ARREST VAN HET HOF (Zesde kamer)

20 september 2018 ( *1 )

„Prejudiciële verwijzing – Justitiële samenwerking in burgerlijke zaken – Protocol van Den Haag inzake het recht dat van toepassing is op onderhoudsverplichtingen – Artikel 4, lid 3 – Verzoek om een onderhoudsbijdrage ingediend door de onderhoudsgerechtigde voor de bevoegde autoriteit van de staat waar de onderhoudsplichtige zijn gewone verblijfplaats heeft – In kracht van gewijsde gegane beslissing – Later verzoek ingediend door de onderhoudsplichtige voor dezelfde autoriteit met het oog op de verlaging van de vastgestelde onderhoudsbijdrage – Verschijning van de onderhoudsgerechtigde – Bepaling van het toepasselijke recht”

In zaak C‑214/17,

betreffende een verzoek om een prejudiciële beslissing krachtens artikel 267 VWEU, ingediend door het Oberste Gerichtshof (hoogste federale rechter in burgerlijke en strafzaken, Oostenrijk) bij beslissing van 28 maart 2017, ingekomen bij het Hof op 25 april 2017, in de procedure

Alexander Mölk

tegen

Valentina Mölk

wijst

HET HOF (Zesde kamer),

samengesteld als volgt: C. G. Fernlund (rapporteur), kamerpresident, S. Rodin en E. Regan, rechters,

advocaat-generaal: M. Szpunar,

griffier: A. Calot Escobar,

gezien de stukken,

gelet op de opmerkingen van:

–

Alexander Mölk, vertegenwoordigd door L. Lorenz, Rechtsanwalt,

–

de Portugese regering, vertegenwoordigd door L. Inez Fernandes, M. Figueiredo en M. Cancela Carvalho als gemachtigden,

–

de Europese Commissie, vertegenwoordigd door M. Wilderspin en M. Heller als gemachtigden,

gehoord de conclusie van de advocaat-generaal ter terechtzitting van 2 mei 2018,

het navolgende

Arrest

Het verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van artikel 4, lid 3, van het Protocol van Den Haag van 23 november 2007 inzake het recht dat van toepassing is op onderhoudsverplichtingen, namens de Europese Gemeenschap goedgekeurd bij besluit 2009/941/EG van de Raad van 30 november 2009 (PB 2009, L 331, blz. 17, hierna: „Haags Protocol”).

Dit verzoek is ingediend in het kader van een geding tussen Alexander Mölk en zijn dochter, Valentina Mölk, over onderhoudsvorderingen.

Toepasselijke bepalingen

Haags Protocol

Artikel 3 van het Haags Protocol, met als opschrift „Algemene regel inzake het toepasselijk recht”, bepaalt:

„1. Tenzij in dit protocol anders is bepaald, worden onderhoudsverplichtingen beheerst door het recht van de staat waar de schuldeiser zijn gewone verblijfplaats heeft.

2. In het geval van verandering van de gewone verblijfplaats van de schuldeiser, wordt het recht van de staat van de nieuwe gewone verblijfplaats van toepassing vanaf het tijdstip waarop de verandering is ingetreden.”

Artikel 4 van het Haags Protocol, met als opschrift „Bijzondere regels ten voordele van bepaalde schuldeisers”, bepaalt:

„1. De volgende bepalingen zijn van toepassing in het geval van onderhoudsverplichtingen van:

ouders jegens hun kinderen,

[…]

2. Indien de schuldeiser niet op grond van het in artikel 3 bedoelde recht onderhoud van de schuldenaar kan verkrijgen, is de lex fori van toepassing.

3. Onverminderd artikel 3 is de lex fori van toepassing indien de schuldeiser de zaak heeft aangebracht bij de bevoegde autoriteit van de staat waar de schuldenaar zijn gewone verblijfplaats heeft. Indien de schuldeiser echter niet op grond van dit recht onderhoud van de schuldenaar kan verkrijgen, is het recht van de staat waar de schuldeiser zijn gewone verblijfplaats heeft, van toepassing.

[…]”

Artikel 7 van het Haags Protocol, met als opschrift „Aanwijzing van het recht dat op een specifieke procedure van toepassing is”, bepaalt:

„1. Onverminderd de artikelen 3 tot en met 6, kunnen de onderhoudsgerechtigde en de onderhoudsplichtige, uitsluitend voor een specifieke procedure in een bepaalde staat, uitdrukkelijk het recht van die staat aanwijzen als het recht dat op een onderhoudsverplichting van toepassing is.

2. De aanwijzing, voorafgaand aan de instelling van een dergelijke procedure, wordt in een door beide partijen ondertekende overeenkomst vastgelegd, schriftelijk of op een medium waarvan de inhoud toegankelijk is zodat er later naar kan worden verwezen.”

Artikel 8 van het Haags Protocol, met het opschrift „Aanwijzing van het toepasselijk recht”, luidt als volgt:

„1 Onverminderd de artikelen 3 tot en met 6, kunnen de onderhoudsgerechtigde en de onderhoudsplichtige te allen tijde een van de volgende rechtsstelsels aanwijzen als het op een onderhoudsverplichting toepasselijk recht:

[…]

het recht van de staat waar een van de partijen op het tijdstip van de aanwijzing zijn gewone verblijfplaats heeft,

[…]

3. Lid 1 is niet van toepassing op onderhoudsverplichtingen jegens een persoon die jonger is dan 18 jaar of jegens een volwassene van wie de persoonlijke capaciteiten zodanig beperkt zijn dat hij niet in staat is om voor zijn eigen belangen op te komen.

4. Onverminderd het door de partijen overeenkomstig lid 1 aangewezen recht, bepaalt het recht van de staat waar de schuldeiser op het tijdstip van de aanwijzing zijn gewone verblijfplaats heeft, of de schuldeiser kan afzien van zijn recht op onderhoud.

5. Tenzij de partijen op het tijdstip van de aanwijzing ten volle kennis en besef hebben van de gevolgen van hun keuze, is het door de partijen aangewezen recht niet van toepassing indien de toepassing ervan zou leiden tot voor een van de partijen kennelijk onbillijke of onredelijke gevolgen.”

Verordening (EG) nr. 4/2009

Artikel 1 van verordening (EG) nr. 4/2009 van de Raad van 18 december 2008 betreffende de bevoegdheid, het toepasselijke recht, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen, en de samenwerking op het gebied van onderhoudsverplichtingen (PB 2009, L 7, blz. 1), met het opschrift „Toepassingsgebied”, bepaalt:

„Deze verordening is van toepassing op onderhoudsverplichtingen die voortvloeien uit familiebetrekkingen, bloedverwantschap, huwelijk of aanverwantschap.

[…]”

Artikel 3 van verordening nr. 4/2009, met als opschrift „Algemene bepalingen”, luidt als volgt:

„In de lidstaten zijn op het gebied van onderhoudsverplichtingen bevoegd:

het gerecht van de plaats waar de verweerder zijn gewone verblijfplaats heeft, of

het gerecht van de plaats waar de onderhoudsgerechtigde zijn gewone verblijfplaats heeft, […]

[…]”

Artikel 5 van verordening nr. 4/2009, „Bevoegdheid gebaseerd op de verschijning van de verweerder”, bepaalt:

„Buiten de gevallen waarin zijn bevoegdheid voortvloeit uit andere bepalingen van deze verordening, is het gerecht van een lidstaat waarvoor de verweerder verschijnt bevoegd. Dit voorschrift is niet van toepassing indien de verschijning ten doel heeft de bevoegdheid te betwisten.”

Artikel 15 van die verordening, „Bepaling van het toepasselijke recht”, luidt als volgt:

„Het recht dat van toepassing is op onderhoudsverplichtingen wordt bepaald overeenkomstig het Haags Protocol […] in de lidstaten die door dit protocol gebonden zijn.”

Hoofdgeding en prejudiciële vragen

Alexander Mölk heeft zijn gewone verblijfplaats in Oostenrijk, terwijl zijn dochter Valentina Mölk haar gewone verblijfplaats in Italië heeft.

Bij een beslissing van het Bezirksgericht Innsbruck (rechter in eerste aanleg Innsbruck, Oostenrijk) van 10 oktober 2014 is Alexander Mölk verplicht tot het betalen van een maandelijkse onderhoudsbijdrage aan Valentina Mölk.

Deze beslissing is met toepassing van Oostenrijks recht gegeven op een verzoek tot vaststelling van een onderhoudsbijdrage dat de onderhoudsgerechtigde, Valentina Mölk, overeenkomstig artikel 4, lid 3, van het Haags Protocol voor deze rechter had ingediend.

In 2015 heeft Alexander Mölk het Bezirksgericht Innsbruck verzocht de onderhoudsbijdrage per 1 februari 2015 te verlagen omdat hij er in zijn netto-inkomen op achteruit was gegaan. Valentina Mölk concludeerde tot afwijzing van dat verlagingsverzoek.

Bij beslissing van 11 december 2015 heeft het Bezirksgericht Innsbruck het verzoek van Alexander Mölk met toepassing van het Italiaanse recht afgewezen. Volgens deze rechter werd dat verzoek uit hoofde van artikel 3, lid 1, van het Haags Protocol door dat recht beheerst omdat de gewone verblijfplaats van Valentina Mölk op de datum van het verzoek in Italië was.

Bij beslissing van 9 maart 2016 heeft het Landesgericht Innsbruck (rechter in tweede aanleg Innsbruck, Oostenrijk) de beslissing van het Bezirksgericht Innsbruck bevestigd, zij het dat hij zijn oordeel heeft gegrond op het Oostenrijkse recht.

Volgens deze hogerberoepsrechter kan het recht dat is toegepast in de beslissing van het Bezirksgericht Innsbruck van 10 oktober 2014 niet worden gewijzigd op de enkele grond dat de onderhoudsplichtige reeds enkele maanden na de uitspraak van deze beslissing, die in kracht van gewijsde was gegaan, een verzoek om verlaging van de betrokken onderhoudsbijdrage had ingediend, als de gewone verblijfplaats van beide partijen niet is gewijzigd.

Alexander Mölk heeft beroep in Revision ingesteld voor de verwijzende rechter en geconcludeerd tot beoordeling van de onderhoudsvordering naar Italiaans recht. Hij stelt dat zijn verzoek bij juiste toepassing van dit recht toegewezen had moeten worden.

De verwijzende rechter vraagt zich af welk recht van toepassing is in een casus als in het hoofdgeding en wijst erop dat in de doctrine twee tegengestelde opvattingen opgang maken.

Volgens de eerste opvatting is het toepasselijke recht, bepaald aan de hand van artikel 3 van het Haags Protocol, het recht van de staat waar de schuldeiser zijn gewone verblijfplaats heeft, zelfs als dat niet het recht is van de plaats van vestiging van de autoriteit die de oorspronkelijke beslissing inzake de onderhoudsbijdrage heeft genomen.

Volgens de tweede opvatting moet evenwel het al op het gebied van onderhoudsverplichtingen toegepaste recht worden toegepast op het verzoek tot wijziging van een binnenlandse of erkende buitenlandse beslissing.

Daarop heeft het Oberste Gerichtshof (hoogste federale rechter in burgerlijke en strafzaken, Oostenrijk) de behandeling van de zaak geschorst en het Hof ver