Rekabet Kurumu Başkanlığından,

REKABET KURULU KARARI

Dosya Sayısı : 2012-3-177 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 13-22/306-143
Karar Tarihi : 17.04.2013

A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER

Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI
Üyeler : Doç. Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı KARAKELLE,
Dr. Murat ÇETİNKAYA, Reşit GÜRPINAR, Kenan TÜRK,
Fevzi ÖZKAN

B. RAPORTÖRLER: Pelin ERDOĞAN, Mazlum YALÇINKAYA

C. BAŞVURUDA
BULUNAN :- Mehmet ERDEM
A Blok Üst Zemin 6. Banko TBMM Bakanlıklar/Ankara

D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILANLAR:
İzmir Ticaret Borsası Pamuk Piyasasında İşlem Yapan Teşebbüsler

(1) E. DOSYA KONUSU: İzmir Ticaret Borsası pamuk piyasasında işlem yapan finansal
açıdan güçlü konumdaki alıcıların, aracılık faaliyetleri yürütmekle yetkilendirilmiş
pamuk simsar ve ajanlarının da yardımıyla pamuk fiyatlarının düşük seviyelerde
oluşmasına sebep oldukları iddiası.
(2) F. İDDİALARIN ÖZETİ: Yapılan başvuruda özetle, İzmir Ticaret Borsası pamuk piyasasında
işlem yapan ve finansal açıdan güçlü konumdaki alıcıların, aracılık faaliyetleri yürütmekle
yetkilendirilmiş pamuk simsar ve ajanlarının da yardımıyla pamuk fiyatlarının düşük
seviyelerde oluşmasına sebep oldukları iddia edilmiştir.
(3) G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 14.12.2012 tarih ve 10482 sayı ile giren başvuru
üzerine hazırlanan 03.01.2013 tarih ve 2012-3-177/İİ sayılı İlk İnceleme Raporu’nun
görüşülmesi sonucunda önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir.
(4) İlgili karar uyarınca düzenlenen 15.04.2013 tarih ve 2012-3-177/ÖA sayılı Önaraştırma
Raporu görüşülerek karara bağlanmıştır.
(5) H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda özetle, önaraştırma konusu iddialar ile ilgili
olarak soruşturma açılmasına gerek olmadığı sonuç ve kanaatine ulaşıldığı ifade edilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. Ticaret Borsaları
(6) Ticaret borsaları, özel kanunla kurulan alıcı ve satıcıların belli zamanlarda bir araya gelerek,
genellikle malın numunesine ve tipine istinaden büyük çapta alım-satım yapılan ve
dolayısıyla arz ve talebin belli yer ve zamanlarda karşılaşması ile gerçek piyasa fiyatının
oluşmasına imkan sağlayan teşkilatlandırılmış pazarlardır. Ülkemizde farklı bölgelere
dağılmış, ağırlıklı olarak bulundukları yörelerde yetiştirilen tarımsal emtiaların (buğday,
pamuk, üzüm, arpa vb.) ve bunların yanı sıra hayvansal ürünler, canlı hayvanlar ve orman
ürünlerinin işlem gördüğü 118 ticaret borsası bulunmaktadır.
13-22/306-143

2 / 8

(7) Ticaret borsalarının kuruluş ve işleyişlerine ilişkin esaslar 5174 sayılı Türkiye Odalar ve
Borsalar Birliği ile Odalar ve Borsalar Kanunu (5174 sayılı Kanun) ile belirlenmiştir. Ticaret
borsaları 5174 sayılı Kanun’da yazılı esaslar çerçevesinde borsaya dahil maddelerin alım
satımı ve borsada oluşan fiyatlarının tespit, tescil ve ilânı işleriyle ilgilenmek üzere kurulan
kamu tüzel kişiliğine sahip kurumlardır.
(8) Ticaret borsaları, ticari ihtiyaçların gerekli kıldığı ve Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB,
Birlik)’nin olumlu görüşü üzerine ilgili Bakanlıkça kurulur. Ticaret borsalarının çalışma alanı,
bulundukları ilin sınırları dahilindeki yerleri kapsamaktadır. Bu çalışma alanı, çevre illeri de
kapsayacak şekilde ve o illerde borsa kuruluncaya kadar geçerli olmak üzere, TOBB
tarafından genişletilebilir veya daraltılabilir.
(9) 5174 sayılı Kanun’un 34. maddesi uyarınca ticaret borsası kotasyonuna dahil maddelerin
alım veya satımı ile uğraşanlar, bulundukları yerin borsasına kaydolmak zorundadırlar. Öte
yandan, borsaya dahil maddelerin üretici veya seri halde üretim yapmaksızın doğrudan
tüketiciye satış yapan imalatçıları, borsalara kaydolmaksızın dahi kendi mallarını borsada
satabilirler.
(10) 5174 sayılı Kanun’un 34. maddesinde ticaret borsalarının görevleri,
a) Borsaya dahil maddelerin, borsada alım satımını tanzim ve tescil etmek,
b) Borsaya dahil maddelerin borsada oluşan her günkü fiyatlarını usulü dairesinde tespit ve
ilân etmek,
c) Alıcı ve satıcının, teslim ve teslim alma ile ödeme bakımından yükümlülüklerini,
muamelelerin tasfiye şartlarını, fiyatlar üzerinde etkili şartları ve ihtilaf doğduğunda ihtiyari
tahkim usullerini gösteren ve Birliğin onayıyla yürürlüğe girecek genel düzenlemeler
yapmak,
d) Yurt içi ve yurt dışı borsa ve piyasaları takip ederek fiyat haberleşmesi yapmak, elektronik
ticaret ve internet ağları konusunda üyelerine yol göstermek,
…
g) Bölgeleri içindeki borsaya ilişkin örf, adet ve teamülleri tespit etmek, Bakanlığın onayına
sunmak ve ilân etmek,
…
i )Rekabeti bozucu etkileri olabilecek anlaşma, karar ve uyumlu eylem niteliğindeki
uygulamaları izlemek ve tespiti halinde ilgili makamlara bildirmek,
…
şeklinde sıralanmıştır.
(11) Ticaret borsalarında yeterli arz ve talebi bulunan, dayanıklı ve stoklanabilir nitelikteki misli
mallar, numune veya tipler üzerinden toptan alınıp satılır. Tipi tespit edilmemiş olan mallarla
misliyattan olup yerel ihtiyaçları karşılayan maddeler ile canlı veya kesilmiş hayvanlar da
borsaya tabi maddeler arasına alınabilir. Borsa kurulan yerlerde, hangi malların borsada
alım ve satımının zorunlu olduğu ve bunların en az miktarları, borsa meclisinin teklifi ve
Birliğin uygun görüşü üzerine Gümrük ve Ticaret Bakanlığınca (Bakanlık) belirlenir ve ilgili
borsa tarafından yerinde ilan olunur.
(12) Borsa çalışma alanı içinde borsaya tabi maddelerin en az miktarlarının üzerinde kalan
kısmının alım ve satımının, belirlenen borsa yerinin dışında yapılması yasaktır. Bu
maddelerin, en geç muamele yapıldığı günü takip eden otuz gün içinde borsaya tescil
ettirilmesi şartı ile borsa yerinin dışında alınıp satılmasına meclisçe önceden karar verilebilir.
Ancak Birlik, borsalarca alınacak bu gibi istisnai kararları kısmen veya tamamen, geçici veya
sürekli olarak yürürlükten kaldırabilir.
(13) Borsaya tabi maddelerin en az miktarları üzerinde yapılan alım satım işlemlerinin borsalara
tescili zorunludur. Borsaya kote olan ürünler, ithal edildikleri takdirde de tescile konu
olmaktadır. İthal edilen ürünün tescilinde, ithal edilen ürünün alış bedeli üzerinden
13-22/306-143

3 / 8

%0,2(binde iki) oranında komisyon alınmaktadır. Gümrük beyanname giriş tarihinin 30 günü
geçmesi halinde tescil ücreti %50 fazlasıyla tahsil olunur. Borsalarca gösterilen yerlerde
yapılan işlemler aynı gün, borsa dışında alınıp satılmasına müsaade edilen maddelere ait
işlemler en geç otuz gün içinde tescil ettirilir.
I.1.1. İzmir Ticaret Borsası
(14) Bugünkü İzmir Ticaret Borsası (İTB)'nın temelleri 1891 yılında atılmıştır. İzmir'de ticari
hayatın hareketli olması nedeniyle, 1891'den önce de alıcı ve satıcıların bir araya geldiği,
pazarlık yapılarak çeşitli ürünlerin alım satımının gerçekleştiği mekanlar bulunmaktaydı,
fakat bunlar modern anlamda borsa tanımı içinde değerlendirilebilecek yerler değildi. 1891
yılında kurulan ve Türkiye’nin ilk borsası olarak kayıtlara geçen İTB’de pamuk, kuru üzüm
ve yağlı tohumlarda salon işlemleri gerçekleştirilmekte ve fiyat tespiti yapılmaktadır. Bunun
yanı sıra, İTB’nin kotasyon listesinde yer alan 101 farklı gıda ve tarım ürünü tescile konu
olmaktadır.
I.1.2. Ticaret Borsalarında Alım Satım Faaliyeti Yürütenler
(15) Kendi adına ve başkasının hesabına borsada alım satım yapanlara borsa komisyoncusu,
başkasının adına ve hesabına vekil sıfatıyla borsada alım satım yapanlara borsa ajanı,
borsa alım satımlarında yalnız aracılık yapanlara borsa simsarı denmektedir. Ticaret
borsalarında aracılık faaliyeti yürüten gerçek ve tüzel kişi aracılarda aranacak nitelikleri,
bunlardan tüzel kişilerin kuruluş, görev ve yetkileri, aracıların çalışma usul ve esasları,
hakları, uymakla yükümlü bulundukları kurallar, bu kurallara aykırı eylemleri tespit
olunanlara uygulanacak olan disiplin ve para cezaları ile aracılık faaliyetlerinin
yürütülmesine ilişkin diğer hususlar 13.1.2005 tarih ve 25699 sayılı Resmi Gazete’de
yayımlanan “Ticaret Borsalarında Alım Satım Yapan Aracılar Hakkında Yönetmelik” ile
düzenlenmiştir.
I.2. Genel Olarak Türkiye’de ve Dünyada Pamuk Piyasası
I.2.1. Dünyada Pamuk Piyasası
(16) Uluslar arası Pamuk Danışma Kurulu (ICAC) verilerine göre Hindistan, Çin, ABD, Pakistan,
Brezilya ve Özbekistan dünya pamuk ekim alanları açısından ilk altı sırada yer almaktadır.
Bu ülkelerin ekim alanları 2010/11 sezonunda dünya toplamının yaklaşık %76’sını
oluşturmuştur. Çin %27,3 ile en büyük pamuk üreticisi ülke konumundadır. Türkiye’nin
toplam üretim miktarı içerisindeki payı ise 2011/12 sezonunda %2,8 olarak gerçekleşmiştir.
(17) 2011/12 sezonunda dünya pamuk tüketimi bir önceki sezona göre %5,8 oranında azalarak,
23,1 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. 2012/13 sezonu için bu rakamın 23,9 milyon tona
yükselmesi beklenmektedir. Dünyada pamuk tüketimi en fazla olan ülkeler sırasıyla Çin,
Hindistan, Pakistan, Türkiye ve Brezilya’dır. Beş ülkenin dünya pamuk tüketimindeki payı
2011/12 sezonunda %76,3 olmuştur, Türkiye’nin toplam tüketim içindeki ağırlığı ise
%5,4’tür.
(18) Dünyada pamuk ihracatçısı ilk beş ülke A.B.D., Hindistan, Brezilya, Avustralya ve
Özbekistan olarak sıralanmaktadır. Çin, Bangladeş, Türkiye, Endonezya ve Vietnam ise
dünyada pamuk ithalatı gerçekleştiren ilk beş ülke konumundadır. 1980’li yılların ortalarına
kadar önemli bir pamuk ihracatçısı olan Türkiye, tekstil ve konfeksiyon sanayinin artan
kapasitesine bağlı olarak bu dönemden sonra ithalatçı ülkeler arasında yer almıştır.
Türkiye’nin 2011/12 sezonunda toplam dünya ihracatı içerisindeki payı %0,7’dir. Bu miktarın
önemli bir kısmının da ithal edilen pamuklardan oluştuğu tahmin edilmektedir.
I.2.2. Türkiye’de Pamuk Piyasası
(19) Türkiye’de pamuk Ege, Güneydoğu Anadolu, Çukurova ve Antalya bölgelerinde
yetiştirilmektedir. Geçtiğimiz 10 yıllık süreçte pamuk ekim alanları %24,8 oranında
13-22/306-143

4 / 8

gerilemiştir. Bölgeler bazında incelendiğinde en önemli düşüş %56,7 ile Ege Bölgesi’nde
yaşanmıştır. Pamuk üretilen diğer tüm bölgelerde de ekim alanları 2002/3 sezonuna göre
gerilemiştir.
(20) Genel olarak, son yıllarda pamuk ekim alanlarında yaşanan gerilemenin temel nedeninin,
reel olarak pamuk fiyatlarının önemli oranda gerilemesi ve ürün-girdi fiyat paritesinin girdiler
lehine değişmesi şeklinde gösterilmektedir.
(21) Pamuk hasadı Eylül ayının sonu ve Ekim ayının başında başlamakta, çırçır1 fabrikaları Mart
ayının sonuna kadar çalışmalarını sürdürmektedir. Bu nedenle pamuk piyasası Ekim-Nisan
aylarında canlanmaktadır.
I.2.3. İzmir Ticaret Borsasında Pamuk İşlemleri
(22) Dosya içeriğinden, son on yıllık süreçte yıllık ortalama 137.000 ton çiğitli pamuk tescil
edildiği, son beş yılda tescili gerçekleştirilen çiğitli pamuk miktarnını ise ortalamanın altında
olduğu anlaşılmıştır.
(23) İTB’de gerçekleşen mahlıç (çırçır fabrikasında işlenmiş pamuk) pamuk işlemlerinin de çiğitli
pamuk işlemlerine benzer bir seyir izlediği dosya içeriğinden anlaşılmıştır. 2002 yılında
yaklaşık 308 bin ton olan mahlıç pamuk işlem hacmi, 2011 yılına gelindiğinde %65,3
oranında gerilemiş ve 106,8 bin ton olmuştur. 2002-2011 yıllarında reel işlem değerindeki
düşüş ise %58,7 olarak gerçekleşmiştir.
I.2.4. Dünya Pamuk