-D. 5/95Anayasa Mahkemesi: 9/93

Anayasa Mahkemesi Olarak Oturum Yapan
Yüksek Mahkeme Huzurunda

Mahkeme Heyeti: Salih S. Dayıoğlu,Başkan, Taner Erginel, Metin Hakkı, Nevvar Nolan, Mustafa Özkök

Anayasanın 147. Maddesi hakkında

Müstedi: Girne Belediy-esi adına Girne Belediye Başkanı
ile
Müstedaaleyh: 1. KKTC İskan Bakanı vasıtası ile KKTC,
Lefkoşa ve diğeri
a r a s ı n d a

Müstedi namına: Avukat Neşe Keskin
Müstedaaleyh namına: Başsavcı Yardımcısı Yaşar Boran

Emirnamenin iptal d-avasına konu olup olmayacağı - Anayasanın 147(1) maddesinin Emirnameyi içermemesi ve iptal davasına konu olmaması - İsmi emirname olmasına rağmen yapılan yasal düzenlemenin aslında ve gerçekte emirnameden başka örneğin bir tüzük olduğunun kesin bir şekilde- anlaşılması halinde bu tür düzenlemenin emirname ismi altında yayımlanmasına bakılmaksızın anayasal yargı denetimine tabi tutula- bilmesi.

Zamanaşımı - Anayasanın 147(2) maddesi - Yasa, kararname veya tüzüğün Resmi Gazetede yayımlanmasından itibaren 90 g-ün içinde iptal davasının açılması gerekir - 90 günlük sürenin bu meselede geçirilmiş olması.

İptal davası - İptal davasına konu olabilecek mevzuat - Anayasanın 147(1) maddesi.

KONU: Davacı, 55/89 sayılı İmar Yasası uyarınca Davalılar tarafından 15/4/198-3 tarihli Resmi Gazete'de yayınlanan Emirnamenin 43. madde dışında kalan tüm maddelerinin ve 55/89 sayılı Yasanın 11. maddesi ve özellikle 11(4), 11(5) ve 32 ile 32(2) maddelerinin Anayasaya aykırılığı nedeniyle iptalini talep etti.
Davalılar, Emirnameni-n Anayasanın 147(1) ve 55/89 sayılı İmar Yasasının ilgili maddelerinin de Anayasanın 147(2) maddesi hükümleri ışığında dava konusu yapılamayacağı ön itirazında bulundu. Mahkeme, davanın esasına girmeden ön itirazların bir sonuca bağlanmasının uygun olacağı-na karar verdi.

SONUÇ: Çoğunluk, emirname olarak adlandırılan mevzuatın Anayasanın 147. maddesi hükümleri ışığında direkt olarak iptal davası konusu edilemeyeceği görüşündedir. Azınlık kararı ise emirnamenin gerçekte bir yönetmelik olduğunu ve iptal dava-sına konu olabileceği görüşünü savundu.
Davalı tarafından ileri sürülen birinci ön itiraz kabul edilerek dava ileri gitmeden reddolunur.

Atıfta Bulunulan Yargısal İçtihatlar:
A.M. 23/85 - D.8/87.
A.M. 19/84 - D.7/85.
A.M. 7/89 - D.6/89.

A R A K A -R A R

Davacı, 55/89 sayılı İmar Yasası uyarınca davalılar tarafından 15 Nisan 1993 tarihli Resmi Gazete'de 157 sayılı Amme Enstrümanı ile yayınlanan Emirnamenin 43. madde dışında kalan tüm maddelerinin ve 55/89 sayılı Yasanın 11. maddesi ve özellikle 11(-4), 11(5) ve 32 ile 32(2) maddelerinin Anayasaya aykırı oldukları gerekçesiyle iptalini istemiştir.

Davalılar ise sair hususlar yanında, emirnamenin Anayasanın 147(1) ve 55/89 sayılı İmar Yasasının ilgili maddelerinin de Anayasanın 147(2) maddesi hükümle-ri ışığında, dava konusu yapılamıyacağı ön itirazında bulundu. Mahkeme, konunun esasına girmeden, ilkin ön itirazların bir sonuca bağlanmamasının daha uygun olacağına karar verdi.

Davalıları temsilen Başsavcı Yardımcısı ön itirazlarını şu gerekçelere da-yandırdı,

1. Anayasanın 147 (1) maddesi diğer hususlar yanında iptal davasına konu olabilecek mevzuatın yasa, kararname, tüzük, Cumhuriyet Meclisi İçtüzüğü, Cumhuriyet Meclisi kararı ve yönetmelikten ibarettir. Bunlar arasında "emirname" yoktur. Bu duru-mda emirnamenin iptali için Anayasanın 147. maddesi altında iptal davası açılması olanaksızdır.

2. Anayasanın 147. maddesinin (2). fıkrası iptal davası açma hakkının sair hususlar yanında bir yasanın yayınlanmasından doksan gün sonra düşeceğine amirdir. -Davacının istemi 55/89 sayılı yasanın bazı maddelerin iptalidir. Yasanın yürürlüğe girişi 12.7.1989'da gerçekleşmiştir. İptal davası ise 23.6.1993'de açılmıştır. Bu durumda iptal davası açma hakkı çoktan düşmüştür.

Bu ön itirazlara karşı davacının idd-ialarını da şöyle özetlemek mümkündür,

1. Emirname de bir tür mevzuattır ve Anayasanın 147. maddesi kapsamı içinde tezekkür edilmelidir.

2. Emirnamenin Anayasaya aykırılığı ve dolayısıyle emirnamenin yapılmasına cevaz veren 55/89 sayılı Yasanın ilgili -maddelerinin Anayasaya aykırılık konusunun gündeme gelmesi ancak emirnamenin içeriği yayınlandıktan sonra belli olmuştur. Emirname ise 15.4.1993'de yayınlanmıştı. Dava 23.6.1993 tarihinde yani, emirnamenin yayınlanmasından sonra 90 gün zarfında açılmıştı-r.

1. Önitiraz:

1. Ön itirazla ilgili olarak Anayasanın 147. maddesi aynen şöyledir:

"(1) Cumhurbaşkanı, Cumhuriyet Meclisinde temsil edilen siyasal partiler, siyasal gruplar ve en az dokuz milletvekili veya kendi varlık ve görevlerini ilgilendiren al-anlarda diğer kurum, kuruluş veya sendikalar bir yasanın, kararnamenin, tüzüğün, Cumhuriyet Meclisi İçtüzüğünün, Cumhuriyet Meclisi kararının, yönetmeliğin veya bunların herhangi bir kuralının Anayasanın herhangi bir kuralına aykırı veya ona uygun olmadığı- gerekçesi ile Anayasa Mahkemesinde doğrudan doğruya iptal davası açabilirler.

(2) Anayasa Mahkemesinde doğrudan doğruya iptal davası açma hakkı iptali istenen yasanın, kararnamenin, tüzüğün, Cumhuriyet Meclisi İçtüzüğünün, Cumhuriyet Meclisi kararının, -yönetmeliğin veya bunların herhangi bir kuralının Resmi Gazete'de yayımlanmasından başlayarak doksan gün sonra düşer."

Bu maddenin derinlemesine incelemesine geçmeden önce konunun 1985 Anayasamızdan önceki durumuna bakmakta yarar vardır.

Ülkemizde Ya-saların Anayasa Mahkemesince denetime tabi tutulması ilkin 1960 Anayasası ile mümkün olabilmiştir. Bu konuda Anayasanın 137. maddesinin ilgili kısmı aynen şöyle idi:

"1. Cumhur Başkanı ve Cumhur Başkan Muavini, Temsilciler Meclisinin herhangi bir kanun- veya kararının veya onun herhangi bir hükmünün iki Cemaattan biri aleyhine ayırd edici olması sebebiyle, bu madde hükümleri gereğince Yüksek Anayasa Mahkemesine, ayrı ayrı veya müştereken, müracaat etmek hakkına sahiptirler."

Bu maddede yer alan "kanun" -sözcüğü zamanın Anayasa Mahkemesince herhangi bir yoruma tabi tutulmamıştı. Ancak 1960 Kıbrıs Anayasasının 188. maddesi "kanun" sözcüğünün Amme Enstrümanı olarak yayınlanmış bulunan her türlü mevzuatı da içerdiği hususu karara bağlanmıştı.

Bilahare 1975- Anayasamızın 113. maddesi "bir yasanın veya herhangi bir yasanın herhangi bir belli kuralının......" Anayasaya uygunluğunun denetlenmesini Anayasa Mahkemesine vermişti. 113. madde A.M. 19/84 (D.7/85) sayılı iptal davasında konu edilmiş ve söz konusu kara-rda bu maddeye uygulanacak yorumun nasıl olacağına ilişkin sayfa 3'de şunlar söylenmişti:

"Anayasanın 113. maddesi, metninden açıkça görülebileceği gibi, bir yasanın veya bir yasanın bir kuralının veya Yasama Meclisinin bir kararının Anayasaya aykırı old-uğu gerekçesi ile, Anayasa Mahkemesi olarak görev yapan Yüksek Mahkemede, iptal davası açılabilir. Demek ki böyle bir iptal davasının konusunu sadece bir yasa, yasa kuralı veya Meclis kararı oluşturabilir. Bu böyle olduğuna göre de bir Bakanlar Kurulu ka-rarı, bu meselede olduğu gibi, bir iptal davasına konu olamaz. Bunun böyle olduğu 114. maddenin tetkikinden de anlaşılabilir. Bu madde altında Anayasa Mahkemesine diğer herhangi bir mahkeme tarafından, önündeki taraflardan herhangi birinin Anayasaya aykı-rılık iddia etmesi halinde, havale yapılabilir. Böyle bir havalenin konusunu, maddeye göre, herhangi bir yasa, yasa kuralı veya karar oluşturabilir. Anayasa koyucusu istemiş olsaydı 113. maddede, 114. maddede olduğu gibi, sadece "karar" diyebilir ve Mecl-is kararı dışındaki kararları da maddenin kapsamı içine alabilirdi. Halbuki böyle yapılmış olmayıp 113. maddede Meclis kararından söz edilmiştir."

1985 Anayasamızın 147. maddesinin yorumu ile ilgili içtihat kararı A.M. 23/85 (D.8/87)'dir. Bu davada kon-u Bakanlar Kurulu Kararlarının Anayasanın 147. maddesinde yer alan "kararname" sözcüğünün kapsamında mütalaa edilip edilmiyeceği idi. Mahkeme bu konuda Sayfa 2'de şunları söyledi,

"Bizim Anayasamızda kararnameden 108,112,ve 128. maddelerde söz edilmekte-dir. 108. madde bakanlıkların Başbakanın önerisi ve Cumhurbaşkanının onayı ile resmi Gazete'de yayınlanacak bir kararname ile kurulup kaldırılabileceğini hükme bağlamaktadır. 112. madde ekonomik konularda, ivedilik varsa, Bakanlar Kurulunun Resmi Gazete'd-e yayınlanarak yürürlüğe girecek olan yasa gücünde kararname çıkarabileceğini hükme bağlamaktadır. 128. madde de olağanüstü durum ve sıkıyönetim süresince, Cumhurbaşkanının başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulunun yasa gücünde kararname çıkarabileceğini h-ükme bağlamaktadır. Görülebileceği gibi bu kararnameler belirli hususlar hakkında çıkarılabilmekte ve genel anlamda Bakanlar Kurulu kararlarını içermemektedir. Bu nedenle bir Bakanlar Kurulu kararı veya kararları, bu meselede olduğu gibi, bir iptal davas-ına konu olamaz. Necatigil'in Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyetinde Yönetim Hukuku ve Anayasa Yargısı isimli eserinde de, S. 135-137'de, ayni görüşe yer verilmektedir. Anayasa koyucu istemiş olsaydı bu maddede kararnameye ilaveten meclis kararından söz ettiği- gibi Bakanlar Kurulu kararından da söz edebilir ve kararname dışındaki Bakanlar Kurulu kararlarını da maddenin kapsamı içine alabilirdi.

KKTC Anayasasının 147. maddesinin KTFD Anayasasındaki muadili 113. maddedir. O maddede de meclis kararından söz edi-lmekte, Bakanlar Kurulu kararından veya karardan söz edilmemektedir ve Mahkememiz, A.M. 19/84 sayılı havalede, Bakanlar Kurulu kararlarının 113. maddenin kapsamında olmadığına karar verirken "Anayasa koyucusu istemiş olsaydı 113. maddede de, 114. maddede o-lduğu gibi, sadece 'karar' diyebilir ve meclis kararı dışındaki kararları da maddenin kapsamı içine alabilirdi" demişti. Anayasa koyucusunun bu kararı bildiği varsayılır. Buna rağmen Anayasa koyucusu KKTC Anayasasında 147. maddeyi düzenlerken kararnamede-n ve meclis kararından söz etmiş, Bakanlar Kurulu kararından veya karardan söz etmemiştir. Bu da Anayasa koyucusunun niyetinin "kararnameler" dışındaki Bakanlar Kurulu kararlarını konu fıkranın kapsamı içine almamak olduğunu göstermektedir".

Gerek A.M. -19/84 D.7/85 ve gerekse A.M. 23/85 D. 8/87 sayılı kararlarda üzerinde durulan husus, Anayasanın katı bir şekilde yorumlanması ve açık ve seçik durumlarda kullanılan sözcüklere sıkı sıkıya bağlı kalınmasının vurgulanmış olmasıdır. Anayasa Mahkemesinin A-.M. 7/89 (D.6/89) sayılı kararında ise konuyu doğrudan doğruya karara bağladığı gözlemlenmektedir. Sözü edilen Kararda Sayfa 2'de Mahkeme aynen şunları söylemişti:

"İlkin bu gibi emirnamelerin bir iptal davası konusu yapılıp yapılamayacağı hususunu ince-lemeyi uygun gördük.

Dava, Anayasanın 147. maddesi altında açılmıştır. Bu maddenin konu ile ilgili (1). fıkrası aynen şöyledir:

Madde 147.

(1) Cumhurbaşkanı, Cumhuriyet Meclisinde temsil edilen siyasal partiler, siyasal gruplar ve en az dokuz mill-etvekili veya kendi varlık ve görevlerini ilgilendiren alanlarda diğer kurum, kuruluş veya sendikalar bir yasanın, kararnamenin tüzüğün, Cumhuriyet Meclisi İçtüzüğünün, Cumhuriyet Meclisi kararının, yönetmeliğin veya bunların herhangi bir kuralının Anayasa-nın herhangi bir kuralına aykırı veya ona uygun olmadığı gerekçesi ile Anayasa Mahkemesinde doğrudan doğruya iptal davası açabilirler.

Görülebileceği gibi fıkrada Cumhuriyet Meclisi kararından söz edilmekte, Bakanlar Kurulu kararından veya Bakanlar Kurul-u tarafından yapılan emirnameden ise söz edilmemektedir. Bu durumda tezekkür edilmesi gereken husus fıkrada yer alan kararname sözcüğünün Bakanlar Kurulu kararı veya emirnamesini de kapsayıp kapsamadığıdır.

Bu Mahkeme A.M. 23/85 D. 8/87 sayılı davada ve-rdiği kararda daha önce alıntısı yapılan görüşleri vurgulamış ve Sayfa 3'de ise şu görüşlere yer vermişti:

(Mahkemenin yaptığı alıntı yukarıda A.M.23/85, D. 8/87 sayılı davada yapılan alıntının aynisi olduğu için bu alıntıyı tekrar yazma gereği duyulmamı-ştır.)

Yukarıda belirtilen görüşleri aynen benimsemekteyiz. Bundan da anlaşılacağı gibi Bakanlar Kurulu Kararları Anayasanın 147. maddesi altında iptal davasına konu teşkil edemezler.

Bu meselede söz konusu olan Bakanlar Kurulu tarafından yapılan iki -emirnamedir. Bu gibi emirnameler Bakanlar Kurulu kararlarına istinaden yapıldığı için bir nevi Bakanlar Kurulu kararı sayılırlar. Fakat bu gibi emirnameler Bakanlar Kurulu kararlarında