-D.6/92Anayasa Mahkemesi 8/92

Anayasa Mahkemesi Olarak Oturum Yapan
Yüksek Mahkeme Huzurunda.
Mahkeme Heyeti: Salih S. Dayıoğlu, Başkan, N. Ergin Salâhi, Niyazi F. Korkut, Celâl Karabacak, Taner Erginel.

Anayasanın 148(1) maddesi hakkında.

Lefkoş-a Kaza Mahkemesi tarafından 20/90 sayılı Genel İstida'da (Müstedi: Fetine Alev Ecesoy Lefkoşa ile Müstedaaleyh: Hasan Yusuf - Lefkoşa arasında) sunulan konu.

Müstedi tarafından: Oktay Feridun ve Ortakları.
Müstedaaleyh tarafından: Kıvanç M. Rıza.
Amicus C-uriae olarak Başsavcılık adına Başsavcı Yrd.Yaşar Boran.

---------------

K A R A R

KONU:
16.5.1983 tarih ve 36 sayılı Resmi Gazetenin Ek III'ünde 201 sayı ile yayınlanan Kıbrıs Lirasının Yürürlükten Kaldırılması ve Kıbrıs Lirası ile- İfade Edilen Meblağların Türk Lirasına Dönüştürülmesi Hakkında Kararnamenin KTFD Anayasasının 88.maddesinin (2).fıkrasına ve KKTC Anayasasının 112.maddesinin (2) ve (3).fıkralarına aykırı olup olmadığı.

OLAY:
Müteveffa Ahmet Ürer terekesinin idare memur-u sıfatıyle müstedi, Lefkoşa Kaza Mahkemesinde genel istida No.20/90 altında başlattığı yargısal bir işlemle özetle, müteveffanın müstedaaleyhten (havaleyi isteyen) takriben 1973 yılında 4000 Kıbrıs Lirası borçlandığını, buna karşılık Lefkoşada Arabahmet m-ahallesinde bulunan bir evini müstedaaleyh lehine ipoteğe verdiğini, geçmişte müteaddit defalar müteveffanın müstedaaleyhe borcunu ödemeyi teklif ettiğini, ancak müstedaaleyhin bunu almadığını, müstedaaleyhin 1990 yılında vefat ettiğini, idare memuru sıfat-ıyle terekenin sözü edilen borcunu faizleriyle birlikte 36 rakamı ile çarparak Türk Lirasına dönüştürdüğünü, çıkan meblağı alacaklı müstedaaleyhe ödemeyi teklif ettiğini ancak müstedaaleyhin bu teklifi kabul etmediğini iddia ederek Mahkemeden, özetle alaca-klı müstedaaleyhe olan borcunu onun namına Kaza Mahkemesine veya Mahkemenin uygun göreceği bir yere yatırabilmesine ve konu edilen ev üzerinde bulunan ve alacaklı müstedaaleyh lehine olan ipoteğin iptaline karar verilmesini istedi.

Alacaklı müstedaaleyh -ise yemin varakasında, alacağı olan meblağın ödenmediğini doğrulamakla birlikte alacağının, müteveffanın istemi üzerine süresiz ertelendiğini ve bu meblağın, ancak kendisinin (alacaklının) borçluya asgari üç ay ihbar vermek suretiyle alacağının vacibül ted-iye olabileceği hususunda anlaşmaya varıldığını, böyle bir ihbar da vermediği için alacağının henüz vacibül tediye olmadığını iddia etti.

Yapılan duruşma sonucu verilen ara kararda İlk Mahkeme, alacaklı Müstedaaleyhin iddiasına itibar etmedi ve onları re-ddetti. İlk Mahkeme davanın tümünü sonuçlandırmadan alacaklı Müstedaaleyh, alacağının TL olarak hesaplanacağı bilinci ile böyle bir hesaplamayı yaparken İlk Mahkemenin dikkate alacağı 16.5.1983 tarih ve 36 sayılı Resmi Gazetenin Ek III'ünde 201 sayı ile y-ayınlanan Kıbrıs Lirasının Yürürlükten Kaldırılması ve Kıbrıs Lirası ile İfade Edilen Meblağların Türk Lirasına Dönüştürülmesi Hakkında Kararnamenin KTFD Anayasasının 88.maddesinin (2).fıkrasına ve KKTC Anayasasının 112.maddesinin (2) ve (3).fıkrasına aykı-rı olduğunu iddia ederek bu hususta karar vermek üzere konunun Yüksek Mahkemeye, Anayasa Mahkemesi olarak sunulması isteminde bulundu.

İlk Mahkeme de ilgili Kararnamenin, taraflar arasındaki ihtilâfın halinde etken olduğu kanaatına vardı ve bu konuda Y-üksek Mahkemenin, Anayasa Mahkemesi olarak kararını vermek üzere konuyu Anayasa Mahkemesine havale etti. İlk Mahkeme ayrıca, konu hakkında Anayasa Mahkemesi kararını verinceye dek önündeki sair işlemleri durdurttu.

II.İDDİANIN GEREKÇESİ:
1. Havale istem-inde bulunan müstedaaleyhin iddialarının gerekçesi özetle şöyledir:
KTFD Anayasasının 88.maddesi Bakanlar Kuruluna, ekonomik konularda ve ivedilik varsa, yasa gücünde kararname çıkarma yetkisi vermektedir. Görülüyor ki böyle bir kararnamenin çıkarılabil-mesi için iki ön koşul aranmaktadır. Birincisi kararnamenin ekonomik konuda olması ve ikincisi ise ortada ivedilik olması.

İlgili Kararnamenin ekonomik konuda olduğu kabul edilmektedir. Ancak bu Kararnamenin çıkarılması için ortada ivedi bir durum mevc-ut değildi.

Herşeyden önce ivedilik konusu bir olgu meselesidir ve bunu kanıtlama böyle bir olgunun mevcut olduğunu iddia eden tarafa yani müstediye düşmektedir. Müstedinin bu kanıtlama yükümlülüğünü yerine getirmediği bir yana, ibraz edilen belgelerle -ilgili Kararnamenin çıkarılması için ivedi bir durum mevcut olmadığı kanıtlanmıştır. Şöyle ki,

İlgili Kararnamenin isdarı konusunda Bakanlar Kuruluna sunulan gerekçede (Emare 1) Türk Lirasının Kıbrıs Lirası karşısında değer yitirmesi ve önceden tesbit e-dilmiş kurun (1KL=36TL) sabit tutulması nedeniyle ve Uluslararası döviz kurları dikkate alındığında 1KL=36TL kuru arasında büyük fark olduğu ve ayrıca Devletin mükellefiyetlerini azaltmasının amaçladığı gibi nedenler gösterilmektedir. Ne var ki Türk Liras-ının Kıbrıs Lirası karşısında değer yitirmesi yeni olmuş birşey değildir. Bu olgu 1976'dan itibaren tedricen başlamış ve özellikle 1980'den hemen sonra hızla artış göstermiştir. Nitekim ilgili Kararnamenin yayınladığı 16.5.1983'den hemen sonra 1 Kıbrıs L-irasının karşılığı 410.33 TL olarak tesbit edilmiştir. Buna ek olarak ilgili Kararnamenin isdarı için zamanın Ekonomi ve Maliye Bakanı tarafından yapılan önerge gerçekte ivedilik olmuş olsaydı Kararnamenin isdarı için 16.5.1983 tarihine kadar bekleme olma-ması gerekirdi. Bu durumda KTFD Anayasasının 88.maddesinin (1).fıkrasında aranan ivedilik ön koşulu yerine getirilmemiştir.

İbraz edilen sözlü ve belgesel şahadetten, Kararnamenin 13.5.1983'de Meclise intikal ettirildiği anlaşılmaktadır. Kararnamenin i-lgili komiteye bilahare iletildiği kanıtlanmıştır. Ne var ki, Kararname Komite safhasında kalmış ve ne orada ne de Meclisin Genel Kurulunda "öncelikle ve ivedilikle" ele alınmadığı gibi gerek Komite ve gerekse Genel Kurulda hiç görüşülmemiş ve Kararname K-TFD Anayasasının 88.maddesinin (2).fıkrası uyarınca "karara" bağlanmamıştır.

Kararnamenin Resmi Gazete'de yayınlandığı ve Yasama Meclisine gönderildiği 13.5.1983 tarihinde yürürlükte olan KTFD Meclisi İçtüzüğünün 59.maddesi, bir yasama döneminde sonuçlan-dırılmamış olan yasa tasarı ve önerilerinin hükümsüz sayılacağını öngörür. Kurucu Meclsin 15.11.1983'de kurularak eski Meclisin lâğvedilmiş olması adli ihbar olarak alınabilir. Bundan hareketle 15.11.1983'de başlayan yeni Yasama döneminde söz konusu Kara-rname henüz "görüşülüp karara" bağlanamadığından hükümsüz sayılmalıdır. Kararnamenin Hükümet veya Meclis üyelerince yenilenmediği hususu Mecliste görevli Yasalar ve Kararlar Şubesi Amiri tarafından kabul edilmiştir. Bundan hareketle KTFD Anayasasının 88.-maddesinin (1).fıkrası koşullarının yerine getirildiği kabul edilse bile ayni maddenin (2).fıkrasının amir hükmü olan Kararnamenin Komite ve Genel Kurulda ivedilikle görüşülmesi ve karara bağlanması koşulları yerine getirilmemiştir. İvedilikle görüşülmesi- karara bağlanmaması zamanla mukayyet olmamakla birlikte, bunun mümkün olduğu kadar erken bir zamanda yapılması gerektiği anlamında alınmalıdır. Yine şahadet ve belgelerle sabit olmuştur ki ilgili Kararname Yasama Meclisinin ne ilgili komitesinde ve ne de- Genel Kurulda görüşülüp Karara bağlanmamıştır. İlgili Kararnamenin bidayette doğru olarak isdar edildiği kabul edilse bile makul bir süre sonra KTFD Anayasasının 88.maddesinin (2).fıkrası hükümlerine riayet edilmediği için geçerliliğini yitirmiş bulunmak-tadır.

Başsavcı Yardımcısı ile etkenlik konusunda hemfikir olma olanağı yoktur. Herşeyden önce Savcılıkça sözü edilen 20.1.1975 tarih ve 6076 sayılı Bakanlar Kurulu kararı bir kur tesbiti kararıdır. Halbuki ilgili Kararname, içeriğinden de anlaşılacağı- gibi, Kıbrıs Liralarının TL'ye dönüştürülmesi (conversion) meselesidir. Bu bakımdan, ilgili Kararname Anayasaya aykırı bulunacak olursa müstedaaleyhin alacağının Kıbrıs Lirası olarak ifade edilmesi ve TL olarak ödenmesinin istenmesi halinde ödenmenin yap-ılacağı günde geçerli kurdan ödenmesi gerekecektir.

2.Müstedinin iddialarının gerekçesi özetle şöyledir:
Havale konusu edilen Kararnamenin ivediliği gerek önergede ve gerekse Kararnamenin gerekçesinde görülmektedir. Türk Lirasının Kıbrıs Lirası karşısı-nda 1974'den sonra ilkin tedricen daha sonra da hızla değer yitirdiği hususunda adli ihbar alınabilir. Özellikle Bakanlar Kurulunun gerekçesinde Kıbrıs Lirasının Türk Lirası karşısında değer kazanması ve bu olgunun, Uluslararası döviz kurları dikkate alın-dığında, 1KL=36TL kurunun gerçekçi olmaktan çıktığı bir neden olarak gözükmektedir.
1976-1983 seneleri arasında TL'nin KL karşısında değer yitirdiği bir gerçek olmakla birlikte bu olgunun had safhası Kararnamenin çıkarıldığı tarihe rastlamaktadır. Bu ne-denle ivedilik 1983 Mart ve Mayıs aylarında kendini göstermiştir.

KTFD Anayasasının 88.maddesinin (2).fıkrasında öngörülen "ivedilikle görüşülüp karara" bağlanması koşulu ayni maddenin (3).fıkrasının hükümleri ışığında okunmalıdır. Şöyle ki, Yasa gücünd-e bir Kararname Resmi Gazetede yayınlanarak yürürlüğe girer. Bu meselede bu gerçekleşmiştir. Yürürlüğe giren bir Kararname ancak (3).fıkraya uygun olarak tadil veya iptal edilebilir. (3).fıkrada belirtilen yöntemlerden herhangi birisi işletilmediğine gö-re Kararname 27/91 sayılı Yasa ile yürürlükten kaldırılıncaya kadar yasallığını korumaktadır. 88.maddenin (2).fıkrası emredici değil yön vericidir.

İlgili Komite veya Genel Kurul görevlerini yapmamışsa "mandamus" yoluyla görevlerini yapmaları sağlanabil-ir.

3.Amicus Curiae olarak duruşmaya katılan Başsavcılığın görüşleri özetle şöyledir:
Amicus curiae olarak Başsavcılığı temsileden Başsavcı Yardımcısı ise "mandamus" konusunda söylenenler dışında müstedinin iddia ve görüşlerine katılmıştır.

Başsavcı Y-ardımcısı, ayrıca müstedaaleyhin konu Kararnamenin iptali ile bir çıkarı olmayacağı için ilgili Kararnamenin taraflar arasındaki ihtilâfın hallinde etken olmadığını ileri sürdü. Başsavcı Yardımcısına göre ilgili Kararnamenin Anayasaya aykırılığına karar v-erilse bile geride 1KL=36TL kurunun saptandığı 20.1.1975 tarih ve 6076 sayılı Bakanlar Kurulu kararı kalacak ve İlk Mahkemenin önündeki ihtilâf yine 1KL=36TL üzerinden hesaplanarak halledilecektir.

III.İLGİLİ KARARNAMENİN METNİ:
"Sayı: 201.
KIBRIS LİRA-SININ YÜRÜRLÜKTEN KALDIRILMASI VE KIBRIS LİRASI İLE İFADE EDİLEN MEBLAĞLARIN TÜRK LİRASINA DÖNÜŞTÜRÜLMESİ HAKKINDA KARARNAME.

Kıbrıs Türk Federe Devleti Anayasasının 88.maddesinin verdiği yetkiye istinaden Bakanlar Kurulu aşağıdaki Kara-rnameyi yapar.

1. Bu Kararname 1983, Kıbrıs Lirasının Yürürlükten Kaldırılması ve Kıbrıs Lirası ile İfade Edilen Meblağların Türk Lirasına Dönüştürülmesi Kararnamesi olarak isimlendirilir.

2. Bu Kararnamede metin başka türlü gerekti-rmedikçe: "Kıbrıs Lirası", Kıbrsı Cumhuriyetinde ve ondan sonraki Rum Yönetiminde geçerli olan ve bu Kararnamenin yürürlüğe girdiği tarihe kadar Kıbrıs Federe Devletinde tedavülde bulunan ve bu Kararname ile yürürlükten kaldırılan ve bundan s-onra da döviz olarak kabul edilecek olan parayı ifade eder