-D.1/81 Anayasa Mahkemesi 25/80
Anayasa Mahkemesi olarak oturum yapan
Yüksek Mahkeme Huzurunda.
Mahkeme Heyeti: Ülfet Emin, Başkan, Şakir Sıdkı İlkay,
Salih S. Dayıoğlu, N. Ergin Salâhi, Niyazi F. Korkut.
Anayasanın 113. maddesi hakkında.

Topl-umcu Kurtuluş Partisinin 23/80 sayılı Mahkemeler (Değişiklik) Yasasının iptaline ilişkin istemi.
5.12.1980 tarihinde dosya edilmiştir.

Davacı: Toplumcu Kurtuluş Partisi
-ile-
Davalı: Kıbrıs Türk Federe Meclisi, Lefkoşa.
a r a s ı n d a.

-Davacı namına: Fuat Veziroğlu.
Davalı namına: Ümit S. Onan.
Amicus Curiae olarak Akın A. Sait.

----------------

K A R A R
İPTAL DAVASININ KONUSU:
25 Kasım 1980 tarihinde Kıbrıs Türk Federe Devleti Resmi Gazetesinde yayınlanan 23/80 sayılı Mahkemeler (De-ğişiklik) Yasasının tümünün Anayasanın 1, 4, 78, 102, 103, 104, 105, 113 ve 121. maddelerine aykırı olduğu davacı tarafından ileri sürülmüş ve Anayasanın 113. maddesine dayanılarak iptali istenmiştir.

I. DAVACININ GEREKÇESİNİN ÖZETİ:
İptal konusu yasa ya-rgıçların Bakanlar Kurulu kararı ile yürütsel ve/veya yönetsel görev ifa eden komisyonlarda görevlendirilmelerine olanak vermektedir ki bu Anayasanın ilgili maddelerine aykırıdır. Yargıçlar yürütsel veya yönetsel görevde çalıştırılamaz. Yargıçlar Bakanla-r Kurulu kararı ile hiçbir yerde görevlendirilemez ve yargıçlar iptali istenen yasa uyarınca soruşturma komisyonlarında görevlendirilmeleri kuvvetler ayırımı ilkesine ters düştüğünden Anayasaya aykırıdır. Soruşturma komisyonunda görev yapmanın yargı görev-i ile ilgisi yoktur. Soruşturma komisyonu yasasına bakıldığında tayinin Bakanlar Kurulu tarafından yapıldığı açıkca görülmektedir. Buna ek olarak aynı Yasanın 4. maddesi uyarınca tayin olunan yargıç Bakanlar Kurulu veya Bakanlar Kurulunun saptayacağı bir- kişi huzurunda yemin etmesi gerekir bu da yargıç bağımsızlık ilkesine aykırıdır. Anayasanın 103. maddesine göre hiçbir organ, makam, merci veya kişi yargı yetkisinin kullanılmasında mahkeme ve yargıçlara emir ve talimat veremez. Bakanlar Kurulu bir yarg-ıcı soruşturma komisyonuna atamakla emir ve talimat vermiş olur. Bu nedenle Yasa Anayasanın 103(2) maddesine aykırıdır. Anayasanın 105. maddesine göre yargıçların nitelikleri, atanmaları, hakları ve ödevleri, aylık ve ödenekleri, görevlerinin veya görev -yerlerinin geçici veya sürekli olarak değiştirilmesinin yasa ile düzenleneceği öngörülmektedir. Bu maddeden açıkca görülüyor ki yargıçlar yargı organı dışında herhangi bir görevde çalıştırılamaz.

II. DAVALI GEREKÇESİNİN ÖZETİ:
Anayasanın 105(3) maddesi -yargıçların yasada belirtilenlerden başka genel ve özel hiçbir görev almadıklarını öngörmektedir. Bu madde açıkça gösteriyor ki yargıçlar yasada belirtilen görevleri yapabilir. Soruşturma komisyonunda görev yapması da bir yasa ile verildiğinden söz konus-u yasa Anayasaya aykırı değildir. Yargıçların soruşturma komisyonunda görevlendirilmesi yargıçların bağımsızlık veya güvence ilkelerine aykırı değildir. Yargıçlar soruşturma komisyonunda görev yapmakla bağımsızlık veya yargıç güvencelerini zedelemez.

II-I. İLGİLİ YASA METİNLERİ:
23/80 sayılı Mahkemeler (Değişiklik) Yasası.
"1. Bu Yasa Mahkemeler (Değişiklik No.2) Yasası olarak isimlendirilir ve aşağıda 'Esas Yasa' olarak anılan değiştirilmiş şekliyle 1976 Mahkemeler Yasasıyle birlikte okunur.

2-. Esas Yasa, 4. maddesinin sonuna aşağıdaki yeni (7) fıkra eklenmek suretiyle değiştirilir:
'(7)Yargıçlar bu Yasa veya başka bir Yasada aksine kural bulunmasına bakılmaksızın Soruşturma Komisyonları Yasası uyarınca teşkil edilecek Komisyonlarda görevlendi-rilebilirler.
Ancak bu komisyonlarda görev yapacak yargıçlar Yüksek Mahkemece belirlenir.'

3. Bu Yasa Resmî Gazetede yayınlandığı tarihten başlayarak yürürlüğe girer."

IV. İLGİLİ ANAYASA METİNLERİ:
"Madde 1.
Kıbrıs Türk Federe Devleti, demokras-i, sosyal adalet ve hukukun üstünlüğü ilkelerine dayanan lâik bir cumhuriyettir.

Madde 4.
Yasalar, Anayasaya aykırı olamaz.
Anayasa kuralları, yasama, yürütme ve yargı organlarını, devlet yönetimi makamlarını ve kişileri bağlayan temel hukuk kurallarıd-ır.

Madde 78.
Kıbrıs Türk Federe Devletinin yürütme görev ve yetkisi, Devlet Başkanı ve Bakanlar Kurulu tarafından yerine getirilir ve kullanılır.

Madde 102.
Kıbrıs Türk Federe Devletinde yargı yetkisi bağımsız mahkemelerce kullanılır.

Madde 103-.
Yargıçlar, görevlerinde bağımsızdırlar, Anayasaya, yasaya, hukuka ve vicdanî kanaatlarına göre hüküm verirler.
Hiçbir organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisinin kullanılmasında, mahkemelere ve yargıçlara emir ve talimat veremez, gönderemez, tavsi-ye ve telkinde bulunamaz.
Görülmekte olan bir dava hakkında, Kıbrıs Türk Federe Meclisinde yargı yetkisinin kullanılması ile ilgili soru sorulamaz, görüşme yapılamaz veya herhangi bir demeçte bulunulamaz. Yasama ve Yürütme organları ile Devlet yönetimi m-akamları, mahkeme kararlarına uymak zorundadır, bu organ ve makamlar, mahkeme kararlarını hiçbir surette değiştiremez ve bunların yerine getirilmesini geciktiremez.

Madde 104.
Yargıçlar görevlerinden uzaklaştırılamaz, kendileri istemedikçe Anayasada g-österilen yaştan önce emekliye çıkarılamaz, bir mahkemenin veya kadronun kaldırılması yolu ile de olsa, iktisap ettikleri haklardan yoksun bırakılamazlar.
Meslekten çıkarılmayı gerektiren bir suçtan dolayı hüküm giymiş olanlarla, görevini sağlık bakımında-n yerine getiremeyeceği kesin olarak anlaşılanlar, meslekleri ile bağdaşmayan işler yapanlar ve meslekte kalmaları caiz olmadığına karar verilenler hakkında, yasa ile konan istisnalar saklıdır.
Yargıçlar aleyhinde, yargısal görevleri sırasında söyledikleri- sözler veya eylemlerden dolayı, hiçbir kovuşturmada bulunulamaz.

Madde 105.
Yargıçların nitelikleri, atanmaları, hakları ve ödevleri, aylık ve ödenekleri, meslekte ilerlemeleri, görevlerinin veya görev yerlerinin geçici veya sürekli olarak değiştirilme-si, haklarında disiplin kovuşturması açılması ve disiplin cezası verilmesi, görevleri ile ilgili suçlarından dolayı soruşturma yapılmasına ve yargılanmalarına karar verilmesi, meslekten çıkarılmayı gerektiren suçluluk veya yetersizlik halleri ve diğer özlü-k işleri, mahkemelerin bağımsızlığı ilkesine göre, yasa ile düzenlenir.
Yüksek Mahkeme Başkan ve yargıçları altmış beş yaşını, diğer yargıçlar altmış yaşını bitirinceye kadar görev yaparlar.
Yargıçlar, yasada belirtilenlerden başka, genel ve özel hiçbir- görev alamaz, resmî görevleri dışında hiçbir iş yapamaz, Devlet veya kamu kuruluşlarının herhangi bir yüklenme işini doğrudan doğruya veya dolaylı kabul edemezler.

Madde 113.
Devlet Başkanı, Kıbrıs Türk Federe Meclisinde grubu bulunan veya bulunmayan- siyasal partiler, siyasal gruplar ve en az yedi milletvekili veya kendi varlık ve görevlerini ilgilendiren alanlarda yasa ile saptanacak diğer kurum, kuruluş, sendika (sendikalar federasyonu, sendikalar konfederasyonunu da kapsar) veya makamlar, bir yasan-ın veya herhangi bir yasanın herhangi belli bir kuralının veya Kıbrıs Türk Federe Meclisinin herhangi bir kararının Anayasanın herhangi bir kuralına aykırı veya ona uygun olmadığı gerekçesi ile Anayasa Mahkemesi olarak görev yapan Yüksek Mahkemede doğrudan- doğruya iptal davası açabilirler.
Anayasa Mahkemesi olarak görev yapan Yüksek Mahkemede doğrudan doğruya iptal davası açma hakkı, iptali istenen yasanın veya herhangi bir yasanın herhangi belli bir kuralının veya Kıbrıs Türk Federe Meclisinin kararının- Resmî Gazetede yayınlanmasından başlayarak doksan gün sonra düşer.

Madde 121.
Bu Anayasa ve yasalar gereğince, Yüksek Mahkeme tarafından kullanılan yargı yetkisi dışındaki yargı yetkisi, bu Anayasa kurallarına bağlı olarak ve bunlar gereğince yapılan y-asada gösterilen alt mahkemeler tarafından kullanılır.
Kişi ve Aile Hukuku (Ahvali şahsiye)ve dinî konular ile ilgili hukuk davaları hususundaki yargı yetkisini kullanan alt mahkemeler ile diğer alt mahkemelerin kuruluş, işleyiş, görev ve yetkileri yasa il-e düzenlenir.

V. İNCELEME:
Anayasaya aykırı olduğu iddia edilen yasa maddeleri ile bu sava dayanak olarak gösterilen anayasa kuralları ve bunlarla ilgili olarak öne sürülen iddia ve gerekçeler incelendi ve gereği görüşülüp düşünüldü.

İptali istenen -Yasanın getirdiği değişikliğe göre yargıçlar, Soruşturma Komisyonları Yasası uyarınca oluşturulacak Komisyonlarda görevlendirilebileceklerdir ve bu gibi yargıçlar Yüksek Mahkemece belirlenecektir. Bu durumda Yasanın yargıçlar için neler öngördüğünün bilin-ip anlaşılabilmesi için fasıl 44 Soruşturma Komisyonları Yasasına göz atılması gerekir. Bu Yasaya göre Soruşturma Komisyonları, Bakanlar Kurulunun bir emirnamesi ile atanacak bir veya birden fazla kişiden oluşur ve Bakanlar Kurulu, Komisyon birden fazla k-işiden oluşması halinde, kimin Komisyona başkan olacağını emirnamede saptar. Bakanlar Kurulu ayrıca istar edeceği emirname ile Komisyonun görev şartlarını (Terms of reference) belirler. Aynı Yasanın diğer bir kuralına göre de Komisyona atanan kişi veya k-işiler Bakanlar Kurulunun veya onun tayin edeceği bir şahsın önünde görevini sadıkane, tam olarak ve tarafsızca yapacağına dair yemin eder.

Söylenenlerden anlaşılacağı gibi Soruşturma Komisyonları Yasasına göre Yüksek Mahkemece belirlenecek yargıcın, k-i bu yargıç Yüksek Mahkeme veya Alt Mahkeme yargıcı olabilir, Komisyona atanması ve görev şartlarının saptanması Bakanlar Kurulunca yapılacaktır. Bu yargıcın ayrıca Bakanlar Kurulunun veya onun tayin edeceği bir şahsın önünde yemin etmesi gerekecektir.

-Yukarıda özetlenen Yasanın, bilhassa mahkemelerin bağımsızlığı, yargıçların güvenceleri ve yargıçlık mesleği ile ilgili olan Anayasanın 102, 103, 104 ve 105. maddelerine aykırı olduğu öne sürülmüştür.

Yasanın, Anayasanın sözü edilen veya diğer maddeler-ine aykırı olup olmadığı hususunda içtihat kararı mevcut olmadığına ve önemine binaen konunun etraflıca ve titizlikle incelenmesi gerekir. Bunu yaparken de Anayasası eş veya benzeri maddeleri içermesi bakımından bizimkine bu hususta en yakın olan Türkiye'-de Anayasa Mahkemesi tarafından konu ile ilgili olarak verilen kararlar varsa bunlardan yararlanılabilinir. Kıbrıs Cumhuriyeti Anayasası ise bu hususta benzeri maddeler içermemektedir. Soruşturma Komisyonlarının en fazla kullanıldığı İngiltere'de ise ana-yasal sister farklıdır, esasen İngiltere'de yazılı bir Anayasa mevcut değildir.

Başkan Ülfet Emin Kıbrıs Cumhuriyeti Anayasasının benzeri maddeler içermediği görüşüne katılmamaktadır.

Yukarıda belirtildiği gibi eş veya benzeri maddeler içermesi bakımı-ndan bizimkine bu hususta en yakın Anayasası bulunan Türkiye'dir. Fakat hemen ilâve etmek yerinde olur ki yargıç güvencesi ve yargıç mesleği hakkındaki bizdeki maddeler, sarahaten içerdiği kurallar bakımından, bir derece daha geniş tutulmuştur. Örneğin 1-04. maddenin (3). fıkrasında yer alan ve yargıçlar aleyhinde, yargısal görevleri sırasında söyledikleri sözler ve eylemlerinden dolayı, kovuşturma yapılamayacağına dair kuralı ve 105. maddenin (3). fıkrasında yer alan ve yargıçların resmi görevleri dışında- hiçbir iş yapamayacağına dair kuralı Türkiye Anayasasının muadil maddeleri içermemektedir.

Konuyu incelerken ilkin tezekkür edilmesi gereken husus Anayasanın bu gibi bir görevin yargıçlara verilebilmesini öngörmekte olup olmadığıdır.

Anayasanın 105. m-addesinin (3). fıkrasına göre yargıçlar, yasada belirtilenlerden başka, genel ve özel hiçbir görev alamaz, resmî görevleri dışında hiçbir iş yapamaz. Acaba bu fıkradaki kurala göre yargıçlara yasa ile herhangi bir görev verilebilir mi yoksa sadece yargıç-lık mesleği ile ilgili görev mi verilebilir? Fıkranın metni, 102, 103 ve 104. maddelerdeki kurallar ve özellikle 105. maddenin (1). fıkrasında yer alan ve yargıçların ödevlerinin bağımsızlık ilkesine göre düzenleneceği hususundaki kural göz önünde tutuldu-ğunda bu fıkrada yargıçlara yasa ile verilmesi öngörülen çelişmesiz yargı işlerinde dahil olmak üzere yargı ve yargı ile ilgili görevlerin olduğu anlaşılır. Esasen aksi varit olmuş olsa yasa ile yargıçlara herhangi bir görev, örneğin yargı ile ilgisi olma-yan idari görevler, verilebilecek ve bu şekilde mahkemelerin bağımsızlığını ve yargıçlık güvencesinin zedelenmesi olasılığı söz konusu olacaktı ki Anayasa koyucu bunu murat etmemiş olsa gerek. Nitekim yargıçların ve hatta savcıların atanmalarında ve geçic-i de olsa görev ve görev yerlerinin değiştirilmesinde yürütme organının ve siyasi kişilerin söz sahibi olamayacağına dair Türkiye'de Anayasa Mahkemesi tarafından verilen kararlarda bağımsızlık ve yargıç güvencesi üzerinde hassasiyetle durulmuş ve bunları i-hlâl edebilecek yasal kuralların Anayasaya aykırı olduğu belirtilmiştir. T.C. Anayasa Mahkemesi 29.3.1966 günlü ve 1963/109-1966/17 sayılı kararında (A.M.K.D. sayı 4, s.113, s.115-116'da) şöyle demiştir:
"Mahkemelerin bağımsızlığı ve hakim teminatı esasl-arının gereği olarak bütün hakimlerin tayini ile görevlerinin ve görev yerlerinin değiştirilmesi ve Yargıtay Üyelerinin seçilmesi yetkisi yürütme organından alınarak yargı organı içinde teşkil edilecek Yüksek Hâkimler Kuruluna verildiği ve bu suretle yürüt-me organının hakimler hakkında herhangi bir tasarrufta bulunabilme yolu kapatıldığı halde Yargıtay Büyük Genel Kurulunca kendi yapısı içindeki Yüksek Hâkimler tarafından geçilen ikinci başkanların vazife ifa edecekleri dairelerin tâyin ve tebdilinin icra o-rganının yetki alanı içinde kalmasına Anayasa'nın ayleviyetle müsaade etmiyeceği ve Temyiz Mahkemesi Teşkilâtı Kanununda yer alan böyle bir hükmün mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlerin teminatı esasları ile bağdaşamadığından Anayasa'ya açıkca aykırı düşe-ceği tabiidir."

T.C. Anayasa Mahkemesi 18.12.1967 günlü ve 1966/31-1967/45 sayılı kararında (A.M.K.D. sayı 5, s.242, s.257'de) da şöyle demiştir:
"Teminat konularında gözönünde tutulacak önemli bir yön, halkın gözünde belli devlet görevlisi siyasî güç -sahiplerinin dileklerine karşı korunmamış gibi gösteren hükümlere kanunlarda yer verilmemesidir. Buna göre yeterince koruyucu tedbirler alınmaksızın kanunlara konulan hükümler, savcıları halkın gözünde siyasi güç sahiplerine karşı teminatsız görevliler ol-arak gösterir ve bu görünüş onların hukuka uygun işlemlerini bile halkın gözünde kuşku ile karşılanan işlemler durumuna sokar ki bu dahi, adalet işlerinin görülmesi yolunda halk açısından güven verici sayılmaz ve yurttaşları tedirgin eder, başka bir deyiml-e sosyal iş rahatlığını giderir."

Yine T.C. Anayasa Mahkemesi 20.4.1971 günlü ve 1970/39-1971/44 sayılı kararında (A.M.K.D. sayı 9, s.462, s.475-476'da) da şöyle demiştir:

"Bir savcının bakanın iradesiyle görev yerinin geçici olarak değiştirilmesi ola-sılığı dahi, onu görevinde güvenlik içinde olmadığı ve siyasal gücün etkisi altında bulunduğu kaygusuna haklı olarak uğratabilir ve bu tedirginlik onun siyasal gücün etkisi dışında işlem yapmasını engelleyebilir. .................. Bütün bu nedenlerle geçi-ci yetkinin 89. madde ile düzenleme biçimi Anayasa'nın 137. maddesine aykırı düşmektedir."

Anayasa'nın 105. maddesinin (3). fıkrasına konulabilecek tefsir yukarıda belirtildiği merkezde olduğuna ve Soruşturma Komisyonlarının da görevi idari olduğuna gör-e yargıçlara böyle bir görev verilemez. Bu durumda iptal konusu Yasanın 2. maddesi Anayasanın 105. maddesinin (3). fıkrasına aykırıdır.

Başkan Ülfet Emin yargıçlara idari görev verilemiyeceği ve Yasanın 2. maddesinin Anayasanın 105. madd-esine aykırı olduğu görüşlerine katılmamaktadır.

İptali istenen Yasa üç maddeden oluşmaktadır. Kural vazeden sadece Yasanın 2. maddesidir. 1. madde Yasanın ismini, 3. madde de yürürlük tarihini saptamaktadır. Bu nedenle Yasanın 1 ve 3. maddeleri, kend-i başlarına, Anayasaya aykırı değilse de 2. maddeden ayrı olarak bir mana ifade etmeleri söz konusu değildir. Bu nedenle Yasanın bir tüm olarak Anayasaya aykırı bulunması ve buna göre işlem görmesi gerekir.

Yasa Anayasa'nın 105. maddesinin (3). fıkrasın-a aykırı bulunduğuna ve iptal edileceğine göre Anayasanın diğer maddelerine de aykırı olup olmadığı hususunun incelenmesi gerekmemektedir.

SONUÇ:
Sonuç olarak 23/1980 sayılı Mahkemeler (Değişiklik) Yasasının Anayasanın 105. maddesinin (3). fıkrasına- aykırı olduğuna ve bu nedenle iptaline, Başkan Ülfet Emin'in karşıoyu ile ve oyçokluğu ile, karar verilir.

(Ülfet Emin) (Şakir Sıdkı İlkay)
Başkan Yargıç

(Salih S. Dayıoğlu) (N. Ergin Salâhi) (Niyazi F. Korkut)
Yar-gıç Yargıç Yargıç

8 Ocak 1981.

KARŞIOY YAZISI

İptali istenilen Ya