ADVIES 2/15 VAN HET HOF (Voltallige zitting)16 mei 2017

Inhoud

I – Verzoek om advies

II – Voorgenomen overeenkomst

III – Door de Europese Commissie in haar verzoek om advies geformuleerde overwegingen

IV – Samenvatting van de voornaamste bij het Hof ingediende opmerkingen

V – Standpunt van het Hof

Bevoegdheid ex artikel 3, lid 1, onder e), VWEU

Verbintenissen inzake markttoegang

Verbintenissen inzake de bescherming van investeringen

Verbintenissen inzake de bescherming van intellectuele eigendom

Verbintenissen inzake mededinging

Verbintenissen inzake duurzame ontwikkeling

Bevoegdheid ex artikel 3, lid 2, VWEU

Verbintenissen inzake vervoersdiensten

Verbintenissen inzake overheidsopdrachten voor het verlenen van vervoersdiensten

Verbintenissen inzake andere dan directe investeringen

Bevoegdheid om de institutionele bepalingen van de voorgenomen overeenkomst goed te keuren

Uitwisseling van informatie, kennisgeving, verificatie, samenwerking, bemiddeling en beslissingsbevoegdheid

Transparantie

Geschillenbeslechting

Antwoord op het verzoek om advies

„Advies krachtens artikel 218, lid 11, VWEU — Vrijhandelsovereenkomst tussen de Europese Unie en de Republiek Singapore — Nieuw type overeenkomst waarover na de inwerkingtreding van het VEU en het VWEU is onderhandeld — Bevoegdheid tot sluiting van de overeenkomst — Artikel 3, lid 1, onder e), VWEU — Gemeenschappelijke handelspolitiek — Artikel 207, lid 1, VWEU — Handel in goederen en diensten — Directe buitenlandse investeringen — Overheidsopdrachten — Handelsaspecten van intellectuele eigendom — Mededinging — Handel met derde landen en duurzame ontwikkeling — Sociale bescherming van werknemers — Milieubescherming — Artikel 207, lid 5, VWEU — Vervoersdiensten — Artikel 3, lid 2, VWEU — Internationale overeenkomst die gemeenschappelijke regels kan aantasten of de strekking daarvan kan wijzigen — Regels van afgeleid Unierecht inzake het vrij verrichten van vervoersdiensten — Andere dan directe buitenlandse investeringen — Artikel 216 VWEU — Overeenkomst die noodzakelijk is ter verwezenlijking van een van de doelstellingen van de Verdragen — Vrij kapitaal- en betalingsverkeer tussen lidstaten en derde landen — Opeenvolging van verdragen inzake investeringen — Vervanging van de investeringsovereenkomsten tussen lidstaten en de Republiek Singapore — Institutionele bepalingen van de overeenkomst — Beslechting van geschillen tussen investeerders en staten — Beslechting van geschillen tussen de partijen”

In de adviesprocedure 2/15,

betreffende een verzoek om advies krachtens artikel 218, lid 11, VWEU, ingediend op 10 juli 2015 door de Europese Commissie,

geeft

HET HOF (Voltallige zitting),

samengesteld als volgt: K. Lenaerts, president, A. Tizzano, vicepresident, R. Silva de Lapuerta, M. Ilešič (rapporteur), L. Bay Larsen, T. von Danwitz, J. L. da Cruz Vilaça, E. Juhász, M. Berger, A. Prechal, M. Vilaras en E. Regan, kamerpresidenten, A. Rosas, A. Borg Barthet, J. Malenovský, J.‑C. Bonichot, A. Arabadjiev, C. Toader, D. Šváby, E. Jarašiūnas, C. G. Fernlund, C. Vajda, F. Biltgen, K. Jürimäe en C. Lycourgos, rechters,

advocaat-generaal: E. Sharpston,

griffier: L. Hewlett, hoofdadministrateur,

gezien de stukken en na de terechtzitting op 12 en 13 september 2016,

gelet op de opmerkingen van:

—

de Europese Commissie, vertegenwoordigd door U. Wölker, B. De Meester, R. Vidal-Puig en M. Kocjan als gemachtigden,

—

de Belgische regering, vertegenwoordigd door J. Van Holm en C. Pochet als gemachtigden,

—

de Bulgaarse regering, vertegenwoordigd door E. Petranova en L. Zaharieva als gemachtigden,

—

de Tsjechische regering, vertegenwoordigd door M. Smolek, E. Ruffer en M. Hedvábná als gemachtigden,

—

de Deense regering, vertegenwoordigd door C. Thorning en N. Lyshøj als gemachtigden,

—

de Duitse regering, vertegenwoordigd door T. Henze, B. Beutler en K. Stranz als gemachtigden,

—

Ierland, vertegenwoordigd door E. Creedon en J. Quaney als gemachtigden, bijgestaan door S. Kingston, BL,

—

de Helleense regering, vertegenwoordigd door G. Karipsiadis, K. Boskovits en S. Chala als gemachtigden,

—

de Spaanse regering, vertegenwoordigd door S. Centeno Huerta en M. Sampol Pucurull als gemachtigden,

—

de Franse regering, vertegenwoordigd door G. de Bergues, D. Colas, F. Fize en D. Segoin als gemachtigden,

—

de Italiaanse regering, vertegenwoordigd door G. Palmieri als gemachtigde, bijgestaan door S. Fiorentino en C. Colelli, avvocati dello Stato,

—

de Cypriotische regering, vertegenwoordigd door E. Zachariadou en E. Symeonidou als gemachtigden, bijgestaan door I. Roussou, dikigoros,

—

de Letse regering, vertegenwoordigd door I. Kalniņš en D. Pelše als gemachtigden,

—

de Litouwse regering, vertegenwoordigd door D. Kriaučiūnas en R. Dzikovič als gemachtigden,

—

de Luxemburgse regering, vertegenwoordigd door A. Germeaux als gemachtigde, bijgestaan door P. Kinsch, avocat,

—

de Hongaarse regering, vertegenwoordigd door M. Z. Fehér, G. Koós, M. Bóra en M. M. Tátrai als gemachtigden,

—

de Maltese regering, vertegenwoordigd door A. Buhagiar en J. Ciantar als gemachtigden,

—

de Nederlandse regering, vertegenwoordigd door M. K. Bulterman, M. Gijzen, C. Schillemans en J. Langer als gemachtigden,

—

de Oostenrijkse regering, vertegenwoordigd door C. Pesendorfer en M. Klamert als gemachtigden,

—

de Poolse regering, vertegenwoordigd door B. Majczyna en A. Miłkowska als gemachtigden,

—

de Portugese regering, vertegenwoordigd door L. Inez Fernandes, M. Figueiredo en J. P. Salgado als gemachtigden,

—

de Roemeense regering, vertegenwoordigd door R.‑H. Radu, R.‑M. Mangu, A. Voicu en E. Gane als gemachtigden,

—

de Sloveense regering, vertegenwoordigd door A. Grum als gemachtigde,

—

de Slowaakse regering, vertegenwoordigd door M. Kianička als gemachtigde,

—

de Finse regering, vertegenwoordigd door J. Heliskoski als gemachtigde,

—

de regering van het Verenigd Koninkrijk, vertegenwoordigd door M. Holt als gemachtigde, bijgestaan door D. Beard, QC, en G. Facenna, barrister,

—

het Europees Parlement, vertegenwoordigd door R. Passos, A. Neergaard, A. Auersperger Matić en J. Etienne als gemachtigden,

—

de Raad van de Europese Unie, vertegenwoordigd door S. Boelaert, R. Wiemann en B. Driessen als gemachtigden,

gehoord de conclusie van de advocaat-generaal ter terechtzitting van 21 december 2016,

het navolgende

Advies

I – Verzoek om advies

Het door de Europese Commissie bij het Hof ingediende verzoek om advies is geformuleerd als volgt:

„Heeft de Unie de vereiste bevoegdheid om alleen de vrijhandelsovereenkomst met Singapore te ondertekenen en te sluiten? Meer bepaald:

—

Welke bepalingen van de overeenkomst behoren tot de exclusieve bevoegdheid van de Unie?

—

Welke bepalingen van de overeenkomst behoren tot de gedeelde bevoegdheid van de Unie?

—

Is er enige bepaling van de overeenkomst die tot de exclusieve bevoegdheid van de lidstaten behoort?”

De Commissie heeft bij haar verzoek om advies de tekst gevoegd van de voorgenomen overeenkomst zoals die luidde op 10 juli 2015, de dag waarop dit verzoek is ingediend.

II – Voorgenomen overeenkomst

Op 8 december 2006 heeft de Commissie bij de Raad van de Europese Gemeenschappen een aanbeveling ingediend teneinde een machtiging te verkrijgen om onderhandelingen te openen met het oog op het sluiten van een vrijhandelsovereenkomst met de landen van de Associatie van Zuidoost-Aziatische Staten (Asean). De Raad heeft deze aanbeveling gevolgd.

De door de Raad verstrekte machtiging voor het openen van onderhandelingen bepaalde dat de Raad de Commissie kon machtigen bilaterale onderhandelingen te voeren, mocht het onmogelijk blijken om tot een overeenkomst met alle landen van de Asean te komen.

Op 22 december 2009 heeft de Raad de Commissie aldus gemachtigd om bilaterale onderhandelingen te voeren met de Republiek Singapore.

De onderhandelingen met dat derde land namen een aanvang in maart 2010 en zijn gevoerd in overleg met het Comité handelspolitiek, dat optrad als bijzonder comité dat krachtens artikel 207, lid 3, en artikel 218, lid 4, VWEU door de Raad was aangewezen.

In februari 2011 heeft de Commissie een aanbeveling tot de Raad gericht om de richtsnoeren voor de onderhandelingen in die zin te wijzigen dat deze ook de bescherming van investeringen bestreken. In september 2011 heeft de Raad besloten om deze richtsnoeren in die zin aan te vullen.

In december 2012 zijn de onderhandelingen afgesloten voor alle hoofdstukken, met uitzondering van dat betreffende de bescherming van investeringen. De onderhandelingen over dat hoofdstuk zijn beëindigd in oktober 2014.

Op 26 juni 2015 heeft de Commissie het Comité handelspolitiek meegedeeld dat de voorgenomen overeenkomst was geparafeerd.

10.

De voorgenomen overeenkomst omvat 17 hoofdstukken:

—

hoofdstuk een omschrijft het voorwerp en de doelstellingen van de overeenkomst en bevat een aantal algemeen toepasselijke definities,

—

hoofdstuk twee betreft de import en de export van goederen,

—

hoofdstuk drie betreft antidumpingmaatregelen, compenserende maatregelen en vrijwaringsmaatregelen,

—

de hoofdstukken vier en vijf hebben betrekking op niet-tarifaire belemmeringen van de handel in goederen die voortvloeien uit technische regelingen en uit sanitaire en fytosanitaire maatregelen.

—

hoofdstuk zes bevat douanebepalingen,

—

hoofdstuk zeven betreft niet-tarifaire belemmeringen van de handel en investeringen in energieopwekking uit hernieuwbare bronnen,

—

hoofdstuk acht heeft betrekking op diensten, vestiging en elektronische handel,

—

hoofdstuk negen betreft investeringen,

—

hoofdstuk tien betreft overheidsopdrachten,

—

hoofdstuk elf heeft betrekking op intellectuele eigendom,

—

hoofdstuk twaalf heeft betrekking op de mededinging,

—

hoofdstuk dertien heeft betrekking op handel en duurzame ontwikkeling,

—

in hoofdstuk veertien worden de transparantieregels vastgesteld die gelden voor de aangelegenheden die door andere hoofdstukken worden bestreken,

—

de hoofdstukken vijftien en zestien voorzien respectievelijk in een mechanisme voor geschillenbeslechting en in een bemiddelingsmechanisme,

—

hoofdstuk zeventien voorziet in de oprichting van een „Handelscomité” en verschillende gespecialiseerde comités. Het bevat eveneens algemene bepalingen en slotbepalingen.

11.

De Commissie heeft het onderhavige verzoek om advies ingediend omdat tijdens het overleg in het Comité handelspolitiek is gebleken dat er meningsverschillen zijn over de aard van de bevoegdheid van de Unie om de voorgenomen overeenkomst te sluiten.

III – Door de Europese Commissie in haar verzoek om advies geformuleerde overwegingen

12.

De Commissie is van mening dat de Unie een exclusieve bevoegdheid heeft om de voorgenomen overeenkomst te ondertekenen en te sluiten.

13.

Zij betoogt om te beginnen dat alle bepalingen van deze overeenkomst, met uitzondering van die welke betrekking hebben op grensoverschrijdende vervoersdiensten en andere dan directe buitenlandse investeringen, vallen onder de gemeenschappelijke handelspolitiek zoals omschreven in artikel 207, lid 1, VWEU en dus onder de exclusieve bevoegdheid van de Unie zoals bedoeld in artikel 3, lid 1, onder e), VWEU.

14.

Voorts stelt zij dat grensoverschrijdende vervoersdiensten vallen onder de exclusieve bevoegdheid van de Unie zoals bedoeld in artikel 3, lid 2, VWEU, gelet op de regels van afgeleid Unierecht die op dat gebied gelden.

15.

Dienaangaande verwijst de Commissie met name naar:

—

verordening (EEG) nr. 4055/86 van de Raad van 22 december 1986 houdende toepassing van het beginsel van het vrij verrichten van diensten op het zeevervoer tussen de lidstaten onderling en tussen de lidstaten en derde landen (PB 1986, L 378, blz. 1),

—

verordening (EG) nr. 1071/2009 van het Europees Parlement en de Raad van 21 oktober 2009 tot vaststelling van gemeenschappelijke regels betreffende de voorwaarden waaraan moet zijn voldaan om het beroep van wegvervoerondernemer uit te oefenen en tot intrekking van richtlijn 96/26/EG van de Raad (PB 2009, L 300, blz. 51),

—

verordening (EG) nr. 1072/2009 van het Europees Parlement en de Raad van 21 oktober 2009 tot vaststelling van gemeenschappelijke regels voor toegang tot de markt voor internationaal goederenvervoer over de weg (PB 2009, L 300, blz. 72),

—

verordening (EG) nr. 1073/2009 van het Europees Parlement en de Raad van 21 oktober 2009 tot vaststelling van gemeenschappelijke regels voor toegang tot de internationale markt voor touringcar‑ en autobusdiensten en tot wijziging van verordening (EG) nr. 561/2006 (PB 2009, L 300, blz. 88), en

—

richtlijn 2012/34/EU van het Europees Parlement en de Raad van 21 november 2012 tot instelling van één Europese spoorwegruimte (PB 2012, L 343, blz. 32).

16.

Ten slotte is zij van mening dat de Unie eveneens krachtens artikel 3, lid 2, VWEU over een exclusieve bevoegdheid beschikt voor zover de voorgenomen overeenkomst betrekking heeft op andere dan directe buitenlandse investeringen, gelet op het feit dat de in deze overeenkomst vervatte verbintenissen inzake deze investeringen en het in artikel 63 VWEU neergelegde verbod op beperkingen van het kapitaal- en het betalingsverkeer tussen de lidstaten en derde landen elkaar overlappen.

IV – Samenvatting van de voornaamste bij het Hof ingediende opmerkingen

17.

Het Europees Parlement merkt op dat de voorgenomen overeenkomst een van de eerste bilaterale vrijhandelsovereenkomsten van het „nieuwe type” is, namelijk een handelsovereenkomst die naast de traditionele bepalingen betreffende de verlaging van douanerechten en de vermindering van niet-tarifaire belemmeringen die een negatieve weerslag hebben op de handel in goederen en diensten, bepalingen bevat over diverse aangelegenheden die verband houden met de handel, zoals de bescherming van de intellectuele eigendom, investeringen, overheidsopdrachten, mededinging en duurzame ontwikkeling.

18.

Onder verwijzing naar de formulering van de bepalingen van het VEU en het VWEU over het externe optreden van de Unie in het algemeen en de gemeenschappelijke handelspolitiek in het bijzonder, merkt het Parlement op dat het zich aansluit bij de beoordeling van de Commissie, en is het, evenals deze laatste, van mening is dat de voorgenomen overeenkomst valt onder de exclusieve bevoegdheid van de Unie.

19.

De Raad en alle lidstaten die opmerkingen bij het Hof hebben ingediend, betogen daarentegen dat sommige bepalingen van de voorgenomen overeenkomst niet onder de exclusieve bevoegdheid van de Unie vallen. Volgens hen vertoont de overeenkomst de kenmerken van een „gemengde overeenkomst”.

20.

Voorts zijn zij van mening dat de bepalingen betreffende het vervoer die vervat zijn in hoofdstuk acht van de voorgenomen overeenkomst, vallen onder het gemeenschappelijke vervoersbeleid. Anders dan de Commissie en het Parlement stellen, kunnen de meeste van deze bepalingen geen „gemeenschappelijke regels [...] aantasten of de strekking daarvan [...] wijzigen” in de zin van artikel 3, lid 2, VWEU. Zij vallen dus niet onder de in die bepaling van het VWEU bedoelde exclusieve bevoegdheid van de Unie, maar onder de gedeelde bevoegdheid van de Unie en de lidstaten zoals bedoeld in artikel 4, lid 2, onder g), VWEU.

21.

Ierland verwijst met betrekking tot hoofdstuk acht van de overeenkomst naar Protocol nr. 21 betreffende de positie van het Verenigd Koninkrijk en Ierland ten aanzien van de ruimte van vrijheid, veiligheid en recht, dat is gehecht aan het VEU en het VWEU, en betoogt dat dit hoofdstuk dit protocol aantast.

22.

Volgens de Raad en de lidstaten die opmerkingen bij het Hof hebben ingediend, vallen de bepalingen inzake milieubescherming, sociale bescherming en bescherming van de intellectuele eigendom die vervat zijn in de hoofdstukken zeven, elf en dertien van de voorgenomen overeenkomst, onder de gedeelde bevoegdheden van de Unie en de lidstaten op deze gebieden. Deze bepalingen houden niet specifiek verband met het internationale handelsverkeer. Dit wordt geïllustreerd door het feit dat in deze hoofdstukken wordt verwezen naar internationale overeenkomsten die niet rechtstreeks verband houden met de handel.

23.

Voorts bevat de voorgenomen overeenkomst bepalingen die vallen onder de exclusieve bevoegdheid van de lidstaten.

24.

Dat geldt met name voor de bepalingen van hoofdstuk veertien van deze overeenkomst, die regels bevatten inzake transparantie, en voor de bepalingen van hoofdstuk negen, voor zover deze betrekking hebben op andere dan directe buitenlandse investeringen.

25.

Dienaangaande merken de Raad en de lidstaten die opmerkingen bij het Hof hebben ingediend, op dat het VWEU de Unie geen bevoegdheid verleent met betrekking tot investeringen die geen „directe investeringen” zijn. Zij voegen hieraan toe dat regels van primair Unierecht, zoals artikel 63 VWEU, anders dan de Commissie stelt, geen „gemeenschappelijke regels” in de zin van artikel 3, lid 2, VWEU, kunnen zijn. Volgens hen is het betoog van de Commissie onverenigbaar met de rechtspraak van het Hof inzake de impliciete externe bevoegdheden van de Unie.

26.

Ter ondersteuning van zijn betoog dat de Unie geen exclusieve bevoegdheid heeft met betrekking tot hoofdstuk negen van de voorgenomen overeenkomst, haalt de Raad een aantal bepalingen van dat hoofdstuk aan die volgens hem onder de bevoegdheid van de lidstaten vallen, zoals die welke betrekking hebben op de openbare orde, de openbare veiligheid en andere openbare belangen, belastingheffing, schadeloosstelling in geval van vernietiging van investeringen door de strijdkrachten, uitzonderingen op de vrije overmaking van fondsen die gerechtvaardigd zijn op grond van wetgeving inzake strafbare feiten, sociale zekerheid en pensioenen, en onteigening, alsook die welke betrekking hebben op de vervanging van tussen de lidstaten en de Republiek Singapore gesloten bilaterale investeringsovereenkomsten door de voorgenomen overeenkomst.

27.

Voorts merken de Raad en sommige van de lidstaten die opmerkingen bij het Hof hebben ingediend, op dat hoofdstuk negen van de voorgenomen overeenkomst slechts betrekking heeft op de bescherming van investeringen, en niet op de toelating ervan. Hieruit volgt volgens hen dat dit hoofdstuk niet door de Unie alleen kan worden goedgekeurd, zelfs niet voor zover het betrekking heeft op directe buitenlandse investeringen. Aangezien de bescherming van investeringen niet specifiek verband houdt met het internationale handelsverkeer, valt zij niet onder de gemeenschappelijke handelspolitiek.

V – Standpunt van het Hof

28.

Volgens artikel 196, lid 2, van het Reglement voor de procesvoering van het Hof en volgens vaste rechtspraak [zie met name advies 1/03 (Nieuw Verdrag van Lugano) van 7 februari 2006, EU:C:2006:81, punt 112en aldaar aangehaalde rechtspraak], kan een krachtens artikel 218, lid 11, VWEU ingediend verzoek om advies betrekking hebben op zowel de verenigbaarheid van de voorgenomen overeenkomst met de bepalingen van de Verdragen als de bevoegdheid van de Unie of een van haar instellingen om deze overeenkomst te sluiten.

29.

In casu heeft het verzoek om advies betrekking op de vraag of de voorgenomen overeenkomst kan worden ondertekend en gesloten door de Unie alleen dan wel of zij integendeel door zowel de Unie als elk van haar lidstaten dient te worden ondertekend en gesloten („gemengde” overeenkomst).

30.

Het onderhavige advies van het Hof heeft dus slechts betrekking op de aard van de bevoegdheid van de Unie om de voorgenomen overeenkomst te ondertekenen en te sluiten. Het geeft geen antwoord op de vraag of de bepalingen van deze overeenkomst inhoudelijk verenigbaar zijn met het recht van de Unie.

31.

Na deze voorafgaande toelichting dient te worden onderzocht of de bepalingen van de voorgenomen overeenkomst vallen onder de exclusieve bevoegdheid van de Unie dan wel onder de gedeelde bevoegdheid van de Unie en de lidstaten of onder de uitsluitende bevoegdheid van de lidstaten.

32.

Gelet op het voorwerp en de doelstellingen van de voorgenomen overeenkomst, die volgens de artikelen 1.1 en 1.2 erin bestaan, „een vrijhandelsruimte tot stand [te brengen]” en „de handel en de investeringen tussen de partijen te liberaliseren en te vergemakkelijken”, moet om te beginnen worden onderzocht in hoeverre de bepalingen van deze overeenkomst onder de exclusieve bevoegdheid van de Unie vallen, zoals bedoeld in artikel 3, lid 1, onder e), VWEU, dat betrekking heeft op de gemeenschappelijke handelspolitiek.

Bevoegdheid ex artikel 3, lid 1, onder e), VWEU

33.

Volgens artikel 3, lid 1, onder e), VWEU is de Unie bij uitsluiting bevoegd voor de gemeenschappelijke handelspolitiek.

34.

Volgens artikel 207, lid 1, VWEU wordt deze politiek „gegrond op eenvormige beginselen, met name aangaande tariefwijzigingen, het sluiten van tarief‑ en handelsakkoorden betreffende handel in goederen en diensten, en de handelsaspecten van intellectuele eigendom, de directe buitenlandse investeringen, het eenvormig maken van liberaliseringsmaatregelen, de uitvoerpolitiek alsmede de handelspolitieke beschermingsmaatregelen, waaronder de te nemen maatregelen in geval van dumping en subsidies. De gemeenschappelijke handelspolitiek wordt gevoerd in het kader van de beginselen en doelstellingen van het externe optreden van de Unie.”

35.

Blijkens die bepaling en met name de tweede zin ervan, volgens welke de gemeenschappelijke handelspolitiek in het kader van „het externe optreden van de Unie” wordt gevoerd, heeft die politiek betrekking op het handelsverkeer met derde landen (arresten van 18 juli 2013, Daiichi Sankyo en Sanofi-Aventis Deutschland, C‑414/11, EU:C:2013:520, punt 50, en 22 oktober 2013, Commissie/Raad, C‑137/12, EU:C:2013:675, punt 56).

36.

Dienaangaande is het vaste rechtspraak dat de enkele omstandigheid dat een Uniehandeling, zoals een door de Unie gesloten overeenkomst, bepaalde gevolgen kan hebben voor het handelsverkeer met een of meer derde landen, niet de conclusie wettigt dat deze handeling moet worden ingedeeld in de categorie van de handelingen die onder de gemeenschappelijke handelspolitiek vallen. Een Uniehandeling valt daarentegen wel binnen dit beleidsterrein wanneer zij specifiek ziet op dit handelsverkeer doordat zij in wezen tot doel heeft dit verkeer te bevorderen, te vergemakkelijken of te regelen en daarop een rechtstreeks en onmiddellijk effect heeft [zie met name arresten van 18 juli 2013, Daiichi Sankyo en Sanofi-Aventis Deutschland, C‑414/11, EU:C:2013:520, punt 51, en 22 oktober 2013, Commissie/Raad, C‑137/12, EU:C:2013:675, punt 57, alsook advies 3/15 (Verdrag van Marrakesh inzake de toegang tot gepubliceerde werken) van 14 februari 2017, EU:C:2017:114, punt 61].

37.

Hieruit volgt dat enkel die onderdelen van de voorgenomen overeenkomst die, in bovengenoemde zin, specifiek verband houden met het handelsverkeer tussen de Unie en de Republiek Singapore, onder de gemeenschappelijke handelspolitiek vallen.

38.

Bijgevolg moet worden nagegaan of de in deze overeenkomst vervatte verbintenissen tot doel hebben dit verkeer te bevorderen, te vergemakkelijken of te regelen en daarop een rechtstreeks en onmiddellijk effect hebben.

39.

De in de voorgenomen overeenkomst vervatte verbintenissen betreffen ten eerste de toegang tot de markt, ten tweede de bescherming van investeringen, ten derde de bescherming van de intellectuele eigendom, ten vierde de mededinging en ten vijfde duurzame ontwikkeling.

Verbintenissen inzake markttoegang

40.

Hoofdstuk twee van de voorgenomen overeenkomst, met als opschrift „Nationale behandeling en markttoegang voor goederen”, bepaalt dat elk van beide partijen goederen van de andere partij op niet-discriminerende wijze moet behandelen en haar invoer‑ en uitvoerrechten moet verlagen of afschaffen, naargelang van de specifieke verbintenissen die in de bijlage bij dat hoofdstuk zijn opgenomen. Het bepaalt eveneens dat de partijen geen niet-tarifaire invoer‑ en uitvoerbeperkingen voor goederen mogen invoeren of handhaven.

41.

Dit hoofdstuk bevat aldus „tarief‑ en handels[verbintenissen] betreffende handel in goederen” in de zin van artikel 207, lid 1, VWEU. Het valt dus onder de exclusieve bevoegdheid van de Unie, als bedoeld in artikel 3, lid 1, onder e), VWEU.

42.

Hoofdstuk drie van de voorgenomen overeenkomst, met als opschrift „Handelsmaatregelen”, preciseert op welke wijze elk van de partijen antidumpingmaatregelen, compenserende maatregelen en vrijwaringsmaatregelen mag vaststellen met betrekking tot importen uit de andere partij, wanneer is voldaan aan de vereisten die voortvloeien uit de voorschriften van de Wereldhandelsorganisatie (WTO).

43.

Dit hoofdstuk heeft dus betrekking op „handelspolitieke beschermingsmaatregelen” in de zin van artikel 207, lid 1, VWEU. Het valt bijgevolg krachtens artikel 3, lid 1, onder e), VWEU onder de exclusieve bevoegdheid van de Unie.

44.

In de hoofdstukken vier en vijf van de voorgenomen overeenkomst, met als opschrift „Technische handelsbelemmeringen” en „Sanitaire en fytosanitaire maatregelen”, zijn regels vastgesteld die elk van beide partijen de mogelijkheid bieden haar technische en sanitaire normen toe te passen overeenkomstig de WTO-voorschriften, maar tegelijkertijd daaruit voortvloeiende belemmeringen van de handel in goederen tussen de partijen zo veel mogelijk trachten te beperken. Uit deze hoofdstukken blijkt met name dat de door een partij uitgevoerde producten moeten voldoen aan de normen van de partij die deze invoert, en dat de door deze laatste partij ingevoerde producten niet mogen worden onderworpen aan normen die discriminerend of onevenredig zijn ten opzichte van die welke zij op haar eigen producten toepast.

45.

Deze hoofdstukken vier en vijf hebben dus specifiek tot doel het goederenverkeer tussen de Unie en de Republiek Singapore te vergemakkelijken. Voorts verlichten de bepalingen van deze hoofdstukken en de specifieke verbintenissen die in de bijlagen erbij zijn opgenomen, aanzienlijk de voorwaarden waaronder deze goederen kunnen worden ingevoerd, en hebben zij dus een rechtstreeks en onmiddellijk effect op het internationale handelsverkeer. Deze hoofdstukken voldoen dus aan de criteria die in herinnering zijn gebracht in punt 36 van het onderhavige advies, en vallen bijgevolg krachtens artikel 3, lid 1, onder e), VWEU onder de exclusieve bevoegdheid van de Unie.

46.

Hoofdstuk zes van de voorgenomen overeenkomst, met als opschrift „Douane en handelsbevordering”, bepaalt dat de douanewetgeving van de partijen niet discriminerend mag zijn en dat de vergoedingen en heffingen die worden opgelegd voor de diensten die worden geleverd naar aanleiding van de invoer of de uitvoer van goederen, de geschatte kosten van die diensten niet te boven mogen gaan. Het legt de partijen voorts de verplichting op om de vereisten en formaliteiten voor de vrijgave, inklaring, overlading en doorvoer te vereenvoudigen, bij voorkeur door middel van één-loketsystemen. Het schrijft ook voor dat de mogelijkheid wordt geboden om vooraf een aangifte in te dienen en besluiten vooraf te verkrijgen.

47.

Dat hoofdstuk heeft dus voornamelijk tot doel de handel in goederen tussen de partijen te regelen en te vergemakkelijken.

48.

Voorts heeft het als rechtstreeks en onmiddellijk effect dat de handel in goederen tussen de Unie en de Republiek Singapore vlotter verloopt en met minder kosten gepaard gaat. Het voldoet dus aan de criteria die in herinnering zijn gebracht in punt 36 van het onderhavige advies, en valt bijgevolg krachtens artikel 3, lid 1, onder e), VWEU onder de exclusieve bevoegdheid van de Unie.

49.

De hoofdstukken twee tot en met zes van de voorgenomen overeenkomst betreffen de handel in goederen tussen de Unie en de Republiek Singapore, terwijl de handel in diensten tussen de partijen wordt geregeld door hoofdstuk acht van deze overeenkomst.

50.

In hoofdstuk acht, met als opschrift „Diensten, vestiging en elektronische handel”, verbindt elk van beide partijen zich ertoe om ten behoeve van de ondernemingen van de andere partij belemmeringen voor de grensoverschrijdende verlening van diensten, vestiging en de tijdelijke aanwezigheid van natuurlijke personen te verminderen.

51.

Dit hoofdstuk sluit staatsburgerschap, verblijf, werk op permanente basis en, in het algemeen, toegang tot de arbeidsmarkt uit van zijn werkingssfeer, maar verplicht elk van beide partijen om de diensten, vestigingen en ondernemers van de andere partij niet minder gunstig te behandelen dan haar eigen, soortgelijke diensten, vestigingen en ondernemers, rekening houdend met de nadere regels en de beperkingen die zijn vastgesteld in de lijst van specifieke verbintenissen in de overeenkomst en onder voorbehoud van de algemene uitzonderingen waarin deze overeenkomst voorziet.

52.

Hieruit volgt dat hoofdstuk acht van de voorgenomen overeenkomst er voornamelijk toe strekt de markt van Singapore in zekere mate open te stellen voor dienstverrichters uit de Unie, en omgekeerd. Het heeft dus tot doel de handel te bevorderen, te vergemakkelijken en te regelen.

53.

Voorts kunnen de in dit hoofdstuk vervatte verbintenissen inzake markttoegang een rechtstreeks en onmiddellijk effect hebben op de handel in diensten tussen de Unie en de Republiek Singapore. Zoals de advocaat-generaal in de punten 204 en 205 van haar conclusie heeft uiteengezet, geldt deze vaststelling, anders dan sommige lidstaten die opmerkingen bij het Hof hebben ingediend, hebben betoogd, voor alle artikelen van dat hoofdstuk, met inbegrip van die welke betrekking hebben op financiële diensten en de wederzijdse erkenning van beroepskwalificaties.

54.

Voor het overige vallen alle vier vormen van dienstverlening die beantwoorden aan de door de WTO gehanteerde classificatie, namelijk de verlening van een dienst vanaf het grondgebied van een WTO-lid naar het grondgebied van een ander lid (vorm 1), de verlening van een dienst op het grondgebied van een lid ten behoeve van de gebruiker van een dienst van een ander lid (vorm 2), de verlening van een dienst door een dienstverlener van een lid via een commerciële aanwezigheid op het grondgebied van een ander lid (vorm 3) en de verlening van een dienst door een dienstverlener van een lid via de aanwezigheid van natuurlijke personen van een lid op het grondgebied van een ander lid (vorm 4), zoals het Hof reeds heeft opgemerkt, onder de gemeenschappelijke handelspolitiek [advies 1/08 (Akkoorden voor de wijziging van de lijsten van specifieke verbintenissen krachtens de GATS) van 30 november 2009, EU:C:2009:739, punten 4, 118 en 119]. Deze uitlegging, die het Hof heeft gegeven in het kader van het onderzoek naar de bevoegdheid van de Gemeenschap om deel te nemen aan de sluiting van overeenkomsten zoals bedoeld in artikel 133 EG, en die dus betrekking had op het begrip „handel in diensten” in die bepaling van het EG-Verdrag, kan worden toegepast op het begrip „handel in diensten” zoals bedoeld in artikel 207, lid 1, VWEU, dat hiermee in wezen inhoudelijk overeenstemt.

55.

Bijgevolg hoeft geen onderscheid te worden gemaakt tussen de bepalingen van hoofdstuk acht van de voorgenomen overeenkomst die betrekking hebben op de grensoverschrijdende levering van diensten (diensten in „vorm 1” en „vorm 2” in de zin van de door de WTO gehanteerde classificatie van soorten dienstverlening) en de bepalingen van dat hoofdstuk die betrekking hebben op de levering van diensten door vestiging (diensten in „vorm 3”) of via de aanwezigheid van natuurlijke personen (diensten in „vorm 4”).

56.

Niettemin kan de bevoegdheid van de Unie om hoofdstuk acht van de voorgenomen overeenkomst goed te keuren niet louter worden gestoeld op artikel 3, lid 1, onder e), VWEU.

57.

Dit hoofdstuk heeft immers onder meer betrekking op de levering van diensten op vervoersgebied. Dat gebied wordt door artikel 207, lid 5, VWEU, volgens hetwelk op de onderhandelingen over en de sluiting van „internationale akkoorden betreffende vervoer [...] de bepalingen van deel III, titel VI, [...] [van het VWEU] van toepassing [zijn]”, uitgesloten van de gemeenschappelijke handelspolitiek. Die titel heeft betrekking op het gemeenschappelijke vervoersbeleid.

58.

Naar aanleiding van een verzoek om uitlegging van artikel 133, lid 6, derde alinea, EG heeft het Hof opgemerkt dat deze bepaling met betrekking tot de internationale handel in vervoersdiensten een principiële parallellie beoogde te handhaven tussen de interne bevoegdheid van de Unie, die wordt uitgeoefend door de eenzijdige vaststelling van Unierechtelijke regels, en de externe bevoegdheid van de Unie, die wordt uitgeoefend door de sluiting van internationale akkoorden, waarbij beide bevoegdheden, evenals voorheen, verankerd blijven in de Verdragstitel die in het bijzonder betrekking heeft op het gemeenschappelijke vervoersbeleid [advies 1/08 (Akkoorden voor de wijziging van de lijsten van specifieke verbintenissen krachtens de GATS) van 30 november 2009, EU:C:2009:739, punt 164].

59.

Artikel 207, lid 5, VWEU stemt in wezen overeen met artikel 133, lid 6, derde alinea, EG. Voorts blijkt noch uit het VWEU noch uit de ontstaansgeschiedenis, de opzet of het doel van dat Verdrag dat de opstellers ervan de intentie hadden een wijziging aan te brengen in de verdeling van bevoegdheden tussen de Unie en de lidstaten om te onderhandelen over internationale overeenkomsten betreffende de handel op het gebied van het vervoer of dergelijke overeenkomsten te sluiten.

60.

Het standpunt van de Commissie dat het vervoer volgens artikel 207, lid 5, VWEU slechts van de gemeenschappelijke handelspolitiek is uitgesloten voor zover het gaat om de grensoverschrijdende levering van diensten, namelijk diensten in vorm 1 en 2, is ongegrond. Dat standpunt gaat immers voorbij aan de formulering van die bepaling, volgens welke „internationale akkoorden betreffende vervoer” in hun geheel van deze politiek zijn uitgesloten.

61.

Rekening houdend met de draagwijdte van artikel 207, lid 5, VWEU, moet thans worden vastgesteld welke in hoofdstuk acht van de voorgenomen overeenkomst vervatte verbintenissen volgens deze bepaling van de gemeenschappelijke handelspolitiek zijn uitgesloten. Daarbij moet rekening worden gehouden met de rechtspraak volgens welke het begrip diensten „op het gebied van het vervoer” niet alleen vervoersdiensten als zodanig omvat, maar ook andere diensten, op voorwaarde althans dat deze inherent verbonden zijn aan de fysieke activiteit van het verplaatsen van personen of goederen van de ene naar de andere plaats door middel van een vervoermiddel (zie in die zin arrest van 15 oktober 2015, Grupo Itevelesa e.a., C‑168/14, EU:C:2015:685, punten 45 en 46).

62.

In casu worden de diensten waarbij personen of goederen van de ene naar de andere plaats worden verplaatst, opgesomd in punt 11 van de aanhangsels 8‑A‑1 en 8‑B‑1 en in punt 16 van de aanhangsels 8‑A‑2 en 8‑A‑3 van de bijlagen bij hoofdstuk acht van de voorgenomen overeenkomst. Deze diensten betreffen het internationale zeevervoer, het vervoer per spoor, het vervoer over de weg en het vervoer over de binnenwateren. Interne en internationale luchtvervoersdiensten worden daarentegen niet bestreken door deze overeenkomst, zoals is aangegeven in artikel 8.3, onder c), en artikel 8.9, onder e).

63.

De diensten die inherent verbonden zijn aan het zeevervoer alsook aan het vervoer per spoor, over de weg en over de binnenwateren, worden opgesomd in punt 12 van aanhangsel 8‑A‑1, in punt 17 van de aanhangsels 8‑A‑2 en 8‑A‑3, alsook in punt 11 van aanhangsel 8‑B‑1 van deze bijlagen.

64.

De „reparatie en [het] onderhoud van luchtvaartuigen waarbij het luchtvaartuig buiten dienst wordt gesteld”, de „verkoop en marketing van luchtvervoerdiensten” en „geautomatiseerde boekingssystemen” vallen volgens de artikelen 8.3 en 8.9 van de voorgenomen overeenkomst, anders dan luchtvervoersdiensten als zodanig, binnen de werkingssfeer van hoofdstuk acht van deze overeenkomst.

65.

In de aanhangsels van de bijlagen bij hoofdstuk acht worden de reparatie en het onderhoud van luchtvaartuigen alsook de boeking en de verkoop van luchtvervoersdiensten niet vermeld in de punten waarin de hulpdiensten op vervoersgebied worden vermeld, maar worden zij gekwalificeerd als „commerciële diensten” die buiten dat gebied vallen.

66.

Dienaangaande zij opgemerkt dat noch de „reparatie en [het] onderhoud van luchtvaartuigen waarbij het luchtvaartuig buiten dienst wordt gesteld”, noch de verkoop, de marketing en de boeking van luchtvervoersdiensten, ongeacht of zij worden verstrekt door reisbureaus of door andere commerciële dienstverrichters, inherent verbonden zijn aan vervoersdiensten zoals omschreven in de rechtspraak die in punt 61 van dit advies in herinnering is gebracht.

67.

Ten eerste staat de „reparatie en [het] onderhoud van luchtvaartuigen waarbij het luchtvaartuig buiten dienst wordt gesteld”, hoogstens in een ver verband met de verplaatsing van personen of goederen van de ene plaats naar de andere. Wat ten tweede de verkoop, de marketing of de boeking van luchtvervoersdiensten betreft, blijkt uit overweging 33 van richtlijn 2006/123/EG van het Europees Parlement en de Raad van 12 december 2006 betreffende diensten op de interne markt (PB 2006, L 376, blz. 36) dat de diensten die worden bestreken door deze richtlijn, die artikel 47, lid 2, en artikel 55 EG als rechtsgrondslag heeft, ook de activiteiten van reisbureaus omvatten, die de voornaamste dienstverleners op dit gebied zijn.

68.

Aangezien de „reparatie en [het] onderhoud van luchtvaartuigen waarbij het luchtvaartuig buiten dienst wordt gesteld”, de „verkoop en marketing van luchtvervoerdiensten” en „geautomatiseerde boekingssystemen” dus niet onder artikel 207, lid 5, VWEU vallen, behoren zij tot de diensten die worden bestreken door artikel 207, lid 1, VWEU.

69.

Uit de punten 50 tot en met 68 van dit advies blijkt dat hoofdstuk acht van de voorgenomen overeenkomst onder de gemeenschappelijke handelspolitiek valt, behalve voor zover de daarin vervatte verbintenissen betrekking hebben op de diensten die worden opgesomd in de punten 11 en 12 van aanhangsel 8‑A‑1, in de punten 16 en 17 van de aanhangsels 8‑A‑2 en 8‑A‑3, alsook in punt 11 van aanhangsel 8-B-1 van de bijlagen bij dat hoofdstuk.

70.

De vraag of de Unie krachtens andere bepalingen van het VWEU voor deze laatste verbintenissen een exclusieve bevoegdheid heeft, zodat zij hoofdstuk acht van de voorgenomen overeenkomst alleen kan goedkeuren, wordt onderzocht in de punten 168 tot en met 217 van dit advies.

71.

Ten slotte wordt de toegang tot de markt van de Unie en tot de markt van Singapore voor goederen en diensten die afkomstig zijn uit de andere partij, eveneens geregeld door de bepalingen van de hoofdstukken zeven en tien van de voorgenomen overeenkomst.

72.

Hoofdstuk zeven van deze overeenkomst, met als opschrift „Niet-tarifaire handelsbelemmeringen en investeringen in energieopwekking uit hernieuwbare bronnen”, heeft tot doel, de markttoegang in de sector van de energieopwekking uit duurzame, niet-fossiele bronnen te regelen en te vergemakkelijken.

73.

Dit hoofdstuk, dat geen milieunormen op dit gebied vaststelt, bepaalt namelijk dat elk van beide partijen zich ervan moet onthouden maatregelen te nemen die verlangen dat partnerschappen worden gevormd met plaatselijke ondernemingen in deze sector, alsook moet verzekeren dat de regels betreffende de vergunnings-, certificerings‑ en licentieprocedures ondernemingen van de andere partij niet discrimineren, en de conformiteitsverklaringen die door de andere partij zijn uitgegeven, moet aanvaarden.

74.

Aangezien dit hoofdstuk aldus ertoe strekt, de markt van elk van beide partijen open te stellen, kan het ook een rechtstreeks en onmiddellijk effect hebben op de handel in goederen en diensten tussen de Unie en de Republiek Singapore in deze sector in de zin van de in punt 36 van dit advies aangehaalde rechtspraak. Het valt bijgevolg krachtens artikel 3, lid 1, onder e), VWEU onder de exclusieve bevoegdheid van de Unie.

75.

Hoofdstuk tien van de voorgenomen overeenkomst, met als opschrift „Overheidsopdrachten”, bevat verbintenissen waarbij elk van beide partijen verzekert dat zij de leveranciers van goederen en diensten van de andere partij niet minder gunstig zal behandelen dan haar eigen ondernemingen bij de gunning van opdrachten voor overheidsdoeleinden. Het bevat ook een groot aantal regels die een kader beogen te vormen voor de gunning van overheidsopdrachten in Singapore en de Unie. Zo bepaalt het dat deze opdrachten slechts worden gegund aan het einde van een gunningsprocedure die de publicatie van een volledig bericht van aanbesteding omvat dat gemakkelijk toegankelijk is voor de partijen, alsook passende voorwaarden voor deelneming en selectie.

76.

Dit hoofdstuk heeft dus specifiek tot doel, vast te stellen op welke wijze de ondernemingen van elk van beide partijen kunnen deelnemen aan aanbestedingsprocedures die door de overheid van de andere partij worden georganiseerd. Voorts zijn de betrokken regels gebaseerd op overwegingen in verband met niet-discriminerende toegang, transparantie en efficiëntie, zodat zij een rechtsreeks en onmiddellijk effect kunnen hebben op de handel in goederen en diensten tussen de partijen.

77.

Hoofdstuk tien van de voorgenomen overeenkomst valt dus krachtens artikel 3, lid 1, onder e), VWEU onder de exclusieve bevoegdheid van de Unie, zij het onder hetzelfde voorbehoud als is geformuleerd in punt 69 van dit advies met betrekking tot de diensten die worden opgesomd in de punten 11 en 12 van de aanhangsels 8‑A‑1 en 8‑B‑1 en de punten 16 en 17 van de aanhangsels 8‑A‑2 en 8‑A‑3 van de bijlagen bij hoofdstuk acht van de voorgenomen overeenkomst. De aard van de bevoegdheid van de Unie tot goedkeuring van de verbintenissen betreffende overheidsopdrachten voor het verlenen van diensten op het gebied van internationaal zeevervoer, vervoer per spoor, vervoer over de weg en vervoer over de binnenwateren, en betreffende overheidsopdrachten voor het verlenen van diensten die inherent verbonden zijn aan deze vervoersdiensten, zal worden onderzocht in de punten 219 tot en met 224 van dit advies.

Verbintenissen inzake de bescherming van investeringen

78.

Zoals in artikel 9.1 van de voorgenomen overeenkomst is bepaald, betreft hoofdstuk negen ervan „elke vorm van activa die de kenmerken van een investering bezit, deze kenmerken zijn onder meer de vastlegging van kapitaal of andere middelen, de verwachting van winst of voordelen, risico-overname of een zekere duur”, voor zover het gaat om activa „die een onder de overeenkomst vallende [natuurlijke of rechtspersoon] van de ene partij rechtstreeks of onrechtstreeks in eigendom heeft of waarover hij rechtstreeks of onrechtstreeks zeggenschap uitoefent op het grondgebied van de andere partij”.

79.

Uit dit artikel blijkt dat dit hoofdstuk zowel betrekking heeft op directe investeringen als op elke andere soort investeringen.

80.

Volgens vaste rechtspraak zijn directe investeringen alle investeringen die door natuurlijke of rechtspersonen worden verricht en die gericht zijn op de vestiging of de handhaving van duurzame en directe betrekkingen tussen de kapitaalverschaffer en de onderneming waarvoor de desbetreffende middelen bestemd zijn met het oog op de uitoefening van een economische activiteit. Een deelneming in een onderneming die de vorm heeft van een aandelenvennootschap is een directe investering wanneer de aandelen de aandeelhouder de mogelijkheid bieden daadwerkelijk deel te hebben in het bestuur van of de zeggenschap over de betrokken vennootschap (zie met name arresten van 12 december 2006, Test Claimants in the FII Group Litigation, C‑446/04, EU:C:2006:774, punten 181 en 182, 26 maart 2009, Commissie/Italië, C‑326/07, EU:C:2009:193, punt 35, en 24 november 2016, SECIL, C‑464/14, EU:C:2016:896, punten 75 en 76).

81.

Artikel 207, lid 1, VWEU bepaalt dat de handelingen van de Unie op het gebied van „directe buitenlandse investeringen” onder de gemeenschappelijke handelspolitiek vallen.

82.

Hieruit volgt dat de Unie krachtens artikel 3, lid 1, onder e), VWEU een exclusieve bevoegdheid heeft tot goedkeuring van verbintenissen ten aanzien van een derde land betreffende investeringen door natuurlijke of rechtspersonen van dat derde land in de Unie en omgekeerd die de mogelijkheid bieden daadwerkelijk deel te hebben in het bestuur van of de zeggenschap over een vennootschap die een economische activiteit uitoefent.

83.

Het feit dat de opstellers van het VWEU in artikel 207, lid 1, VWEU de uitdrukking „directe buitenlandse investeringen” gebruiken, toont ondubbelzinnig aan dat zij geen andere buitenlandse investeringen onder de gemeenschappelijke handelspolitiek hebben willen laten vallen. Bijgevolg moet worden geoordeeld dat verbintenissen ten aanzien van derde landen betreffende deze andere investeringen niet vallen onder de exclusieve bevoegdheid die de Unie ontleent aan artikel 3, lid 1, onder e), VWEU.

84.

Deze afbakening van de werkingssfeer van de gemeenschappelijke handelspolitiek ten aanzien van buitenlandse investeringen vloeit voort uit het feit dat elke handeling van de Unie die de deelneming door een natuurlijke of rechtspersoon van een derde land in het bestuur van of de zeggenschap over een vennootschap die een economische activiteit uitoefent, in de Unie bevordert, vergemakkelijkt of regelt, en omgekeerd, een rechtstreeks en onmiddellijk effect op het handelsverkeer tussen dat derde land en de Unie kan hebben, terwijl er geen sprake is van een dergelijk specifiek verband met het handelsverkeer wanneer de investeringen niet leiden tot een dergelijke deelneming.

85.

De Raad en sommige lidstaten die opmerkingen bij het Hof hebben ingediend, betogen dat hoofdstuk negen van de voorgenomen overeenkomst, zelfs voor zover het betrekking heeft op directe investeringen, niet onder de gemeenschappelijke handelspolitiek kan vallen, aangezien dat hoofdstuk slechts betrekking heeft op de bescherming van deze investeringen en niet op de toelating ervan.

86.

Zoals deze deelnemers aan de onderhavige procedure hebben opgemerkt, zijn de enige materiële bepalingen van hoofdstuk negen van deze overeenkomst vervat in afdeling A van dat hoofdstuk en heeft die afdeling, met als opschrift „Bescherming van investeringen”, slechts betrekking op de behandeling van investeringen nadat deze krachtens de geldende regelgeving, naargelang van het geval, in de Republiek Singapore of in de Unie zijn toegelaten. Het feit dat de toelating van investeringen buiten de werkingssfeer van de voorgenomen overeenkomst valt, wordt overigens bevestigd door artikel 9.2 ervan, volgens hetwelk „[d]it hoofdstuk [...] van toepassing [is] op [...] investeringen die zijn verricht in overeenstemming met het toepasselijke recht [...]”.

87.

Deze omstandigheid sluit evenwel niet uit dat de tussen de Unie en de Republiek Singapore overeengekomen regels inzake de bescherming van directe investeringen onder de gemeenschappelijke handelspolitiek vallen wanneer zij specifiek verband houden met het handelsverkeer tussen de Unie en dat derde land. Artikel 207, lid 1, VWEU verwijst immers in het algemeen naar de handelingen van de Unie op het gebied van „directe buitenlandse investeringen”, zonder een onderscheid te maken tussen handelingen die betrekking hebben op de toelating van deze investeringen, en handelingen ter bescherming ervan.

88.

In casu houdt de door hoofdstuk negen van de voorgenomen overeenkomst geboden bescherming in de eerste plaats in dat elk van beide partijen krachtens artikel 9.3 van de overeenkomst verplicht is om investeerders van de andere partij „met betrekking tot de verrichting, het beheer, de uitvoering, het aanhouden, het gebruik, het genot en de verkoop of een andere wijze van vervreemding van hun investeringen in vergelijkbare situaties op haar grondgebied niet minder gunstig [te behandelen] dan haar eigen investeerders en hun investeringen”.

89.

Zij houdt in de tweede plaats de in artikel 9.4 van de voorgenomen overeenkomst uiteengezette verplichting in om de investeerders van de andere partij en hun investeringen een eerlijke en billijke behandeling alsmede volledige bescherming en veiligheid te verlenen. Deze behandeling, deze bescherming en deze veiligheid moeten met name hierdoor worden gekenmerkt dat er geen sprake is van willekeurig gedrag of van enige vorm van intimidatie of dwang en dat het gewettigde vertrouwen van de investeerders en hun recht op effectieve rechterlijke bescherming worden geëerbiedigd.

90.

In de derde plaats wordt de bescherming van investeringen verzekerd door het feit dat elk van beide partijen krachtens artikel 9.5 van de voorgenomen overeenkomst verplicht is investeerders van de andere partij op dezelfde wijze te behandelen als haar eigen investeerders voor zover het gaat om de vergoeding van verliezen wegens oorlog of een ander gewapend conflict, revolutie, een noodtoestand, opstand of oproer, ook wanneer een investering wordt vernietigd door de overheid of de strijdkrachten.

91.

In de vierde plaats beschermt de voorgenomen overeenkomst investeerders uit de Unie en de Republiek Singapore tegen elke willekeurige of niet-vergoede onteigening op het grondgebied van de andere partij, door in artikel 9.6 te bepalen dat geen van beide partijen investeringen van onder de overeenkomst vallende investeerders van de andere partij mag nationaliseren, onteigenen of onderwerpen aan maatregelen met een soortgelijk effect als nationalisatie of onteigening, behalve wanneer de onteigening geschiedt ten algemenen nutte, geschiedt met inachtneming van een eerlijke rechtsgang, niet discriminerend is, en geschiedt tegen betaling van snelle, adequate en doeltreffende schadeloosstelling.

92.

In de vijfde plaats bepaalt de voorgenomen overeenkomst in artikel 9.7 dat overmakingen met betrekking tot een investering, zoals een kapitaalinbreng ter verhoging van de investering en de opname van dividenden of andere opbrengsten, zonder beperking kunnen worden verricht in vrij converteerbare valuta.

93.

Ten zesde en ten slotte bepaalt artikel 9.8 van de voorgenomen overeenkomst dat elk van beide partijen subrogaties, overdrachten van rechten en van schuldvorderingen met betrekking tot investeringen die door natuurlijke of rechtspersonen van de andere partij op zijn grondgebied worden verricht, moet erkennen.

94.

Dit geheel van verbintenissen om „geen minder gunstige behandeling” te verlenen en van verboden van willekeurige behandeling, die met name betrekking hebben op de exploitatie, de verhoging en de verkoop door natuurlijke en rechtspersonen uit elk van beide partijen van hun deelnemingen in vennootschappen die economische activiteiten uitoefenen en gevestigd zijn op het grondgebied van de andere partij, draagt bij tot de rechtszekerheid van de investeerders. De invoering van een dergelijk wettelijk kader heeft tot doel, het handelsverkeer tussen de Unie en de Republiek Singapore te bevorderen, te vergemakkelijken en te regelen in de zin van de in punt 36 van dit advies aangehaalde rechtspraak.

95.

Voorts kunnen de bepalingen van afdeling A van hoofdstuk negen van de voorgenomen overeenkomst, voor zover zij directe investeringen betreffen, een direct en onmiddellijk effect hebben op dat handelsverkeer, aangezien zij betrekking hebben op de wijze waarop de deelneming van ondernemers van een partij aan het beheer van of de zeggenschap over vennootschappen die economische activiteiten op het grondgebied van de andere partij uitoefenen, wordt behandeld.

96.

Deze bepalingen houden dus, overeenkomstig de in punt 36 van dit advies in herinnering gebrachte criteria, specifiek verband met dat handelsverkeer.

97.

Hieraan wordt niet afgedaan door de omstandigheid – waarnaar is verwezen door de Raad en sommige lidstaten die opmerkingen bij het Hof hebben ingediend – dat afdeling A bepalingen bevat die de lidstaten de mogelijkheid bieden te beoordelen of de toepassing van de voorgenomen overeenkomst verenigbaar is met hun dwingende vereisten van openbaar belang en openbare veiligheid en andere doelstellingen van algemeen belang of met doelstellingen die verband houden met het eigendomsrecht, het strafrecht, het belastingrecht en de sociale zekerheid.

98.

Wat ten eerste de bevoegdheid van elke lidstaat van de Unie betreft om te beoordelen of deze dwingende vereisten en andere doelstellingen wat hem betreft niet zijn aangetast, verwijzen de Raad en deze lidstaten naar artikel 9.3, lid 3, van de voorgenomen overeenkomst, dat – evenals soortgelijke voorschriften in andere hoofdstukken van deze overeenkomst – bepaalt dat investeerders van de andere partij en hun investeringen, in afwijking van de door de leden 1 en 2 van dat artikel opgelegde verplichting om deze niet minder gunstig te behandelen, minder gunstig kunnen worden behandeld indien het niet om een verkapte beperking gaat en deze behandeling noodzakelijk is voor het handhaven van de openbare orde of ter bescherming van de openbare veiligheid of van een van de andere in lid 3 genoemde openbare belangen.

99.

De Raad en dezelfde lidstaten verwijzen eveneens naar artikel 9.5 van de voorgenomen overeenkomst, dat garandeert dat investeerders niet minder gunstig worden behandeld wat de compensatie van verliezen betreft die zij hebben geleden door een van de in dat artikel genoemde situaties, zoals oorlog, de nationale noodtoestand en de vernietiging van een investering door de overheid of de strijdkrachten.

100.

Dienaangaande stellen zij dat de Unie niet in de plaats van de lidstaten verbintenissen kan aangaan in aangelegenheden die naar hun aard vallen onder de exclusieve bevoegdheid van de lidstaten.

101.

Vastgesteld zij dat artikel 9.3, lid 3, van de voorgenomen overeenkomst niet voorziet in een verbintenis, maar in de mogelijkheid om een uitzondering toe te passen. Krachtens deze uitzondering kan een lidstaat om dwingende redenen van openbare orde of openbare veiligheid of op grond van een van de andere in lid 3 genoemde openbare belangen investeerders uit Singapore minder gunstig behandelen dan zijn eigen investeerders. Door een dergelijke afwijking toe te staan roept deze bepaling geen internationale verbintenis inzake openbare orde, openbare veiligheid of andere openbare belangen in het leven.

102.

Artikel 9.3, lid 3, vereist dat elke minder gunstige behandeling van investeerders uit Singapore „noodzakelijk” is en geen „verkapte beperking” is. Deze twee vereisten garanderen dat de in artikel 9.3, leden 1 en 2, van de voorgenomen overeenkomst vastgestelde verbintenis om „geen minder gunstige behandeling” te verlenen, niet wordt uitgehold. Zoals de advocaat-generaal in punt 335 van haar conclusie heeft uiteengezet, is de beperking van de beoordelingsbevoegdheid van de lidstaten die voortvloeit uit lid 3, inherent aan de internationale handel, die onder de exclusieve bevoegdheid van de Unie valt. De gemeenschappelijke bepaling die naar deze vereisten verwijst, valt dus onder deze bevoegdheid.

103.

Hieruit volgt dat artikel 9.3, lid 3, van de voorgenomen overeenkomst geen afbreuk doet aan de bevoegdheden van de lidstaten inzake openbare orde, openbare veiligheid en andere openbare belangen, maar de lidstaten verplicht om deze bevoegdheden op zodanige wijze uit te oefenen dat de commerciële verbintenissen die de Unie krachtens artikel 9.3, leden 1 en 2, van deze overeenkomst is aangegaan, niet worden uitgehold.

104.

Een soortgelijke conclusie geldt voor artikel 9.5 van de voorgenomen overeenkomst. Dit artikel doet niet af aan de beoordelingsbevoegdheid van de lidstaten met betrekking tot het gebruik van hun strijdkrachten of de afkondiging van de nationale noodtoestand, maar bepaalt enkel dat investeerders uit Singapore en uit de Unie onder dezelfde regelgeving inzake schadeloosstelling of compensatie moeten vallen indien zij in het kader van hun investeringen verliezen hebben geleden als gevolg van een van de daarin genoemde situaties.

105.

Wat ten tweede de bepalingen betreffende het eigendomsrecht, het strafrecht, het belastingrecht en de sociale zekerheid betreft, verwijzen de Raad en de lidstaten die opmerkingen bij het Hof hebben ingediend, naar de artikelen 9.6 en 9.7 van de voorgenomen overeenkomst. Artikel 9.6 strekt ertoe investeerders van elk van beide partijen te beschermen tegen elke willekeurige of niet-vergoede onteigening op het grondgebied van de andere partij, terwijl artikel 9.7, dat betrekking heeft op de mogelijkheid voor investeerders om zonder beperkingen overmakingen in verband met hun investeringen te verrichten, in lid 2 ervan bepaalt dat „[n]iets in dit artikel [...] zodanig [mag] worden uitgelegd dat een partij wordt belet op billijke en niet-discriminerende wijze toepassing te geven aan haar wettelijke regeling betreffende [...] strafbare feiten, [...] socialezekerheidsregelingen, […] [pensioenen] of [spaarverplichtingen], [en] belastingheffing”.

106.

De Raad is met name van mening dat artikel 9.6 van de voorgenomen overeenkomst valt onder de exclusieve bevoegdheid van de lidstaten op het gebied van het eigendomsrecht. In dat verband citeert hij artikel 345 VWEU, volgens hetwelk de Verdragen de regeling van het eigendomsrecht in de lidstaten onverlet laten.

107.

Zoals het Hof reeds heeft opgemerkt, brengt artikel 345 VWEU de neutraliteit van de Unie ten opzichte van de regeling van het eigendomsrecht in de lidstaten tot uitdrukking, maar heeft het niet tot gevolg dat deze regeling aan de fundamentele regels van de Unie wordt onttrokken (zie arrest van 22 oktober 2013, Essent e.a., C‑105/12–C‑107/12, EU:C:2013:677, punten 29 en 36). In casu bevat artikel 9.6 van de voorgenomen overeenkomst, waarvan de inhoud in wezen wordt uiteengezet in punt 91 van dit advies, geen verbintenissen betreffende de eigendomsregeling in de lidstaten. Dit artikel strekt er enkel toe grenzen te stellen aan eventuele nationaliserings‑ of onteigeningsbesluiten, teneinde ten aanzien van de investeerders te garanderen dat dergelijke besluiten onder billijke voorwaarden worden genomen, met inachtneming van de algemene beginselen en de fundamentele rechten, met name van het non-discriminatiebeginsel. Deze bepaling brengt dus louter tot uitdrukking dat de lidstaten weliswaar vrij blijven om hun bevoegdheden op het gebied van het eigendomsrecht uit te oefenen en dienovereenkomstig hun eigen eigendomsregeling te wijzigen, maar zich niettemin niet kunnen onttrekken aan de verplichting om deze beginselen en fundamentele rechten in acht te nemen.

108.

Artikel 9.7 van de voorgenomen overeenkomst legt de lidstaten geen verbintenissen op het gebied van hun strafrecht, hun belastingrecht of hun sociale zekerheid op, maar bepaalt in wezen enkel dat de desbetreffende wetgeving in de Unie of in Singapore „op billijke en niet-discriminerende wijze” op investeerders van de andere partij moet worden toegepast, zoals in lid 2 van deze bepaling is gepreciseerd.

109.

Uit al deze overwegingen volgt dat de bepalingen van afdeling A van hoofdstuk negen van de voorgenomen overeenkomst vallen onder de gemeenschappelijke handelspolitiek, voor zover zij betrekking hebben op directe buitenlandse investeringen tussen de Unie en de Republiek Singapore.

110.

Deze vaststelling wettigt evenwel op zich niet de conclusie dat de Unie bevoegd is om deze afdeling van hoofdstuk negen alleen goed te keuren. Deze afdeling heeft immers ook betrekking op andere dan directe buitenlandse investeringen. Welke invloed dit heeft op de aard van de bevoegdheid van de Unie om dit deel van de voorgenomen overeenkomst goed te keuren, zal worden onderzocht in de punten 226 tot en met 243 van dit advies.

Verbintenissen inzake de bescherming van intellectuele eigendom

111.

Volgens artikel 207, lid 1, VWEU omvat de gemeenschappelijke handelspolitiek „de handelsaspecten van intellectuele eigendom”.

112.

De door de Unie aangegane internationale verbintenissen op het gebied van de intellectuele eigendom vallen onder deze „handelsaspecten” wanneer zij specifiek verband houden met het internationale handelsverkeer doordat zij in wezen tot doel hebben deze handel te bevorderen, te vergemakkelijken of te regelen en daarop een rechtstreeks en onmiddellijk effect hebben [arrest van 18 juli 2013, Daiichi Sankyo en Sanofi-Aventis Deutschland, C‑414/11, EU:C:2013:520, punten 49‑52, alsook advies 3/15 (Verdrag van Marrakesh inzake de toegang tot gepubliceerde werken) van 14 februari 2017, EU:C:2017:114, punt 78].

113.

De in de voorgenomen overeenkomst vervatte verbintenissen inzake intellectuele eigendom worden uiteengezet in hoofdstuk elf ervan en vormen, zoals is bepaald in artikel 11.2 van deze overeenkomst, een aanvulling op de rechten en verplichtingen van de partijen uit hoofde van de Overeenkomst inzake de handelsaspecten van de intellectuele eigendom [bijlage 1 C bij de WTO-Overeenkomst, die op 15 april 1994 te Marrakesh is ondertekend en is goedgekeurd bij besluit 94/800/EG van de Raad van 22 december 1994 betreffende de sluiting, namens de Europese Gemeenschap voor wat betreft de onder haar bevoegdheid vallende aangelegenheden, van de uit de multilaterale handelsbesprekingen in het kader van de Uruguayronde (1986‑1994) voortvloeiende overeenkomsten (PB 1994, L 336, blz. 1, hierna: „WTO-Overeenkomst”)] en andere door hen gesloten internationale verdragen op het gebied van de intellectuele eigendom.

114.

Wat het auteursrecht en de naburige rechten betreft, wordt in artikel 11.4 van de voorgenomen overeenkomst, met als opschrift „Geboden bescherming”, verwezen naar de verplichtingen die op de partijen rusten krachtens verschillende internationale overeenkomsten, waaronder de op 9 september 1886 te Bern ondertekende Berner Conventie tot bescherming van literaire en artistieke werken (Akte van Parijs van 24 juli 1971), zoals gewijzigd op 28 september 1979, en het op 20 december 1996 te Genève ondertekende Verdrag van de Wereldorganisatie voor de Intellectuele Eigendom (WIPO) inzake auteursrecht, dat namens de Unie is goedgekeurd bij besluit 2000/278/EG van de Raad van 16 maart 2000 (PB 2000, L 89, blz. 6). Voorts stelt deze overeenkomst in wezen regels vast inzake de mini