WYROK TRYBUNAŁU (druga izba)

z dnia 15 grudnia 2016 r. ( *1 )

„Odesłanie prejudycjalne — Swobodny przepływ osób — Prawa pracownicze — Równość traktowania — Przywileje socjalne — Pomoc finansowa na kontynuację nauki w szkole wyższej — Warunek filiacji — Pojęcie „dziecka” — Dziecko współmałżonka lub zarejestrowanego partnera — Uczestnictwo w utrzymywaniu tego dziecka”

W sprawach połączonych od C‑401/15 do C‑403/15

mających za przedmiot trzy wnioski o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożone przez Cour administrative (trybunał administracyjny, Luksemburg) postanowieniami z dnia 22 lipca 2015 r., które wpłynęły do Trybunału w dniu 24 lipca 2015 r., w postępowaniach:

Noémie Depesme (C‑401/15),

Saïd Kerrou (C‑401/15),

Adrien Kauffmann (C‑402/15),

Maxime Lefort (C‑403/15)

przeciwko

Ministre de l’Enseignement supérieur et de la Recherche,

TRYBUNAŁ (druga izba),

w składzie: M. Ilešič, prezes izby, A. Prechal, A. Rosas (sprawozdawca), C. Toader i E. Jarašiūnas, sędziowie,

rzecznik generalny: M. Wathelet,

sekretarz: A. Calot Escobar,

rozważywszy uwagi przedstawione:

—

w imieniu N. Depesme oraz S. Kerrou przez P. Peuvrela, avocat,

—

w imieniu A. Kauffmanna przez S. Jacquet, avocat,

—

w imieniu M. Leforta przez S. Coïa, avocat,

—

w imieniu rządu luksemburskiego przez D. Holderer, działającą w charakterze pełnomocnika, wspieraną przez P. Kinscha, avocat,

—

w imieniu Komisji Europejskiej przez D. Martina oraz M. Kellerbauera, działających w charakterze pełnomocników,

po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 9 czerwca 2016 r.,

wydaje następujący

Wyrok

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 45 TFUE oraz art. 7 ust. 2 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 492/2011 z dnia 5 kwietnia 2011 r. w sprawie swobodnego przepływu pracowników wewnątrz Unii (Dz.U. 2011, L 141, s. 1).

Wnioski te zostały przedstawione w ramach trzech postępowań toczących się, odpowiednio, pomiędzy: Noémie Depesme, Saïdem Kerrou, Adrienem Kauffmannem i Maximem Lefortem a ministre de l’Enseignement supérieur et de la Recherche (ministrem szkolnictwa wyższego i badań, Luksemburg, zwanym dalej „ministrem”) w przedmiocie odmowy przyznania N. Depesme, A. Kauffmannowi i M. Lefortowi państwowej pomocy finansowej na kontynuację nauki w szkole wyższej na rok akademicki 2013/2014.

Ramy prawne

Prawo Unii

Zgodnie z art. 7 rozporządzenia Rady (EWG) nr 1612/68 z dnia 15 października 1968 r. w sprawie swobodnego przepływu pracowników wewnątrz Wspólnoty (Dz.U. 1968, L 257, s. 2 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 5, t. 1, s. 15):

„1. Pracownik będący obywatelem państwa członkowskiego nie może być na terytorium innego państwa członkowskiego ze względu na swą przynależność państwową traktowany odmiennie niż pracownicy krajowi pod względem warunków zatrudnienia i pracy, w szczególności warunków wynagrodzenia, zwolnienia i, jeżeli straci pracę, powrotu do pracy lub ponownego zatrudnienia.

2. Pracownik korzysta z takich samych przywilejów socjalnych i podatkowych jak pracownicy krajowi.

[…]”.

Artykuł 10 rozporządzenia nr 1612/68 stanowił:

„1. Prawo osiedlenia się w innym państwie członkowskim wraz z pracownikiem, który jest obywatelem państwa członkowskiego i jest zatrudniony na terytorium innego państwa członkowskiego, mają następujące osoby, bez względu na przynależność państwową:

współmałżonek oraz zstępni poniżej 21. roku życia lub pozostający na utrzymaniu pracownika,

[…]”.

Artykuł 10 rozporządzenia nr 1612/68 został uchylony dyrektywą 2004/38/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich, zmieniającą rozporządzenie nr 1612/68 i uchylającą dyrektywy 64/221/EWG, 68/360/EWG, 72/194/EWG, 73/148/EWG, 75/34/EWG, 75/35/EWG, 90/364/EWG, 90/365/EWG i 93/96/EWG (Dz.U. 2004, L 158, s. 77 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 5, t. 5, s. 46, sprostowania Dz.U. 2004, L 229, s. 35, Dz.U. 2005, L 197, s. 34).

Motywy 3 i 5 dyrektywy 2004/38 brzmią:

„(3)

Obywatelstwo Unii powinno stanowić podstawowy status obywateli państw członkowskich, w przypadku gdy korzystają z prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu. Należy zatem skodyfikować i zweryfikować istniejące instrumenty wspólnotowe, które traktują oddzielnie pracowników najemnych, osoby pracujące na własny rachunek, studentów i inne osoby niezatrudnione w celu uproszczenia i wzmocnienia prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu wszystkich obywateli Unii.

[…]

(5)

Prawo wszystkich obywateli Unii do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich powinno być również zagwarantowane członkom ich rodzin bez względu na przynależność państwową, aby korzystanie z niego mogło opierać się na obiektywnych warunkach wolności i godności. Do celów niniejszej dyrektywy definicja »członka rodziny« powinna również obejmować zarejestrowanego partnera, jeżeli ustawodawstwo przyjmującego państwa członkowskiego uznaje równoważność między zarejestrowanym związkiem partnerskim a małżeństwem”.

Artykuł 2 omawianej dyrektywy stanowi:

„Do celów niniejszej dyrektywy:

[…]

»członek rodziny« oznacza:

współmałżonka,

partnera, z którym obywatel Unii zawarł zarejestrowany związek partnerski, na podstawie ustawodawstwa danego państwa członkowskiego, jeżeli ustawodawstwo przyjmującego państwa członkowskiego uznaje równoważność między zarejestrowanym związkiem partnerskim a małżeństwem, oraz zgodnie z warunkami ustanowionymi w odpowiednim ustawodawstwie przyjmującego państwa członkowskiego,

bezpośrednich zstępnych, którzy nie ukończyli dwudziestego pierwszego roku życia lub pozostają na utrzymaniu, oraz tych współmałżonka lub partnera, jak zdefiniowano w lit. b),

[…]

[…]”.

Rozporządzenie nr 1612/68 zostało uchylone i zastąpione ze skutkiem od dnia 16 czerwca 2011 r. rozporządzeniem nr 492/2011. Artykuł 7 rozporządzenia nr 492/2011 przejął brzmienie art. 7 rozporządzenia nr 1612/68.

Motyw 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/54/UE z dnia 16 kwietnia 2014 r. w sprawie środków ułatwiających korzystanie z praw przyznanych pracownikom w kontekście swobodnego przepływu pracowników (Dz.U. 2014, L 128, s. 8) ma następujące brzmienie:

„Swobodny przepływ pracowników jest podstawową swobodą, z której korzystają obywatele Unii, oraz jednym z filarów rynku wewnętrznego zapisanych w art. 45 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE). Jego wdrażanie jest doprecyzowane w prawie Unii mającym na celu zagwarantowanie pełnego korzystania z praw przyznanych obywatelom Unii oraz członkom ich rodzin. Pojęcie »członkowie ich rodzin« należy rozumieć jako mające takie samo znaczenie jak pojęcie zdefiniowane w art. 2 pkt 2 dyrektywy [2004/38/WE] i powinno się je stosować również do członków rodzin pracowników przygranicznych”.

Artykuł 1 tej dyrektywy stanowi:

„Niniejsza dyrektywa ustanawia przepisy, które ułatwiają jednolite stosowanie i egzekwowanie w praktyce praw przyznanych na mocy art. 45 TFUE oraz art. 1–10 rozporządzenia [nr 492/2011]. Niniejsza dyrektywa ma zastosowanie do obywateli Unii korzystających z tych praw i do członków ich rodzin (»pracownicy unijni i członkowie ich rodzin«)”.

Zgodnie z art. 2 omawianej dyrektywy:

„1. Niniejsza dyrektywa ma zastosowanie do następujących kwestii, o których mowa w art. 1–10 rozporządzenia [nr 492/2011], w obszarze swobodnego przepływu pracowników:

[…]

dostępu do przywilejów socjalnych i podatkowych,

[…]

2. Zakres stosowania niniejszej dyrektywy jest identyczny z zakresem stosowania rozporządzenia [nr 492/2011]”.

Prawo luksemburskie

Państwowa pomoc finansowa na pobieranie nauki w szkole wyższej była regulowana w okresie, gdy zaistniały okoliczności sprawy w postępowaniu głównym, ustawą z dnia 22 czerwca 2000 r. o państwowej pomocy finansowej na pobieranie nauki w szkole wyższej (Mémorial A 2000, s. 1106), zmienioną ustawą z dnia 19 lipca 2013 r. (Mémorial A 2013, s. 3214) (zwaną dalej „ustawą ze zmianami z dnia 22 czerwca 2000 r.”).

Ustawa z dnia 19 lipca 2013 r., która została uchwalona celem wykonania wyroku z dnia 20 czerwca 2013 r., Giersch i in. (C‑20/12, EU:C:2013:411) i której zmiany naniesione do ustawy z dnia 22 czerwca 2000 r. dotyczyły jedynie roku akademickiego 2013/2014, wprowadziła art. 2a do tej ostatniej ustawy.

Artykuł 2a ustawy ze zmianami z dnia 22 czerwca 2000 r. miał następujące brzmienie:

„Student niemający miejsca zamieszkania w Wielkim Księstwie Luksemburga również może korzystać z pomocy finansowej na pobieranie nauki w szkole wyższej, pod warunkiem że jest dzieckiem pracownika najemnego lub osoby prowadzącej działalność na własny rachunek, będących obywatelami Luksemburga lub państwa Unii Europejskiej lub innego państwa będącego stroną Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym [z dnia 2 maja 1992 r. (Dz.U. 1992, L 1, s. 3)] lub obywatelem Konfederacji Szwajcarskiej, zatrudnionych lub prowadzących działalność w Luksemburgu, i pod warunkiem że osoby te były zatrudnione lub prowadziły działalność w Luksemburgu nieprzerwanie przez okres przynajmniej pięciu lat w chwili złożenia przez tego studenta wniosku o pomoc finansową na pobieranie nauki w szkole wyższej. Zatrudnienie w Luksemburgu musi wynosić co najmniej połowę zwykłego wymiaru czasu pracy w danym przedsiębiorstwie na mocy obowiązującej ustawy lub układu zbiorowego pracy. Osoba zatrudniona na własny rachunek musi być w sposób ciągły objęta obowiązkowym zabezpieczeniem społecznym w Wielkim Księstwie Luksemburga na mocy art. 1 pkt 4 kodeksu zabezpieczenia społecznego w okresie pięciu lat poprzedzających złożenie wniosku o pomoc finansową na pobieranie nauki w szkole wyższej”.

Ustawa ze zmianami z dnia 22 czerwca 2000 r. została uchylona ustawą z dnia 24 lipca 2014 r. o państwowej pomocy finansowej na pobieranie nauki w szkole wyższej (Mémorial A 2014, s. 2188).

Artykuł 3 tej ostatniej ustawy przewiduje:

„Z państwowej pomocy finansowej na pobieranie nauki w szkole wyższej mogą korzystać studenci i uczniowie określeni w art. 2, zwani dalej »studentem«, którzy spełniają jeden z następujących warunków:

[…]

(5)

w odniesieniu do studentów niemających miejsca zamieszkania w Wielkim Księstwie Luksemburga:

[…]

jest dzieckiem pracownika lub osoby prowadzącej działalność gospodarczą, będących obywatelami Luksemburga lub państwa Unii Europejskiej lub innego państwa będącego stroną Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym lub Konfederacji Szwajcarskiej, zatrudnionych lub prowadzących działalność w Wielkim Księstwie Luksemburga w chwili złożenia przez studenta wniosku o pomoc finansową na pobieranie nauki w szkole wyższej, pod warunkiem że ten pracownik lub osoba prowadząca działalność na własny rachunek w dalszym ciągu uczestniczy w nakładach na utrzymanie studenta i że ten pracownik lub osoba prowadząca działalność na własny rachunek byli zatrudnieni lub wykonywali działalność w Wielkim Księstwie Luksemburga przez okres przynajmniej pięciu lat w chwili złożenia przez tego studenta wniosku o pomoc finansową na pobieranie nauki w szkole wyższej w ciągu siedmioletniego okresu odniesienia, który oblicza się z mocą wsteczną od dnia złożenia wniosku o uzyskanie pomocy finansowej na pobieranie nauki w szkole wyższej albo że w drodze odstępstwa osoba posiadająca status pracownika lub osoby prowadzącej działalność na własny rachunek spełnia ustalone powyżej kryterium pięciu lat na siedem w chwili zaprzestania działalności.

[…]”.

Postępowania główne i pytanie prejudycjalne

Spory w postępowaniu głównym dotyczą przewidzianych w ustawie ze zmianami z dnia 22 czerwca 2000 r. warunków uzyskania pomocy finansowej, przyznawanej na rok akademicki 2013/2014 przez państwo luksemburskie studentom niemającym miejsca zamieszkania w Luksemburgu celem kontynuowania nauki w szkole wyższej.

Zgodnie ze wspomnianą ustawą ta pomoc finansowa zostaje przyznana studentom niemającym miejsca zamieszkania w Luksemburgu pod warunkiem, po pierwsze, że są oni dziećmi pracownika najemnego lub osoby prowadzącej działalność na własny rachunek, będących obywatelami luksemburskimi lub obywatelami Unii, a po drugie, że pracownik ten lub ta osoba prowadząca działalność na własny rachunek byli zatrudnieni lub wykonywali działalność w Luksemburgu nieprzerwanie przez okres co najmniej pięciu lat w chwili złożenia wniosku o pomoc.

Bezsporne jest, że N. Depesme i A. Kauffmann, obywatele francuscy mający miejsce zamieszkania we Francji, jak również M. Lefort, obywatel belgijski mający miejsce zamieszkania w Belgii zwrócili się do władz luksemburskich o państwową pomoc finansową na rok akademicki 2013/2014 celem kontynuowania nauki w szkole wyższej we Francji (dwie pierwsze osoby) i w Belgii (trzecia osoba).

Pismami z dni, odpowiednio, 26 września, 17 października i 12 listopada 2013 r., minister odmówił uwzględnienia tych wniosków z tym uzasadnieniem, że N. Depesme, A. Kauffmann i M. Lefort nie spełniali warunków przewidzianych w ustawie ze zmianami z dnia 22 czerwca 2000 r.

Z trzech postanowień odsyłających wynika, że każdy z rozpatrywanych studentów złożył wniosek o pomoc, powołując się w tym względzie wyłącznie na posiadany przez ich ojczyma status pracownika najemnego w Luksemburgu. Minister stwierdził wówczas, że N. Depesme, A. Kauffmann i M. Lefort nie mogą być traktowani jako „dzieci” pracownika przygranicznego, zgodnie z warunkiem przewidzianym w art. 2a ustawy ze zmianami z dnia 22 czerwca 2000 r., zważywszy na to, że tylko ich ojczymowie pracują w Luksemburgu.

Noémie Depesme wniosła w dniu 20 grudnia 2013 r. do tribunal administratif de Luxembourg (sądu administracyjnego w Luksemburgu) skargę o stwierdzenie nieważności decyzji odmownej ministra wydanej w jej sprawie. Jej ojczym S. Kerrou, powołując się na status pracownika najemnego w Luksemburgu i twierdząc, że łoży na utrzymanie N. Depesme, dobrowolnie wstąpił do wszczętego przez nią postępowania w charakterze interwenienta.