretimin önünde herhangi bir engel olup olmadığı gibi faktörler göz önüne alınmıştır.

16-04/67-25
3/10

(10) AB Komisyonu (Komisyon) tarafından 2005 yılında yayınlanan “EU Discussion Paper on
Modernization of Article 82” başlıklı tartışma metninde (Tartışma Metni) ardıl pazarın
değerlendirilmesiyle ilgili bir bölüm yer almaktadır. Söz konusu bölümde Komisyon’un
ikincil piyasalarda ilgili pazar tanımlanırken, normal bir pazar tanımında kullanılan
yaklaşımı kullanacağı ifade edilmektedir. Bunun anlamı, ardıl pazarda yer alan ikincil
ürünlerin ayrı bir pazar oluşturup oluşturmadığı incelenirken, birincil ürünün satışları
üzerindeki (o ardıl pazarın oluşmasına neden olan) etkilerin dikkate alınmayacağıdır.
Diğer bir deyişle, pazar tanımının odağında gelecekte birincil ürünü alma olasılığı olan
potansiyel müşterilere değil, hâlihazırda birincil ürünü satın almış olan müşterilere
yapılan ikincil ürün ve hizmet satışları yer almaktadır.
(11) Tartışma Metni’nde, markaya özgü ardıl pazar tanımlanmasının hangi durumlarda söz
konusu olamayacağından da bahsedilmektedir. Bunlardan birincisi başka üreticilerin
ikincil ürünlerine geçişin mümkün olması durumudur. Eğer ikincil ürün başka üreticiler
tarafından da piyasaya sürülebiliyorsa, belli bir markanın birincil ürününü alan müşteri
ardıl pazarda o markanın ikincil ürünlerine bağlı kalmayacaktır (kilitlenmeyecektir) ve
böyle bir durumda (markaya özgü olmayan) ortak bir ardıl pazar belirlemek gerekecektir.
Tartışma Metni’nde ikinci olarak, başka marka bir birincil ürüne geçiş ve böylece ardıl
pazardaki yüksek fiyatlardan kaçınabilme olasılığından bahsedilmektedir. Böyle bir
durumda geçiş maliyetlerinin yüksek olmaması gerekir. Geçiş maliyetleri ise iki türde
olabilir. İlk olarak kullanılmış birincil ürünü, geçişin ekonomik olduğu cazip bir fiyattan
satmak/satın almak mümkün olmayabilir. Bu, eğer birincil ürünün fiyatı ikincil ürüne göre
yüksekse, daha da önemli hale gelmektedir. İkinci tür geçiş maliyetleri ise fiyat hariç
yatırımlar ile ilgilidir. Bunlar eğitim, rutini değiştirme, yüklemeler, yazılım vb. olabilir.
Sonuçta, ancak ayrı bir ardıl pazarın olmadığına karar verildiği durumlarda (birincil ve
ikincil ürünlerin birlikte yer aldığı) analiz, toplam sistem pazarı üzerinden yapılacaktır.
(12) Dosya konusu spektrometrelerin yetkili satıcıları, ürünlerine ait yedek parçaların büyük
kısmını yurtdışında faaliyet gösteren üreticiden temin etmektedir. Ancak belli parçaların
üretimi, özel olarak başka firmalara yaptırılabilmektedir. Bu durumun söz konusu olduğu
hallerde genellikle, fason üretim yapan firmaya, bu parçaları başka birine satmama
yükümlülüğü getirilebilmektedir. Nadir durumlarda ise cihazlara ait bazı yedek parçalar
başkaca firmalar tarafından üretilebilmekte ve bunlara erişim cihaz üreticisi haricindekiler
tarafından da mümkün olabilmektedir. Bunun yanında dosya mevcudu bilgi ve
belgelerden, spektrometrelerde kullanılan donanımsal ve yazılımsal yedek parçaların
üniversal ürünler olmadığı bu nedenle de belli bir model cihaz için üretici firmanın
kullandığı parça veya yazılımın başka bir modelde kullanılamadığı anlaşılmaktadır.
Sonuç olarak, DÖKÜM tarafından pazarlaması yapılan Bruker markalı bir cihaza sahip
olan müşteri, rakip markaların ikincil ürünleri alternatif oluşturmadığından, Bruker
markalı ikincil ürünlere kilitlenmektedir.
(13) Yukarıda yer verilen analizler, yalnızca yedek parça için değil, Bruker markalı
spektrometrelere verilen servis için de geçerlidir. Her ne kadar söz konusu cihazlara
verilecek servis ile rakip markalı cihazlara verilecek servis ikame gibi görünse de söz
konusu cihazların ileri teknoloji içermesi, müşteriye özgü cihaz üretiminin yaygınlığı,
pazarda yeni ürünlerin çıkış hızının yüksekliği ve cihazlar için gereken eğitimlerin
genelde üretici firmanın ana merkezinde (Bruker marka için Almanya’da) verilmesi
nedenleriyle bu ikisinin yakın ikame olduğunu söylemek zordur. Bruker markalı cihazlara
servis veren bir mühendisin, rakip markalı cihazlar üzerinde yapabilecekleri sınırlıdır.
Öte yandan, Bruker markalı cihazların teknik servis bölümüne girişin şifre uygulaması ile
engellenmesinin de teknik servis hizmetinin bağımsız servis tarafından verilmesinin
önünde teknik bir engel yaratacağı açıktır.
16-04/67-25
4/10

(14) Tüm bunların yanında, spektrometreler oldukça maliyetli cihazlardır. Bu sebeple,
cihazların bir kez satın alındıktan sonra kullanım ömrünün sonuna kadar değiştirilmesi
çok zordur. Bu durum, ikincil ürünlerin fiyatlarının birincil ürüne göre düşük olması da
göz önüne alındığında daha çok önem kazanmaktadır. Yukarıda yer verilen bilgiler
doğrultusunda, ilgili ürün pazarları “spektrometre metal analiz cihazı pazarı (birincil
pazar) ve “Bruker markalı spektrometre metal analiz cihazına yönelik teknik servis
hizmetleri pazarı (ardıl pazar)” olarak belirlenmiştir.
I.1.2. İlgili Coğrafi Pazar
(15) Tanımlanan ürün pazarındaki ürünlerin satışının tüm Türkiye genelinde gerçekleşmesi
ve ülke içinde rekabetin farklılaşmasına neden olacak bir unsurun bulunmaması
sebebiyle ilgili coğrafi pazar “Türkiye” olarak belirlenmiştir.
I.2. Hâkim Duruma Yönelik Tespit
(16) Yukarıda yer verilen 2005 tarihli Tartışma Metni’nin ardıl pazarlarda hâkim durum ile ilgili
bölümünde şu noktalara vurgu yapılmıştır: Birincil ürünlere ait ikincil ürün ve hizmetlerin
oluşturduğu ardıl pazarların tanımlandığı durumlarda, bu pazarlarda hâkim durum, hem
birincil hem ikincil pazarlardaki rekabetin analiz edilmesinden sonra ortaya konabilir.
Ardıl pazardaki hâkim durumun birincil ürünü alma olasılığı olan müşteriler ve birincil
ürünü almış olan müşteriler üzerindeki etkisinin ayırt edilmesi gerekir. Birincil pazardaki
rekabet ikincil pazarda müşterilerin yüksek fiyatlar sebebiyle zarar görmesini
engelleyebilir. Ancak hâlihazırda birincil ürünü satın almış olanlar, üreticinin politika
değiştirerek fiyatları yükseltmesinden (veya kaliteyi düşürmesinden) etkileneceklerdir.
Üreticinin, ikincil pazardaki fiyatları düşük tutmasının veya birincil ürünün fiyatlarını
düşürerek ikincil pazardaki yüksek fiyatlardan kaynaklanan tüketici zararını telafi etmek
istemesinin iki sebebi olabilir: Bunlardan ilki müşterilerin birincil ürün pazarındaki
seçimlerini yaparken yalnızca birincil ürünün fiyatını değil, ardıl pazardaki ürün ve
hizmetlerin fiyatını da hesaba katmasıdır. İkincisi, müşteriler tercihlerini, ürünün toplam
ömür maliyeti üzerinden yapmasalar da rakiplerin bu hesaplamaları yaparak birincil
pazardaki rekabeti kızıştırmalarıdır. Bu iki durumda, üretici, ardıl pazarlardaki yüksek
fiyata rağmen sistemden yüksek karlar elde edemeyebilir.
(17) Müşterilerin, birincil ürünü alırken sistemin toplam maliyetini hesaplayarak tercih
yapmaları, elde edebildikleri bilginin miktarına bağlıdır. Geçerli hesaplamalar yapabilmek
için gerekli olan bilgiye müşterinin ulaşabilmesi gerekir. Ayrıca söz konusu toplam ömür
maliyet hesaplamalarını yeterli miktarda müşterinin yapabiliyor olması ve üreticinin bu
hesaplamaları yapan ya da yapmayan müşterileri arasında ayrım yapmıyor olması
gerekir.
(18) Rekabet hukuku içtihadına bakıldığında ise Kurulumuzun 08.05.2001 tarih ve 01-22/192-
50 sayılı kararında, Hewlett Packard Bilgisayar ve Ölçüm Sistemleri A.Ş. (HP)
ürünlerinin satış sonrası hizmetlerinin çok büyük oranda HP servis ağı kapsamında
gerçekleştirilmesinden hareketle, kendisi tarafından satışı yapılan ve kendi markasını
taşıyan ürünlerin satış sonrası servisleri açısından hâkim durumda olduğuna
hükmedildiği görülmektedir.
(19) Kurulumuz tarafından Xerox marka yazıcıların tonerlerinin yüksek fiyata satıldığı ve bu
nedenle tüketicilerin zor durumda bırakıldığı iddiası üzerine verilen 15.05.2008 tarih ve
08-33/417-143 sayılı kararda ise,
“- Şikâyetçinin almış olduğu yazıcının ve kullanmak istediği tonerin fiyatı arasında
yaklaşık üçte birlik bir oran olduğu, bu nedenle yazıcının ekonomik ömrü süresince
kullanılacak tonerin toplam maliyetinin, yazıcı maliyetine oranının yüksek olduğu,
16-04/67-25
5/10

- Toner fiyatlarına ilişkin bilginin ulaşılabilir olduğu,
- Toner fiyatlarının artması halind