-D. 9/84 Anayasa Mahkemesi 5/1984
Anayasa Mahkemesi Olarak Oturum Yapan
Yüksek Mahkeme Huzurunda.
Mahkeme Heyeti: Şakir Sıdkı İlkay, Başkan, Salih S. Dayıoğlu,
N. Ergin Salâhi, Niyazi F. Korkut, Aziz Altay.
Anayasanın 114. maddesi tahtında.
Girn-e Kaza Mahkemesi tarafından 34/81 ve 35/81 sayılı Genel İstidalarda Müstediler: (1) Amber Halil Fevzi, (2) Şenay Sertel ve (3) Kâmil Kayahan ile Müstedaaleyhler: (1) Yüksel Ülfet Emin ve (2) Sabri Mehmet Tahir arasında) sunulan konu.

Müstediler namına: Şe-fika Durduran.
Müstedaaleyh (1) namına: İlkay Hikmet.
Müstedaaleyh (2) namına: Özkul Özyiğit tarafından Mahmut Tekinay.
Amicus curiae olarak Başsavcı tarafından: Kıdemli Savcı Yaşar Boran.

----------------

K A R A R
KONU:
7/78 sayılı Yasa ile tadil edi-lmiş şekli ile Fasıl 224 Taşınmaz Mal (Tasarruf Kayıt ve Takdiri Kıymet) Yasasının 11A (1) maddesinin Anayasanın 31(1)(2) maddesine ve 11A(2) maddesinin de Anayasanın 31(3) maddesine aykırı olup olmadığı.

I. OLAY:
Müstedaaleyh (1) Girne Tapu Dairesine ya-ptığı bir dilekçe ile Yukarı Girnede 75 parsel sayılı taşınmaz malı lehine müstedilere ait olan 12 parsel sayılı ve müstedaaleyh (2)'ye ait olan 35 parsel sayılı taşınmaz mallar üzerinden geçit hakkı talebinde bulundu. Tapu Dairesi de aldığı bir kararla m-üstedaaleyhin müracaatını kabul edip müstedilerin ve müstedaaleyh (2)'nin taşınmaz malları üzerinden geçecek geçidin güzergâhını, boyutlarını ve müstedaaleyh (1)'in müstedilere ve müstedaaleyh (2)'ye ödeyeceği tazminat miktarlarını saptadı. Müstediler, Gi-rne Kaza Mahkemesi nezdinde, bu karar aleyhine istinaf ettiler ve özetle Girne Tapu Müdürünün kararının iptal edilerek konu geçidin, kendi tabirleri ile, yönünün değiştirilmesini ve müstediler için saptanan tazminat miktarının artırılmasını istediler.

Gi-rne Tapu Müdürünün kararından yapılan istinafın duruşmasının yapıldığı bir safhada, 27.4.1984 tarihinde, müstedilerin avukatı 7/78 sayılı Yasa ile tadil edilmiş şekli ile Taşınmaz Mal (Tasarruf Kayıt ve Takdiri Kıymet) Yasasının 11A(1) maddesinin Anayasanı-n 31(1)(2) maddesine ve 11A(2) maddesinin de Anayasanın 31(3) maddesine aykırı olduğunu ileri sürdü. Mahkeme de söz konusu yasa maddelerinin önündeki istinafı karara bağlamada etkisi olabileceği kanaatına vardı ve konuyu karara bağlanmak üzere Yüksek Mahk-emeye, Anayasa Mahkemesi olarak, sundu ve Yüksek Mahkemenin kararına dek istinafın duruşmasını durdurdu.

II. İDDİANIN GEREKÇESİ:
Müstedilerin iddialarının gerekçesi özetle şöyledir:
Bir Yasanın kamu yararına olup olmadığı olgusal bir husustur. Yasanın k-amu yararına olduğunun kanıtlanması bunu iddia eden tarafa düşer. Bir Yasanın kamu yararı için yapılmış olduğunun istihraç edilebilmesi için bunun açık ve belirgin olması gerekir.

Anayasanın 33. maddesi kamulaştırarak yol açma hakkını Devlet ve beledi-yelere tanıdı. Anayasanın bu maddesi ve 21/62 sayılı Mala El Koyma Yasası varken özel mülkiyet haklarının başkasının özel mülkiyet hakkı için kısıtlanmasına olanak tanıyan konu yasa maddesi ilk nazarda Anayasanın 31. maddesine aykırıdır.

Anayasanın 31-(3) maddesi, mülkiyet hakkının kısıtlanması halinde, derhal tam bir tazminat ödenmesini öngörür, anlaşmazlık halinde bunu hukuk mahkemesi saptar. Tazminatın Tapu Dairesi Müdürü tarafından saptanması Anayasaya aykırıdır. Çünkü müdür tazminatı, geçidi tes-bit ettiği tarihe göre saptayacaktır. Halbuki onun kararından istinafen hukuk mahkemesine gidilebilir. Mahkemeye istinafen gidileceğine göre mahkeme tarafından yapılacak değerlendirme de Tapu Dairesinin müdürünün karar tarihine atfen yapılacaktır. Bu du-rumda geçidin müdür tarafından tesbit edildiği tarihteki değeri ile mahkeme kararı tarihindeki değeri arasında büyük fark olacaktır. Bu ise Anayasanın 31. maddesinin ruhuna aykırıdır. Bu şekilde tesbit edilecek tazminat tam bir tazminat olamaz.

Müsted-aaleyh (1)'in iddiasının gerekçesi özetle şöyledir:
Anayasanın 31 ve 32. maddeleri mülkiyet hakkının kısıtlanabileceğini, 33. maddesi de tamamen alınabileceğini gösterir. Kısıtlama, Anayasanın 6. maddesine göre, hakkın özüne dokunmadan yapılabilir. Yasa-nın niçin yapıldığı kendi kendine izahlıdır. Yasanın tanıdığı hak sosyal bir haktır ve Anayasanın 5. maddesine uygun olarak maddi varlığın geliştirilmesi için gerekli bir işlemdir. Yasa genel bir yasadır ve kapsamı dahiline giren kişilerin tümü bundan ya-rarlanabilir. Rum tarafında da bu yasanın tamamen aynı bir yasa vardır. Bu yasa ile Kira Kontrol Yasaları arasında fark yoktur ve Kira Kontrol Yasalarının Anayasaya aykırı olmadığı kararlaştırılmıştır. Kamu yararının mevcut olup olmadığını ilk olarak Ya-sama Meclisi kararlaştırır. Bu Yasanın kamu yararına olduğu açıktır. Geçit hakkı verilirken geçidin tapusu yine geçide tabi mal sahibine ait kalır ve kendisi de geçidi kullanabilir. Verilen sadece geçit için bir haktır. Mülkiyet hakkının özüne dokunulm-amaktadır.

Anayasanın 31. maddesinin (1) ve (2). fıkraları arasında fark yoktur. (1). fıkra mülkiyet hakkının kamu yararı için Yasa ile sınırlanabileceğini öngörmektedir. Aynı sınırlamayı değişik adlar altında ve yine kamu yararı için (2). fıkra da ön-görmektedir. Anayasanın 31. maddesinin 1983'e kadar ve ondan sonra yapılan yorumları lehine ve aleyhine söylenebilecek noktalar vardır, ancak eski yorum daha isabetlidir.

Gerek Yasada gerekse bunun altında yapılan Tüzükte tazminatın ne zamana atfen tesb-it edileceğine dair kesin kural yoktur Tazminat hakkı müdürün geçidi tesbit ettiği zaman doğar. Dolayısıyle tazminat hakkının doğduğu zamanki değerini tesbit etmek genel hukuk ilkelerine uygundur. Am 14/80'deki görüş hatalıdır ve uygulanması da olanaksı-zdır. Kaldı ki bu husus Anayasaya aykırılık konusu olamaz çünkü yasa ve tüzük değer tesbit zamanını belirlemiş değildir.

Müstedaaleyh (2)'nin iddiasının gerekçesi özetle şöyledir:
Müstedaaleyh (2), müstediler tarafından ileri sürülen görüşlere katıldığı-nı belirtti.

4. Amicus curiae olarak Başsavcı adına bulunan Kıdemli Savcının görüşlerinin özeti şöyledir:
Yasanın 11A maddesinin (1). fıkrasının Anayasanın 31. maddesine aykırı olmadığına dair müstedaaleyh (1)'in ileri sürdüğü görüşler doğrudur.

Yasan-ın aynı maddesinin (2). fıkrası da Anayasaya aykırı değildir. Müdürün tazminat miktarını saptaması ile iş bitmez, mahkemeye müracaat halinde mahkeme tarafından saptanabilir. Nasıl saptanacağı belirlenmemiştir. Genel hukuk ilkelerine ve içtihat kararları-na göre tazminat dava açıldığı tarihe göre saptanır. AM 14/80'deki ölçü de aynı sonuca götürür. Anayasanın 31(3) maddesine aykırılık yoktur.

III. İLGİLİ YASA METİNLERİ:
7/78 sayılı Yasa ile tadil edilmiş şekli ile Fasıl 224 Taşınmaz Mal (Tasaruf Kayıt -ve Takdiri Kıymet) Yasasının 11A maddesinin (1) ve (2). fıkraları aynen şöyledir:
"11A. (1) Bu Yasa kurallarına bakılmaksızın, bir taşınmaz malın herhangi bir sebepten dolayı bir kamu yoluna çıkmak için gerekli olan geçitten mahrum -olacak şekilde kapalı olması, veya mevcut geçidin, bir taşınmaz malın uygun şekilde kullanılması, inkişafı veya işletilmesi için yeterli olmaması halinde, o taşınmaz malın sahibi, makul bir tazminat ödemek koşulu ile civardaki ta-şınmaz mallar üzerinden geçit talep etmek hakkına sahiptir. Bu fıkra amaçları bakımından "geçit", evlek, boru veya başka herhangi uygun bir araç ile su geçirme hakkını da kapsar. (2) Geçidin yönü ile bunu kullanma hakkının de-recesi ve ödenecek tazminat tutarı, tüm ilgililere önceden yapılacak bildirimden sonra Müdür tarafından saptanır."

IV. İLGİLİ ANAYASA METİNLERİ:
"Madde 31.
Her Türk yurttaşı, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir. Bu haklar, ancak kamu -yararı amacıyle ve yasa ile sınırlanabilir.
Mülkiyet hakkının kullanılmasına, kamu güvenliği, genel sağlık, genel ahlâk, kent ve ülke plânlaması veya herhangi bir malvarlığının kamu yararı için geliştirilmesi ve faydalı kılınması veya başkalarının hakların-ın korunması için kesin olarak gerekli kısıntı veya sınırlamalar yasa ile konabilir.
Malvarlığının ekonomik değerini fiilen azaltan kısıntı ve sınırlandırmalar için derhal tam bir tazminat ödenir: anlaşmazlık halinde tazminatı hukuk mahkemesi saptar."

V.- İNCELEME:
Sunulan soru ile ilgili Yasa metinleri, Anayasa kuralları ve tarafların konu ile ilgili iddia ve görüşleri incelendi ve gereği görüşülüp düşünüldü.

Mülkiyet hakkını sınırladığı cihetle Anayasanın 31. maddesinin (1) ve (2). fıkralarına aykır-ı olduğu iddia edilen konu Yasanın 11A maddesinin (1). fıkrası yurttaşlar arasında geçit hakkı ile ilgili bazı düzenlemeler yapmaktadır. AM 15/83 sayılı havalede verilen karara göre Anayasanın 31. maddesinin (2). fıkrası medeni hukuk altındaki hakların yu-rttaşlar arasındaki düzenlemesine şamil değildir. Bu nedenle incelenmesi gereken husus konu yasa maddesinin Anayasanın 31. maddesinin (1). fıkrasına aykırı olup olmadığıdır.
Anayasanın 31. maddesinin (1). fıkrası her Türk yurttaşının mülkiyet ve miras h-aklarına sahip olduğu ve bu hakların ancak kamu yararı amacı ile yasa ile sınırlanabileceğini öngörür.

Anayasanın 31. maddesinin (1). fıkrasının mehazı T.C. eski Anayasasıdır. (M.36). T.C. Anayasa Mahkemesi ise kamu yararına olduğu takdirde kira düzenl-emeleri ile mülkiyet hakkının sınırlanmasına Anayasanın 36. maddesinin cevaz verdiğine karar verdi. Gör: 26/3/1963 günlü ve 1963/3-7 sayılı karar. (A.M.K.D. Sayı 1, s.147, s.152-154'de) ve 14/9/1965 günlü ve 1963/127-1965/47 sayılı karar (A.M.K.D. Sayı 3-, s.203, s.205-206).

T.C. Anayasa Mahkemesinin kararlarını bizim Yüksek Mahkeme de, Anayasa mahkemesi olarak, izledi ve Anayasanın 31. maddesi altında korunan mülkiyet hakkının kamu yararı amacı ile sınırlanabileceğine ancak bu sınırlamanın, kamu yararın-a sayılabilmesi ve hakkın özünü de zedelememesi için, hakları çatışan malsahipleri ile kiracılar arasında bir denge kurulması, adalete uygun bir şekilde yapılması ve aşırı olmaması gerektiğine karar verdi. Gör: AM 2/77 sayılı Görüş Bildirisi, AM 19/78 ve -AM 8/82. Aynı prensipler geçit hakkı ile ilgili düzenlemelere de şamildir.

Anayasal durum yukarıda izah edildiği şekilde olduğuna göre tezekkür edilmesi gereken husus Yasanın 11A maddesinin (1). fıkrasının mülkiyet hakkına getirmekte olduğu sınırlamanın -kamu yararı amacı ile yapılıp yapılmadığı ve hakkın özünü zedeleyip zedelemediğidir.

Yasanın 11A maddesinin (1). fıkrasının amacı fıkranın içeriğinden bellidir. Buna göre bir taşınmaz malın bir kamu yoluna çıkmak için gerekli olan geçitten mahrum olması- veya mevcut geçidin taşınmaz malın uygun şekilde kullanılması, inkişaf veya işletilmesi için yeterli olmaması halinde bu taşınmaz malın sahibi, makul tazminat ödemek koşulu ile, civardaki taşınmaz mallar üzerinden geçit talep edebilir. Fıkra, kamu yoluna- geçidi veya yeterli geçidi olmayan taşınmaz malların kullanılabilme, inkişaf veya işletilebilmesine olanak sağlamak için düzenlenmiş olduğuna göre kamu amacı gütmektedir. Fırkanın getirdiği sınırlamanın kamu yararına sayılabilmesi ve mülkiyet hakkının öz-ünü de zedelememesi için, daha önce de belirtildiği gibi, menfaatları çatışan geçit hakkı elde edecek malsahipleri ile üzerinden geçit hakkı verilecek olan taşınmaz malların sahipleri arasında denge kuracak ve adalete uygun olacak bir şekilde yapılması ve -aşırı olm