- Anayasa Mahkemesi 5/77
(Yargıtay/Hukuk 3/77)
Anayasa Mahkemesi olarak oturum yapan
Yüksek Mahkeme huzurunda.
Mahkeme Heyeti: Ülfet Emin, Başkan, Ahmed İzzet,
Şakir Sıdkı İlkay, Salih S. Dayıoğlu ve Ergin Salâhi.
Anayasanın 115. m-addesi hakkında.
Yüksek Mahkeme tarafından Yargıtay/Hukuk 3/77'de (Devlet ve İçişleri Bakanlığı ve diğerleri ile Mahmut Mehmet Çolak arasında) sunulan konu hakkında.

Müstedi namına: Menteş Aziz
Müstedaaleyh namına: Akın A. Sait

-----------
KARAR
Ülfet EM-İN: (Başkan)
Müstedi Yüksek Mahkemeye, Yargıtay olarak, dosyaladığı bir İstida ile bir yetkinin kullanılmasını sağlamak için bir Emirname (Mandamus) talebinde bulundu. İstidasının duruşması Yüksek Mahkemenin bir yargıcı önüne getirildi. Ancak duruşmaya -başlamadan önce müstedi tek yargıcın bu gibi müracaatlara bakma yetkisi olmadığını ileri sürdü. Müstedaaleyhler namına bulunan Savcılık ise bu gibi müracaatlara tek yargıç tarafından bakılabileceği görüşünü ileri sürdü. Yargıç konu hakkında tarafların sö-ylediklerini dinledikten sonra tek yargıcın bu gibi müracaatlara bakma yetkisi olmadığı kanaatına vardı. Müstedaaleyhler tek yargıcın vermiş olduğu kararın hatalı olduğunu ileri sürerek karar aleyhine Yüksek Mahkemeye, Yargıtay olarak, istinaf etti.

İst-inafın duruşması esnasında istinafın karara bağlanması için Anayasanın 117. maddesinin 2. ve 3. fıkralarının yorumlanması gerektiği, Anayasanın herhangi bir kuralını yorumlamak yetkisi ise münhasıran Yüksek Mahkemeye, Anayasa Mahkemesi olarak, ait olduğu g-erçekleri göz önünde tutularak Anayasa'nın 117(2) ve (3) maddesinin yorumlanması için konu Yargıtay tarafından Anayasa Mahkemesine sunuldu.

Konuyu ilgilendiren kural Anayasa'nın 117. maddesidir. Anayasa'nın 117. maddesi aynen şöyledir:-
"Madde 117.
- (1) Yüksek Mahkeme, Yargıtay olarak, Devlette en yüksek İstinaf Mahkemesidir, bu Anayasa ve onun gereğince yapılan yasa ve Mahkeme Tüzüğü kurallarına bağlı olarak herhangi bir mahkeme kararının istinafına ait davalara bakmak ve karara bağlamak yetkisine- sahiptir.

(2) Bu maddenin (3). fıkrası kuralları saklı kalmak koşuluyla, Yüksek Mahkeme, Yargıtay olarak, bu Anayasanın veya herhangi bir yasanın gösterdiği hallerde ilk mahkeme olarak ve istinafen davalara bakmak yargı yetkilerine sahiptir.

Ancak, i-lk mahkeme olarak yetki verildiği hallerde, bu yetki Yüksek Mahkemenin atayacağı Yüksek Mahkeme yargıç veya yargıçları, tarafından kullanılır. Bu suretle verilecek kararlara karşı, Yüksek Mahkemeye, Yargıtay olarak, istinafen başvurma hakkı vardır.

(3) -Yetkisiz tutuklamanın kaldırılması için emirname (Habeas Corpus), bir yetkinin kullanılmasını sağlamak için emirname (mandamus), yanlış bir kararın uygulanmasını önlemek için emirname (prohibition), bir makamın hangi yetkiye dayanılarak işgal edildiğinin s-oruşturulmasına ilişkin emirname (quo warranto) ve herhangi bir mahkeme ve yargı niteliğinde yetki kullanan herhangi bir makamın kararının iptali için emirname (certiorari) çıkarmaya münhasıran Yüksek Mahkeme, Yargıtay olarak yetkilidir."

Anayasa'nın 11-7. maddesinin (1) ve (2). fıkrasına bakıldığında açıkça görülüyor ki Yargıtayın bu iki fıkra uyarınca, iki yetkisi vardır. Bunlardan birincisi herhangi bir mahkeme kararının istinafına ait davalara bakmak, ikincisi ise ilk mahkeme olarak davalara bakmaktı-r. İlk mahkeme olarak davalara bakmak yetkisini Anayasanın 117. maddesinin (2). fıkrası vermektedir. Bu fıkraya göre aynı maddenin (3). fıkrasının kuralları saklı kalmak koşulu ile Yüksek Mahkeme, Yargıtay olarak, Anayasa'nın veya herhangi bir yasanın gö-sterdiği hallerde ilk mahkeme olarak davalara bakmak yargı yetkisine sahiptir. Aynı fıkranın şart bendine göre ilk mahkeme olarak yetki verildiği hallerde böyle bir yetki Yüksek Mahkemenin atayacağı Yüksek Mahkeme yargıç veya yargıçları tarafından kullanı-lır. Bu suretle verilecek kararlara karşı Yüksek Mahkemeye, Yargıtay olarak, istinafen başvurma hakkı vardır. (2). fıkra açıklıkla (3). fıkranın kurallarını saklı tutmaktadır. Yani (3). fıkrada belirlenen kurallar (2). fıkrada belirlenen kurallara tabi -değildir.

Hukuk ilkelerine göre Anayasa'nın herhangi bir kuralının veya herhangi bir yasanın herhangi bir hükmünün yorumlanması kural veya hükümlerin gayesine göre yapılması gerekir. Herhangi bir kural veya hükmün gayesi de kural veya yasa'da yer al-an kelime veya deyimlerin manalandırılmaları ile olur. Hukuk ilkelerine göre Yasada yer alan herhangi bir kelime veya deyime tabii (doğal) anlamı verilir. Yasada kullanılan kelime veya deyimlerin manası açık ve belirli ise bu gibi kelime veya deyimlere b-aşka herhangi bir anlam verilemez. Ancak Yasada kullanılan kelime veya deyimlere birden fazla anlam verilebilirse o zaman bu gibi kelime veya deyimlere hangi anlamın verileceği hususu Mahkemelerin yorumuna bağlıdır. Mahkemeler böyle bir yorum yaparken de- bilinen bazı tefsir ilkelerini uygularlar. Örneğin yasama organının amacının ilk önce aynı yasada aranması, amaç aynı yasadan çıkarılamazsa benzeri yasalara bakılması, aynı veya benzeri konu hakkında Mahkemelerin verdiği kararların göz önünde tutulması, -daha önce yürürlükte olan yasaların kaldırılmasının sebebi, konan yasanın yapılma sebebleri, v.s. Herhangi bir yasada kullanılan kelime veya deyimlerin anlamı açık ve belirli ise mahkemelerin herhangi bir yorum yapmaya yetkisi yoktur. Bu gibi hallerde mah-kemelerin görevi yasada belirtilen kural veya hükümlere doğal anlamı vermektir. Bu hukuk ilkeleri ışığında Anayasa Mahkemesinde yorum konusu olan 117. maddenin ilgili kurallarını incelemek gerekir. 117. maddenin (2). fıkrasının anlamı kanımca açık ve bel-irlidir. Bu maddenin kuralları herhangi bir yoruma muhtaç değildir. Anayasanın 117. maddesinin (2) fıkrasında belirlenen yetki Anayasanın 117. maddesinin (3). fıkrasında belirlenen kurallarını saklı tutmuştur. Dolayısıyle (3). fıkrada belirlenen kuralla-r Anayasa'nın (2). fıkrasında belirlenen kuralda öngörülen ilk mahkeme olarak ve istinafen davalara bakma yargı yetkisi dışında kalır. Anayasanın 117. maddesinin (3). fıkrasında belirlenen Yüksek Mahkemeye Yargıtay olarak, verilen yetki Anayasa'nın 117. m-addesinin (2). fıkrasında belirlenen yetkilerin dışında kalır. Yani Anayasanın 117. maddesinin, (3). fıkrasında belirlenen yetki Yüksek Mahkemeye, Yargıtay olarak, verilen ne ilk mahkeme yetkisi ve ne de istinafen davalara bakma yetkisidir. Her iki yetki-nin dışında kalan bir yetkidir. Dolayısıyle Yüksek Mahkeme, Yargıtay olarak, 117. maddenin (3). fıkrasında belirlenen yetkiyi kullanırken ilk mahkeme olarak veya istinafen davalara bakmamaktadır. Yüksek Mahkeme, Yargıtay olarak, Anayasanın 117. maddesini-n (3). fıkrasında belirlenen yetkisini kullanırken Anayasa uyarınca kendisine verilen özel bir yetkiyi kullanmaktadır ve bu yetkisini kullanırken kararları istinafa tabi değildir. Konunun duruşması Yüksek Mahkemede, Anayasa Mahkemesi olarak, yapılırken, m-üstedaaleyhler tarafından bulunan Savcı K.T.F.D. Anayasasının 117. maddesinde yer alan kuralların hemen hemen aynısı Kıbrıs Cumhuriyeti Anayasasının 155. maddesinde de yer aldığını ve bu madde tahtında Kıbrıs Cumhuriyeti Yüksek Mahkemesinin K.T.F.D. Anayas-asının 117. maddesinin (3). fıkrasında belirlenen yetkileri kullanırken tek yargıçlı kullandığını, bu hususun Meclis tarafından bilindiğini veya bilinmesi gerektiğini, K.T.F.D. Anayasası hazırlanırken aynı kelime veya deyimler kullanıldığını, bu nedenle An-ayasanın 117. maddesinin (3). fıkrasında belirlenen yetkilerin Yüksek Mahkemenin atayacağı bir veya birden fazla yargıç tarafından ilk mahkeme olarak kullanılabileceğinin yasallaştırıldığını iddia etti. Hukuk ilkelerinde böyle bir ilke mevcuttur. Ancak b-u ilkeye başvurmak için Anayasada veya yasada yer alan herhangi bir kural veya hükmün kelime veya deyimlerinin anlamının açık ve belirli olmaması gerekir. Başka bir deyimle kural veya hükümlerde yer alan kelime veya deyimlerin birden fazla anlam taşıyan n-itelikte olması gerekir. Anayasanın 117. maddesinin (2). ve (3). fıkrasında yer alan kelime veya deyimlerin anlamı açık ve belirli olduğu cihetle herhangi bir yorum ilkelerine başvurulmaması gerekir. Bu böyle olmakla beraber Savcılık böyle bir iddiada bu-lunduğu cihetle bu iddiayı da konunun önemine binaen eleştirmeyi uygun gördüm. Hakikaten Kıbrıs Cumhuriyeti Yüksek Mahkemesinin 1961'de The Republic v. Lefkios Christodoulo Rodesthenous (1961) C.L.R. 152 davasında bu hususta, Yüksek Mahkemenin tek yargıcı- tarafından verilmiş, bir karar mevcuttur. Bu karara göre o zamanın Yüksek Mahkemesinin Kıbrıs Cumhuriyeti Anayasasına göre sadece iki tür yetkisi vardı. Davalara istinafen ve ilk mahkeme olarak bakma yetkisi.

Zamanın Yüksek Mahkemesinin bir yargıcı ta-rafından verilen bu karara karşı herhangi bir istinaf yapılmamıştır. Tek yargıcın verdiği karar Yüksek Mahkemeyi bağlamadığı bilinen bir gerçektir. Kıbrıs Cumhuriyeti devrinde verilen bahse konu karar yanlış verilmişse Mahkemelerin bu yanlış kararı uygul-amak zorunluğu yoktur. Bu hususta Lord MacMillan Barras v. Aberdeen Steam Trawling and Fishing Co. (1933) A.C. 402, s.447'de şunları söyledi:
-"Where a judicial interpretation is well settled and well recognized the rule ought doubtless to receive effect, but it must, I think, be a question of circumstances whether Parliament is to be presumed to have tacitly given statutory authority, say, to a- single judgment of a competent Court so as to render that judgment, however obviously wrong, unexaminable in this Mouse. After all, there is another rule of statutory interpretation of not less, if not indeed of higher authority, of which Parliament must- be equally taken to be aware - namely, Lord Wensleydale's 'golden rule' that in construing statutes the grammatical and ordinar-y sense of the words is to be adhered to, unless it leads to some absurdity, repugnance or inconsistency."

-Aynı konuda İngiliz İstinaf Mahkemesinin Royal Crown Derby Co. Ltd. v. Russell (1949) 1 All E.R. s.749 davasında verilmiş bir kararı daha vardır. O davada 1920 yılında geçirilen Kira Kanununun 1. maddesinin hükmü hakkında 1926'da bir Mahkeme tarafından b-ir yorum yapılmıştır. 1933 yılında başka bir Kira Kanunu geçirilmiştir ve bu Kira Kanununda da 1920 Kanununda yer alan kelime ve deyimler aynen kullanılmıştır. 1933 Kira Kanunu gereğince 1926'daki karara zıt başka bir karar verilmiştir. Bu hususta Denni-ng L.J. aynen şunları söylemiştir:-
-"In 1946 in Braithwaite's case this court put an interpretation on the Act of 1933, and, in so doing, overruled Braby (Frederick) And Co. v. Bedwell, a decision of the Divisional Court which had stood since 1925. It is said that this court ought not to ha-ve overruled Braby's case because that case had previously been rendered authoritative by Parliament when it passed the Act of 1933. I do not agree with that suggestion. I do not believe that whenever Parliament re-enacts a provision of a statute it ther-eby gives statutory authority to every erroneous interpretation which has been put on it. The true view is that the court will be slow to overrule a previous decision on the interpretation of a statute when it has long been acted on, and it will be more t-han usually slow to do so when Parliament has, since the decision, re-enacted the statute in the same terms, but if a decision is, in fact, shown to be erroneous, there is no rule of law which prevents it being overruled. There was, therefore, in my opini-on, no rule of law which prevented this court in 1946 from overruling Braby Frederick & Co. v. Bedwell, and I do not agree with -the contention that Braithwaite's case was wrongly decided."

-Aynı konuda İngiliz İstinaf Mahkemesinin 1968 yılında R. v. Bow Road Dom. Proceedings Court ex parte Adedigba (1968) 2 All E.R. 89 davasında verilmiş başka bir kararı vardır. O kararda Yüksek Mahkeme hakimlerinden Lord Denning M.R. s.92-93'de şunları söy-ledi:-

-"I know that since R. v. Blane the statutory provisions have been re-enacted in virtually the same words, but that does not trouble me. I venture to quote some words that I used in Royal Crown Derby Porcelain co. Ltd. v. Russell: '.......' -
Nor am I troubled by the fact that R. v. Blane has stood for 118 years. It is not a property or commercial case. It has not formed the basis of titles or commercial dealings. It is the sort of precedent which we can and should overrule when it -is seen to be wrong."

Salmon L.J. ise s.95'de şunları söyledi:-
"The only matter which has given me any pause is that there h-as been a great deal of legislation concerning this subject in the last 118 years, and Parliament has never taken the opportunity of correcting R. v. Blane. The father has contended that since Parliament has not corrected R. v. Blane, it must be taken to -have approved and endorsed the decision. It is quite true that it is a principle of construction that the courts may presume that when there has been a decision on the meaning of a statute, and the statute is re-enacted in much the same terms, it was the -intention of Parliament to endorse the decision, but this is merely a rule of construction for the guidance of the courts. It is not a presumption which the courts are bound t-o make (see Royal Crown Derby Porcelain Co., Ltd. v. Russell). It is always possible that Parliament, however vigilant, may overlook a decision."

Edmond Davies ise aynı davada s.96-97'de şunları söyledi:-
"The question, however, still remains - was R. -v. Balne rightly decided? I concur with my lords, and for the reasons they have given, in concluding that it was not. Then, despite the conviction of this court that it was erroneous, ought it nevertheless to govern the present case simply by reason of it-s antiquity, even though it may lead to consequences clearly contrary to the public good?