ΠΡΟΤΆΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΫ ΕΙΣΑΓΓΕΛΈΑ

PAOLO MENGOZZI

της 6ης Μαρτίου 2012 ( 1 )

Υπόθεση C-49/11

Content Services Ltd

κατά

Bundesarbeitskammer

[αίτηση του Oberlandesgericht Wien (Αυστρία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]

«Προστασία των καταναλωτών — Συμβάσεις εξ αποστάσεως — Οδηγία 97/7/ΕΚ — Άρθρο 5 — Πληροφορίες τις οποίες ο καταναλωτής πρέπει να “λαμβάνει” με “μόνιμο υπόθεμα” — Πληροφορίες διαθέσιμες σε δικτυακό τόπο και προσβάσιμες στον καταναλωτή μέσω υπερσυνδέσμου»

Η παρούσα υπόθεση, η οποία ανάγεται σε αίτηση για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως του Oberlandesgericht di Vienna, παρέχει τη δυνατότητα στο Δικαστήριο να επεξηγήσει τον τρόπο με τον οποίο οι καταναλωτές οι οποίοι συνάπτουν συμβάσεις εξ αποστάσεως πρέπει να λαμβάνουν τις πληροφορίες που προβλέπει το δίκαιο της Ένωσης, και πιο συγκεκριμένα εν προκειμένω η οδηγία 97/7/ΕΚ ( 2 ) (στο εξής: οδηγία). Η οδηγία προβλέπει ειδικότερα, στο άρθρο 5, ότι μετά τη σύναψη συμβάσεως εξ αποστάσεως ο καταναλωτής πρέπει να «λαμβάνει» επιβεβαίωση για ορισμένες πληροφορίες με «μόνιμο υπόθεμα». Το πρόβλημα που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου έγκειται στο αν πρέπει να θεωρηθούν ως παρασχεθείσες στον καταναλωτή με μόνιμο υπόθεμα πληροφορίες οι οποίες είναι διαθέσιμες στον δικτυακό τόπο του πωλητή και στις οποίες οι καταναλωτές μπορούν να έχουν πρόσβαση μέσω ενός συνδέσμου (link) που του υποδεικνύεται κατά τον χρόνο συνάψεως της συμβάσεως.

I – Νομικό πλαίσιο

Η οδηγία 97/7/ΕΚ περιλαμβάνει σειρά ελάχιστων αναγκαίων διατάξεων ( 3 ) που προβλέπουν ελάχιστα όρια προστασίας του καταναλωτή κατά τη σύναψη συμβάσεων εξ αποστάσεως.

Το άρθρο 4 της οδηγίας προβλέπει ότι τίθενται στη διάθεση του καταναλωτή ( 4 ), πριν από τη σύναψη της συμβάσεως εξ αποστάσεως, ορισμένες πληροφορίες: οι πληροφορίες αυτές αφορούν, συγκεκριμένα, την ταυτότητα του προμηθευτή, τα χαρακτηριστικά του πωλούμενου αγαθού ή της παρεχόμενης υπηρεσίας, την τιμή, τα έξοδα παραδόσεως, τον τρόπο πληρωμής, την ύπαρξη δικαιώματος υπαναχωρήσεως.

Το άρθρο 5 έχει τον τίτλο «Έγγραφη επιβεβαίωση των πληροφοριών» και ορίζει ορισμένες πληροφορίες τις οποίες ο καταναλωτής πρέπει (εκ νέου) να λαμβάνει, κατά την εκτέλεση της συμβάσεως, με «μόνιμο υπόθεμα». Η διάταξη αυτή έχει ως εξής:

«1. Σε εύθετο χρόνο, κατά την εκτέλεση της συμβάσεως, και το αργότερο κατά τη στιγμή της παράδοσης όσον αφορά τα αγαθά τα οποία δεν πρόκειται να παραδοθούν σε τρίτους, ο καταναλωτής λαμβάνει επιβεβαίωση, με έγγραφα ή άλλο μόνιμο υπόθεμα ευρισκόμενο στη διάθεσή του και στο οποίο έχει πρόσβαση των πληροφοριών που αναφέρονται στο άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχεία αʹ έως στʹ, εκτός εάν οι πληροφορίες αυτές έχουν ήδη δοθεί στον καταναλωτή πριν από τη σύναψη της συμβάσεως, με έγγραφο ή άλλο μόνιμο υπόθεμα ευρισκόμενο στη διάθεσή του και στο οποίο έχει πρόσβαση.

[…]

2. Η παράγραφος 1 δεν εφαρμόζεται στις υπηρεσίες που εκτελούνται με χρήση μέσου επικοινωνίας εξ αποστάσεως, εφόσον οι υπηρεσίες αυτές παρέχονται άπαξ και τιμολογούνται από τον φορέα του μέσου επικοινωνίας εξ αποστάσεως. Εντούτοις, ο καταναλωτής πρέπει οπωσδήποτε να μπορεί να πληροφορείται τη γεωγραφική διεύθυνση του καταστήματος του προμηθευτή, όπου μπορεί να απευθύνει τις καταγγελίες του».

Η οδηγία δεν περιλαμβάνει ορισμό της έννοιας «μόνιμο υπόθεμα». Η εν λόγω έννοια ορίζεται εντούτοις από τον νομοθέτη της Ένωσης σε άλλα νομοθετικά κείμενα ( 5 ). Θα επισημάνω στο σημείο αυτό τα κύρια κείμενα.

Κατά το άρθρο 2, στοιχείο στʹ, της οδηγίας 2002/65/ΕΚ ( 6 ), ως μόνιμο υπόθεμα νοείται «κάθε μέσο που επιτρέπει στον καταναλωτή να αποθηκεύει πληροφορίες απευθυνόμενες προσωπικά σε αυτόν, κατά τρόπο προσπελάσιμο για μελλοντική αναφορά επί χρονικό διάστημα επαρκές για τους σκοπούς που εξυπηρετούν οι πληροφορίες, και το οποίο επιτρέπει την ακριβή αναπαραγωγή των αποθηκευμένων πληροφοριών».

Κατά το άρθρο 2, σημείο 12, της οδηγίας 2002/92/ΕΚ ( 7 ), ως μόνιμο υπόθεμα νοείται «κάθε μέσο που παρέχει στον πελάτη τη δυνατότητα να αποθηκεύει πληροφορίες που απευθύνονται προσωπικά σε αυτόν, κατά τρόπο ώστε να μπορεί να ανατρέχει σε αυτές μελλοντικά, για το απαιτούμενο από τους σκοπούς των πληροφοριών χρονικό διάστημα, και που επιτρέπει την αμετάβλητη αναπαραγωγή των αποθηκευμένων πληροφοριών». Η ίδια διάταξη προβλέπει, επίσης, στο επόμενο εδάφιο, ότι, ειδικότερα, στην έννοια του μόνιμου υποθέματος «συμπεριλαμβάνονται δισκέτες, CD-ROM, DVD και ο σκληρός δίσκος του υπολογιστή του πελάτη όπου αποθηκεύεται το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, ενώ δεν συμπεριλαμβάνονται οι ιστοσελίδες του Διαδικτύου, εκτός εάν μια τέτοια ιστοσελίδα πληροί τα κριτήρια που περιλαμβάνονται στο πρώτο εδάφιο».

Τέλος, η νέα οδηγία 2011/83/ΕΕ ( 8 ), η οποία πρόκειται να αντικαταστήσει την οδηγία 97/7/ΕΚ, ορίζει στο σημείο 10, του άρθρου 2, ότι ως μόνιμο υπόθεμα νοείται «κάθε μέσο που επιτρέπει στον καταναλωτή ή στον έμπορο να αποθηκεύει πληροφορίες που απευθύνονται προσωπικά σε αυτόν κατά τρόπο προσπελάσιμο για μελλοντική πρόσβαση επί χρονικό διάστημα επαρκές για τους σκοπούς που εξυπηρετούν οι πληροφορίες και το οποίο επιτρέπει την ακριβή αναπαραγωγή των αποθηκευμένων πληροφοριών». Η ίδια οδηγία, στην αιτιολογική σκέψη 23, αναφέρει ότι τα μόνιμα υποθέματα «θα πρέπει να επιτρέπουν στον καταναλωτή να αποθηκεύει τις πληροφορίες για όσο καιρό είναι απαραίτητο γι’ αυτόν προκειμένου να προστατεύσει τα συμφέροντά του» και ότι «τέτοια μέσα θα πρέπει να είναι ειδικότερα το χαρτί, τα κλειδιά USB, τα CD-ROM, τα DVD, οι κάρτες μνήμης ή οι σκληροί δίσκοι υπολογιστών, όπως και τα μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου».

II – Τα πραγματικά περιστατικά, η διαφορά της κύριας δίκης και το προδικαστικό ερώτημα

Η εταιρία Content Services διαχειρίζεται τον δικτυακό τόπο , ο οποίος χρησιμοποιεί τη γερμανική γλώσσα. Έχουν δυνατότητα προσβάσεως σε αυτόν τον τόπο και μπορούν να χρησιμοποιήσουν τις υπηρεσίες του και χρήστες Διαδικτύου που είναι εγκατεστημένοι στην Αυστρία. Πρόκειται για δικτυακό τόπο μέσω του οποίου είναι δυνατή η μεταφόρτωση δωρεάν λογισμικού ή επί πληρωμή δοκιμαστικών εκδόσεων λογισμικού. Προκύπτει, πάντως, από τη δικογραφία ότι ο διακομιστής της εταιρίας δεν φιλοξενεί τα αρχεία μεταφορτώσεως, αλλά απλώς παραπέμπει τους χρήστες στους επίσημους δικτυακούς τόπους των κατασκευαστών των προγραμμάτων. Με άλλα λόγια, ο δικτυακός τόπος αποτελεί συλλογή συνδέσμων σχετικών με προγράμματα τα οποία είναι ελευθέρως διαθέσιμα στο δίκτυο.

10.

Προκειμένου να είναι δυνατή η χρησιμοποίηση του δικτυακού τόπου, και επομένως η μεταφόρτωση διαφόρων προγραμμάτων χρησιμοποιώντας τους αναφερόμενους στον τόπο συνδέσμων, απαιτείται η καταβολή συνδρομής, το ύψος της οποίας, κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της κύριας δίκης, ανερχόταν σε 96 ευρώ κατ’ έτος. Η σύμβαση συνάπτεται επιγραμμικώς (online), διά της συμπληρώσεως εκ μέρους του πελάτη μίας διαδραστικής σελίδας στην οποία, ειδικότερα, δηλώνεται, με σημείωση σε σχετικό τετραγωνίδιο, η αποδοχή των γενικών όρων της συμβάσεως και η παραίτηση από το δικαίωμα υπαναχωρήσεως. Οι προβλεπόμενες στα άρθρα 4 και 5 της οδηγίας πληροφορίες, και δη οι σχετικές με το δικαίωμα υπαναχωρήσεως, δεν παρουσιάζονται άμεσα στον πελάτη, ο οποίος όμως μπορεί να τις εμφανίσει κάνοντας κλικ σε σύνδεσμο ο οποίος βρίσκεται στη σελίδα όπου συνάπτεται η σύμβαση.

11.

Μετά τη σύναψη της συμβάσεως στον δικτυακό τόπο, ο πελάτης λαμβάνει μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου το οποίο περιλαμβάνει ένα όνομα χρήστη και έναν κωδικό προσβάσεως για τη χρησιμοποίηση του δικτυακού τόπου . Στο μήνυμα δεν περιλαμβάνεται, ειδικότερα, καμία ένδειξη σχετικά με το δικαίωμα υπαναχωρήσεως. Στη συνέχεια, ο πελάτης λαμβάνει τιμολόγιο με το οποίο καλείται να καταβάλει το ποσό των 96 ευρώ και υπενθυμίζεται ότι έχει παραιτηθεί από το δικαίωμα υπαναχωρήσεως.

12.

Η κύρια δίκη κινήθηκε από το Bundesarbeitskammer, το οποίο αποτελεί οργανισμό αρμόδιο για την προστασία των καταναλωτών: ο οργανισμός αυτός θεωρεί ότι η εμπορική συμπεριφορά της Content Services ήταν παράνομη και ότι η εταιρία αυτή παρέβη τις διατάξεις του δικαίου της Ένωσης και του εθνικού δικαίου σχετικά με την προστασία των καταναλωτών.

13.

Η Content Services, η οποία ηττήθηκε πρωτοδίκως, προσέβαλε την εν λόγω πρωτόδικη απόφαση ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου. Εκτιμώντας ότι είναι απαραίτητη για την επίλυση της διαφοράς η έκδοση αποφάσεως εκ μέρους του Δικαστηρίου σχετικά με το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 5 της οδηγίας, το εν λόγω δικαστήριο ανέστειλε την ενώπιόν του διαδικασία και υπέβαλε στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:

«Πληροί την απαίτηση του άρθρου 5, παράγραφος 1, της οδηγίας περί των εξ αποστάσεως συμβάσεων, κατά το οποίο ο καταναλωτής πρέπει να λαμβάνει την επιβεβαίωση των αναφερόμενων στη διάταξη αυτή πληροφοριών με μόνιμο υπόθεμα ευρισκόμενο στη διάθεσή του, εφόσον οι πληροφορίες αυτές δεν του έχουν δοθεί ήδη κατά τη σύναψη της συμβάσεως σε μόνιμο υπόθεμα ευρισκόμενο στη διάθεσή του, η πρακτική βάσει της οποίας τίθενται στη διάθεση του καταναλωτή οι πληροφορίες αυτές μέσω ευρισκομένου στον δικτυακό τόπο της επιχειρήσεως υπερσυνδέσμου που περιέχεται σε κείμενο σε σχέση με το οποίο ο καταναλωτής πρέπει να σημειώσει σε σχετικό τετραγωνίδιο ότι το έχει διαβάσει προκειμένου να μπορεί να συνάψει συμβατική σχέση,».

III – Προκαταρκτικές παρατηρήσεις

14.

Η διαφορά η οποία αποτελεί αντικείμενο της κύριας δίκης είναι, από πολλές απόψεις, ιδιότυπη, καίτοι δεν είναι μεμονωμένη. Ειδικότερα, σε χώρες όπου χρησιμοποιείται η γερμανική γλώσσα, ο τύπος αναφέρεται συχνά σε περιπτώσεις κατά τις οποίες χρήστες του διαδικτύου, αναζητώντας ελευθέρως διαθέσιμο λογισμικό υλικό, μπόρεσαν να το βρουν μέσω δικτυακών τόπων όπως αυτός τον οποίο διαχειρίζεται η Content Services, συνάπτοντας συμβάσεις συνδρομής χωρίς, εντούτοις, να το αντιλαμβάνονται. Στην Αυστρία, και κυρίως στη Γερμανία, οι διαφορές οι οποίες αφορούν τέτοιου είδους περιστάσεις έχουν ήδη οδηγήσει στην έκδοση πλήθους δικαστικών αποφάσεων.

15.

Τα νομικά ζητήματα τα οποία εγείρονται στο πλαίσιο της παρούσας διαφοράς είναι, στο σύνολό τους, πολλά και ενδιαφέροντα ( 9 ). Το αντικείμενο της προδικαστικής παραπομπής είναι πάντως ιδιαίτερα περιορισμένο, καθώς αφορά μόνο τον τρόπο αποστολής των πληροφοριών προς τον πελάτη κατά την έννοια του άρθρου 5 της οδηγίας: θα περιορίσω, για τον λόγο αυτό, τις εκτιμήσεις μου σε αυτό το συγκεκριμένο πλαίσιο.

16.

Υπενθυμίζω, πάντως, ότι με το προδικαστικό ερώτημα δεν ζητείται από το Δικαστήριο να ορίσει εν γένει τι ακριβώς συνιστά «μόνιμο υπόθεμα», αλλά μόνο να αποφανθεί αν εμπορική πρακτική, όπως η πρακτική της Content Services, πληροί τις απαιτήσεις της οδηγίας σχετικά με την παροχή ορισμένων πληροφοριών με μόνιμο υπόθεμα. Δεν ζητείται, δηλαδή, να δοθεί πλήρης ορισμός της έννοιας αυτής, αλλά μόνο να κριθεί αν η διάθεση των πληροφοριών σε ιστοσελίδα η οποία είναι προσβάσιμη μέσω συνδέσμου εμφανιζόμενου στον καταναλωτή προ της συνάψεως της συμβάσεως αποτελεί ή όχι παροχή πληροφοριών με μόνιμο υπόθεμα.

17.

Καίτοι θα ήταν ευκταίος ο πλήρης ορισμός της έννοιας «μόνιμο υπόθεμα», εκτιμώ ότι πρέπει να ακολουθηθεί η «μινιμαλιστική» προσέγγιση την οποία σιωπηρώς υπαινίσσεται το αιτούν δικαστήριο: αντί ενός γενικού και λεπτομερούς ορισμού είναι σκόπιμο να περιορισθεί το Δικαστήριο να κρίνει αν, υπό περιστάσεις όπως εν προκειμένω, οι προϋποθέσεις περί υπάρξεως μόνιμου υποθέματος πληρούνται ή όχι. Ειδικότερα, θα ήταν δυνατό να δοθεί γενικός ορισμός, πρέπει, όμως να διατυπωθεί με αοριστία, χωρίς να υπεισέλθει σε λεπτομέρειες σχετικά με τις τεχνολογικές μεθόδους με τις οποίες μπορεί να δημιουργηθεί ένα μόνιμο υπόθεμα. Δεν πρέπει, πράγματι, να λησμονείται ότι, σε τομέα όπως των νέων τεχνολογιών, η επιβολή υπερβολικών περιορισμών ενδέχεται να έχει αρνητικές συνέπειες, και σε τελική ανάλυση να θίξει τον ίδιο τον καταναλωτή. Είναι σημαντικό οι τεχνολογικές μέθοδοι για την υλοποίηση συγκεκριμένης ενέργειας (για παράδειγμα, για να συναφθεί μία σύμβαση ή για να παρασχεθούν ορισμένες πληροφορίες στον καταναλωτή) να πληρούν τις απαιτήσεις της οδηγίας. Δεν είναι, αντιθέτως, σκόπιμο να επισημανθούν εκ των προτέρων ποιες μπορεί να είναι οι εν λόγω μέθοδοι, καθώς σύντομα οι εξελίξεις της τεχνολογίας θα μπορούσαν να εισαγάγουν νέες μεθόδους, τις οποίες σήμερα δεν είναι δυνατό να φαντασθούμε, αλλά οι οποίες θα μπορούσαν, σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, να ικανοποιήσουν ακόμη καλύτερα τις προβλεπόμενες από τον νομοθέτη απαιτήσεις.

IV – Εκτίμηση

Α — Γενικές παρατηρήσεις

18.

Δεν αμφισβητείται ότι η Content Services δεν απέστειλε στους πελάτες της, μετά τη σύναψη της συμβάσεως, συγκεκριμένη επιβεβαίωση για όλες τις πληροφορίες κατά την έννοια του άρθρου 5 της οδηγίας. Κατά την άποψη αυτής της εταιρίας, πάντως, τέτοιου είδους επιβεβαίωση δεν ήταν αναγκαία, στο μέτρο που ο τρόπος με τον οποίο οι εν λόγω πληροφορίες τίθενται στη διάθεση των πελατών κατά την έννοια του άρθρου 4 πληροί και τις απαιτήσεις του άρθρου 5, ειδικότερα την απαίτηση της λήψεώς τους από τον πελάτη με «μόνιμο υπόθεμα»: στην περίπτωση αυτή, όπως προβλέπει το ίδιο το άρθρο 5, εκ των υστέρων επιβεβαίωση των πληροφοριών δεν απαιτείται.

19.

Όπως αναφέρθηκε κατά την έκθεση των πραγματικών περιστατικών, για να είναι σε θέση οι εν δυνάμει πελάτες να συνάψουν τη σύμβαση πρέπει να δηλώσουν ρητώς, σημειώνοντας σε ειδικό προς τούτο τετραγωνίδιο, ότι παραιτούνται από το δικαίωμα υπαναχωρήσεως και ότι αποδέχονται τους γενικούς όρους της συμβάσεως. Οι γενικοί όροι της συμβάσεως, το δίκαιο που διέπει το δικαίωμα υπαναχωρήσεως και η ενημέρωση σχετικά με την επεξεργασία των προσωπικών δεδομένων δεν εμφανίζονταν στην ίδια σελίδα, αλλά ήταν δυνατό να εμφανιστούν κάνοντας κλικ σε σύνδεσμο ευρισκόμενο δίπλα στο τετραγωνίδιο περί αποδοχής.

20.

Δεν αμφισβητείται ότι οι περιλαμβανόμενες στις ιστοσελίδες πληροφορίες στις οποίες ο εν δυνάμει πελάτης μπορούσε να έχει πρόσβαση, προ της συνά