Gevoegde zaken T‑366/03 en T‑235/04

Land Oberösterreich en Republiek Oostenrijk

tegen

Commissie van de Europese Gemeenschappen

„Harmonisatie van wetgevingen – Nationale bepalingen die van harmonisatiemaatregel afwijken – Verbod op gebruik van genetisch gemodificeerde organismen in Oberösterreich – Voorwaarden voor toepassing van artikel 95, lid 5, EG”

Arrest van het Gerecht (Vierde kamer) van 5 oktober 2005

Samenvatting van het arrest

1. Beroep tot nietigverklaring – Natuurlijke of rechtspersonen – Handelingen die hen rechtstreeks en individueel raken – Beschikking van Commissie die tot lidstaat is gericht en betrekking heeft op nationale bepalingen die gebruik van genetisch gemodificeerde organismen in provincie van deze staat verbieden – Beroep ingesteld door provincie die bepalingen heeft vastgesteld waarvoor deze staat om afwijking van communautaire harmonisatiemaatregel heeft verzocht – Ontvankelijkheid

(Art. 95, lid 5, EG en 230, vierde alinea, EG, beschikking 2003/653 van de Commissie)

2. Harmonisatie van wetgevingen – Maatregelen ter verwezenlijking van interne markt – Invoering van nieuwe afwijkende nationale bepalingen – Toezicht door Commissie – Procedure – Toepassing van beginsel van hoor en wederhoor – Geen

(Art. 95, leden 4, 5 en 6, EG)

3. Harmonisatie van wetgevingen – Maatregelen ter verwezenlijking van interne markt – Invoering van nieuwe afwijkende nationale bepalingen – Toezicht door Commissie – Besluit – Motiveringsplicht – Omvang

(Art. 95, lid 5, EG en 253 EG)

1. Anderen dan de adressaten van een beschikking kunnen slechts stellen dat zij individueel worden geraakt in de zin van artikel 230, vierde alinea, EG indien deze beschikking hen betreft uit hoofde van zekere bijzondere hoedanigheden of van een feitelijke situatie welke hen ten opzichte van ieder andere karakteriseert en hen derhalve individualiseert op soortgelijke wijze als de adressaat van deze beschikking. Het doel van deze bepaling is immers, ook rechtsbescherming te verlenen aan degene die, ofschoon de bestreden handeling niet tot hem is gericht, daardoor feitelijk wordt getroffen op soortgelijke wijze als de adressaat.

Dienaangaande wordt individueel geraakt door een door de Commissie op grond van artikel 95, lid 5, EG vastgestelde beschikking met betrekking tot nationale verbodsbepalingen inzake het gebruik van genetisch gemodificeerde organismen in een provincie van een lidstaat, een provincie die het onder haar eigen bevoegdheden vallende wetsontwerp zelf heeft vastgesteld, wetsontwerp waarvoor de betrokken lidstaat op grond van deze bepaling een uitzondering heeft aangevraagd. Deze beschikking raakt niet alleen een handeling die de provincie zelf heeft vastgesteld, maar belet deze laatste bovendien om haar eigen bevoegdheden, die haar door de nationale constitutionele orde worden toegekend, naar eigen goeddunken uit te oefenen.

Hoewel deze beschikking tot de betrokken lidstaat was gericht, beschikte deze bij de mededeling ervan aan de provincie bovendien over geen enkele beoordelingsvrijheid, zodat deze laatste door de bestreden beschikking ook rechtstreeks wordt geraakt in de zin van artikel 230, vierde alinea, EG.

(cf. punten 27‑29)

2. Het beginsel van hoor en wederhoor is niet van toepassing op de procedure van artikel 95, lid 5, EG. Net zoals de procedure van artikel 95, lid 4, EG, wordt deze procedure immers ingeleid op verzoek van een lidstaat die de goedkeuring wil verkrijgen van nationale bepalingen die afwijken van een communautaire harmonisatiemaatregel. In beide gevallen wordt de procedure ingeleid door de aanmeldende lidstaat die alle vrijheid heeft zich uit te laten over de beschikking die hij verlangt. In het belang van de lidstaat die om goedkeuring verzoekt, en van de goede werking van de interne markt moeten beide procedures ook snel worden afgerond. Dienaangaande maakt het feit dat de procedure van artikel 95, lid 5, EG, in tegenstelling tot de procedure van artikel 95, lid 4, EG, nationale maatregelen betreft die zich nog in een ontwerpfase bevinden, het niet mogelijk dat de Commissie de bij artikel 95, lid 6, EG, gestelde termijn van zes maanden verlengt om een tegensprekelijk debat mogelijk te maken.

Wat de bewoordingen van deze laatste bepaling betreft, deze is zonder onderscheid van toepassing op verzoeken om een afwijking voor van kracht zijnde nationale maatregelen als bedoeld in artikel 95, lid 4, EG, en op verzoeken met betrekking tot maatregelen die zich in een ontwerpfase bevinden, waarop artikel 95, lid 5, EG van toepassing is. Aangezien de Commissie anderzijds alleen gebruik kan maken van de in de derde alinea van deze bepaling voorziene mogelijkheid tot verlenging van de beslissingtermijn van zes maanden wanneer het complexe karakter van de aangelegenheid dit vereist, en er geen gevaar bestaat voor de gezondheid van de mens, biedt artikel 95, lid 6, derde alinea, EG de Commissie niet de mogelijkheid de beslissingtermijn van zes maanden te verlengen met als enig doel het horen van de lidstaat die krachtens artikel 95, lid 5, EG bij haar een verzoek om een afwijking heeft ingediend.

Wat in de tweede plaats de opzet van artikel 95, lid 5, EG betreft, doet het feit dat deze bepaling ziet op een maatregel die nog niet in werking is getreden, niet af aan het belang bij een snelle beslissing van de Commissie over een verzoek om een afwijking dat bij haar is ingediend. De auteurs van het Verdrag wilden immers dat deze procedure snel wordt afgerond, ter vrijwaring van het belang van de lidstaat die om goedkeuring verzoekt, om uitsluitsel te krijgen over de toepasselijke regels, en in het belang van de goede werking van de interne markt.

(cf. punten 41‑44)

3. Om te voldoen aan de motiveringsplicht van artikel 253 EG moet een door de Commissie krachtens artikel 95, lid 5, EG vastgestelde beschikking een toereikende en relevante uiteenzetting bevatten van de gegevens die in aanmerking zijn genomen om te bepalen of is voldaan aan de in dit artikel gestelde voorwaarden voor het verlenen van een afwijking van een communautaire harmonisatiemaatregel aan een lidstaat.

(cf. punt 53)

ARREST VAN HET GERECHT (Vierde kamer)

5 oktober 2005(*)

„Harmonisatie van wetgevingen – Van harmonisatiemaatregel afwijkende nationale bepalingen – Verbod op gebruik van genetisch gemodificeerde organismen in Oberösterreich – Voorwaarden voor toepassing van artikel 95, lid 5, EG”

In de gevoegde zaken T‑366/03 en T‑235/04,

Land Oberösterreich, vertegenwoordigd door F. Mittendorfer, advocaat,

Republiek Oostenrijk, vertegenwoordigd door H. Hauer en H. Dossi als gemachtigden, domicilie gekozen hebbende te Luxemburg,

verzoekers,

tegen

Commissie van de Europese Gemeenschappen, vertegenwoordigd door M. Patakia en U. Wölker als gemachtigden, domicilie gekozen hebbende te Luxemburg,

verweerster,

betreffende een verzoek tot nietigverklaring van beschikking 2003/653/EG van de Commissie van 2 september 2003 betreffende de nationale verbodsbepalingen inzake het gebruik van genetisch gemodificeerde organismen in de regio Opper‑Oostenrijk waarvan door de Republiek Oostenrijk overeenkomstig artikel 95, lid 5, van het EG-Verdrag kennis is gegeven (PB L 230, blz. 34),

wijst

HET GERECHT VAN EERSTE AANLEG (Vierde kamer),

samengesteld als volgt: H. Legal, kamerpresident, P. Lindh en V. Vadapalas, rechters,

griffier: C. Kristensen, administrateur,

gezien de stukken en na de terechtzitting op 17 maart 2005,

het navolgende

Arrest

Rechtskader

Artikel 95 EG

1 Artikel 95, leden 4 tot en met 7, EG luidt:

„4. Wanneer een lidstaat het, nadat de Raad of de Commissie een harmonisatiemaatregel heeft genomen, noodzakelijk acht nationale bepalingen te handhaven die hun rechtvaardiging vinden in gewichtige eisen als bedoeld in artikel 30 of verband houdend met de bescherming van het milieu of het arbeidsmilieu, geeft hij zowel van die bepalingen als van de redenen voor het handhaven ervan, kennis aan de Commissie.

5. Wanneer een lidstaat het na het nemen van een harmonisatiemaatregel door de Raad of de Commissie noodzakelijk acht, nationale bepalingen te treffen die gebaseerd zijn op nieuwe wetenschappelijke gegevens die verband houden met de bescherming van het milieu of het arbeidsmilieu vanwege een specifiek probleem dat zich in die lidstaat heeft aangediend nadat de harmonisatiemaatregel is genomen, stelt hij de Commissie voorts, onverminderd lid 4, in kennis van de voorgenomen bepalingen en de redenen voor het vaststellen ervan.

6. Binnen zes maanden na de in de leden 4 en 5 bedoelde kennisgevingen keurt de Commissie de betrokken nationale bepalingen goed of wijst die af, nadat zij heeft nagegaan of zij al dan niet een middel tot willekeurige discriminatie, een verkapte beperking van de handel tussen de lidstaten, of een hinderpaal voor de werking van de interne markt vormen.

Indien de Commissie binnen deze termijn geen besluit neemt, worden de in lid 4 en lid 5 bedoelde nationale bepalingen geacht te zijn goedgekeurd.

Indien het complexe karakter van de aangelegenheid zulks rechtvaardigt en er geen gevaar bestaat voor de gezondheid van de mens, kan de Commissie de betrokken lidstaat ervan in kennis stellen dat de in dit lid bedoelde termijn met ten hoogste zes maanden kan worden verlengd.

7. Indien een lidstaat krachtens lid 6 gemachtigd is om nationale bepalingen te handhaven of te treffen die afwijken van een harmonisatiemaatregel, onderzoekt de Commissie onverwijld of er een aanpassing van die maatregel moet worden voorgesteld.”

Richtlijn 90/220

2 Richtlijn 90/220/EEG van de Raad van 23 april 1990 inzake de doelbewuste introductie van genetisch gemodificeerde organismen in het milieu (PB L 117, blz. 15) strekte volgens artikel 1, lid 1, ervan tot onderlinge aanpassing van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen van de lidstaten en de bescherming van de volksgezondheid en het milieu bij de doelbewuste introductie van genetisch gemodificeerde organismen (hierna: „GGO’s”) in het milieu en bij het in de handel brengen van producten die uit GGO’s bestaan of deze bevatten, en die bestemd zijn om daarna doelbewust in het milieu te worden geïntroduceerd.

3 Artikel 4 van richtlijn 90/220 verplichtte de lidstaten alle passende maatregelen te nemen ter voorkoming van negatieve effecten van de doelbewuste introductie of het in de handel brengen van GGO’s op de menselijke gezondheid en het milieu.

4 Deel C van richtlijn 90/220 (artikelen 10‑18) bevatte specifieke bepalingen betreffende het in de handel brengen van producten die GGO’s bevatten. Volgens artikel 11, lid 5, juncto lid 1, van deze richtlijn mag geen enkel product dat GGO’s bevat in het milieu worden geïntroduceerd alvorens de bevoegde instantie van de lidstaat waar het product voor de eerste keer in de handel zal worden gebracht, schriftelijk toestemming heeft verleend ten vervolge op de kennisgeving door de fabrikant of de importeur in de Gemeenschap. Artikel 11, leden 1 tot en met 3, van deze richtlijn specificeerde de verplichte inhoud van deze kennisgeving, die de nationale instantie onder meer in staat moest stellen de bij artikel 10, lid 1, opgelegde risicoanalyse te verrichten. Deze risicoanalyse moest aan elke toestemming voorafgaan.

5 Artikel 16 van richtlijn 90/220 luidde:

„1. Indien een lidstaat gegronde redenen heeft om te oordelen dat een product waarvoor op correcte wijze is voldaan aan de regels inzake kennisgeving en schriftelijke toestemming overeenkomstig deze richtlijn, gevaar oplevert voor de menselijke gezondheid of het milieu, kan die lidstaat het gebruik en/of de verkoop van dat product op zijn grondgebied tijdelijk beperken of verbieden. Hij dient de Commissie en de overige lidstaten onverwijld van een dergelijke maatregel in kennis te stellen en zijn besluit met redenen te omkleden.

2. Binnen drie maanden wordt een besluit ter zake genomen, volgens de procedure van artikel 21.”

Richtlijn 2001/18

6 Na verschillende keren te zijn gewijzigd, is richtlijn 90/220 ingetrokken en vervangen door richtlijn 2001/18/EG van het Europees Parlement en de Raad van 12 maart 2001 inzake de doelbewuste introductie van genetisch gemodificeerde organismen in het milieu en tot intrekking van richtlijn 90/220 (PB L 106, blz. 1), die dezelfde doelstellingen nastreeft.

7 Voor de doelbewuste introductie of het in de handel brengen van GGO’s is toestemming vereist. Wie een toestemming wenst te verkrijgen, moet vooraf een gezondheids- en milieurisicobeoordeling uitvoeren. Artikel 4, lid 3, van richtlijn 2001/18 luidt:

„De lidstaten en waar nodig de Commissie dragen er zorg voor dat mogelijke negatieve gevolgen voor de volksgezondheid en het milieu, die direct of indirect worden veroorzaakt door genoverdracht van GGO’s naar andere organismen, zorgvuldig geval per geval worden beoordeeld. Deze beoordeling wordt uitgevoerd overeenkomstig bijlage II, rekening houdend met de uitwerkingen op het milieu afhankelijk van de aard van het geïntroduceerde organisme en het milieu waarin wordt geïntroduceerd.”

8 Richtlijn 2001/18 voorziet in twee verschillende stelsels voor het in de handel brengen van GGO’s als producten of in producten en voor de doelbewuste verspreiding voor ieder ander doel dan het in de handel brengen ervan.

9 Vóór 17 oktober 2002 krachtens richtlijn 90/220 verleende toestemmingen voor het in de handel brengen van GGO’s als product of in producten kunnen vóór 17 oktober 2006 volgens de vereenvoudigde procedure van artikel 17, leden 2 tot en met 9, van richtlijn 2001/18 hernieuwd worden.

10 Artikel 23 van richtlijn 2001/18, met als opschrift „Vrijwaringsclausule”, bepaalt:

„1. Wanneer een lidstaat op grond van na de datum van de toestemming beschikbaar gekomen nieuwe of nadere informatie die gevolgen heeft voor de milieurisicobeoordeling of op grond van een herbeoordeling van de bestaande informatie aan de hand van nieuwe of nadere wetenschappelijke kennis duidelijke redenen heeft om aan te nemen dat een GGO als product of in een product, waarvoor overeenkomstig deze richtlijn naar behoren een kennisgeving is ingediend en schriftelijk toestemming is verleend, gevaar oplevert voor de gezondheid van de mens of het milieu, kan die lidstaat het gebruik en/of de verkoop van dat GGO als product of in een product op zijn grondgebied tijdelijk beperken of verbieden.

De lidstaat draagt er zorg voor dat in geval van een ernstig risico noodmaatregelen worden getroffen, zoals de onderbreking of beëindiging van het in de handel brengen, met inbegrip van voorlichting van het publiek.

De lidstaat stelt de Commissie en de andere lidstaten onverwijld in kennis van de krachtens dit artikel genomen maatregelen en motiveert dat besluit, met bijvoeging van de nieuwe milieurisicobeoordeling waarin vermeld is of en hoe de voorwaarden van de toestemming moeten worden aangepast dan wel of de toestemming moet worden ingetrokken, en waar nodig de nieuwe of bijkomende informatie waarop het besluit gebaseerd is.

2. Binnen 60 dagen wordt volgens de procedure van artikel 30, lid 2, een besluit ter zake genomen. […]”

Voorgeschiedenis van het geding

11 Op 13 maart 2003 heeft de Republiek Oostenrijk de Commissie in kennis gesteld van het Oberösterreichische Gentechnik-Verbotsgesetz 2002, een wetsontwerp van het Land Oberösterreich houdende een verbod op gentechnologie (hierna: „aangemelde maatregel”). De aangemelde maatregel voorzag in een verbod op de teelt van zaaigoed en planten die uit GGO’s bestaan of deze bevatten en op het fokken en het uitzetten in het milieu van transgene dieren voor de jacht of de visvangst. De kennisgeving strekte tot het verkrijgen van een uitzondering op de bepalingen van richtlijn 2001/18 op grond van artikel 95, lid 5, EG. Zij was gebaseerd op een rapport met als titel „GVO freie Bewirtschaftungsgebiete: Konzeption und Analyse von Szenarien und Umsetzungsschritten” (GGO- vrije landbouwgebieden: ontwerp en analyse van scenario’s en stappen voor de tenuitvoerlegging).

12 De Commissie heeft de Europese Autoriteit voor voedselveiligheid (EFSA) overeenkomstig artikel 29, lid 1, en artikel 22, lid 5, sub c, van verordening (EG) nr. 178/2002 van het Europees Parlement en de Raad van 28 januari 2002 tot vaststelling van de algemene beginselen en voorschriften van de levensmiddelenwetgeving, tot oprichting van een Europese Autoriteit voor voedselveiligheid en tot vaststelling van procedures voor voedselveiligheidsaangelegenheden (PB L 31, blz. 1) verzocht om een advies over de gefundeerdheid van de door de Republiek Oostenrijk ingeroepen wetenschappelijke elementen.

13 In haar advies van 4 juli 2003 (hierna: „advies van EFSA”) is EFSA in wezen tot het besluit gekomen dat deze elementen geen enkel nieuw wetenschappelijk gegeven bevatten dat het verbod op GGO’s in het Land Oberösterreich kon rechtvaardigen.

14 In deze omstandigheden heeft de Commissie beschikking 2003/653/EG van 2 september 2003 vastgesteld, betreffende de nationale verbodsbepalingen inzake het gebruik van genetisch gemodificeerde organismen in de regio Opper-Oostenrijk waarvan door de Republiek Oostenrijk overeenkomstig artikel 95, lid 5, van het EG-Verdrag kennis is gegeven (PB L 230, blz. 34, hierna: „bestreden beschikking”).

15 Volgens de bestreden beschikking heeft de Republiek Oostenrijk geen nieuwe wetenschappelijke gegevens verstrekt en evenmin aangetoond dat er in het Land Oberösterreich een specifiek probleem bestaat dat zich heeft aangediend na de vaststelling van richtlijn 2001/18 en dat het nemen van de aangemelde maatregel noodzakelijk maakt. Daar de voorwaarden van artikel 95, lid 5, EG niet vervuld waren, heeft de Commissie het verzoek van de Republiek Oostenrijk om een uitzondering afgewezen.

Procesverloop en conclusies van partijen

16 Bij verzoekschrift, neergelegd ter griffie van het Gerecht op 3 november 2003, heeft het Land Oberösterreich het onder nummer T-366/03 ingeschreven beroep ingesteld.

17 Bij verzoekschrift, neergelegd ter griffie van het Hof op 13 november 2003, heeft de Republiek Oostenrijk een beroep ingesteld waaraan het zaaknummer C‑492/03 is toegekend.

18 Bij beschikking van het Hof van 8 juni 2004 is deze zaak overeenkomstig artikel 2 van besluit 2004/407/EG, Euratom van de Raad van 26 april 2004 tot wijziging van de artikelen 51 en 54 van het Statuut van het Hof van Justitie (PB L 132, blz. 5) naar het Gerecht verwezen. Zij is ingeschreven onder nummer T‑235/04.

19 Bij beschikking van de president van de Vierde kamer van het Gerecht van 22 februari 2005 zijn de zaken T-366/03 en T-235/04, partijen gehoord, overeenkomstig artikel 50 van het Reglement voor de procesvoering gevoegd voor de mondelinge behandeling en het arrest.

20 Op rapport van de rechter-rapporteur heeft het Gerecht (Vierde kamer) besloten tot de mondelinge behandeling over te gaan en heeft het, bij wege van maatregelen tot organisatie van de procesgang in de zin van artikel 64 van het Reglement voor de procesvoering, aan de Republiek Oostenrijk en de Commissie schriftelijke vragen gesteld.

21 Partijen zijn ter terechtzitting van 17 maart 2005 gehoord in hun pleidooien en in hun antwoorden op de vragen van het Gerecht.

22 In zaak T-366/03 concludeert het Land Oberösterreich dat het het Gerecht behage:

– de bestreden beschikking nietig te verklaren,

– de Commissie te verwijzen in de kosten.

23 In zaak T-235/04 concludeert de Republiek Oostenrijk dat het het Gerecht behage:

– de bestreden beschikking nietig te verklaren,

– de Commissie te verwijzen in de kosten.

24 In de zaken T-366/03 en T-235/04 concludeert de Commissie dat het het Gerecht behage:

– de beroepen te verwerpen,

– verzoekers te verwijzen in de kosten.

De ontvankel