-D. 2/2002 Anayasa Mahkemesi: 23/02
Anayasa Mahkemesi Olarak Oturum Yapan
Yüksek Mahkeme Huzurunda.
Mahkeme Heyeti: Taner Erginel, Başkan, Metin A. Hakkı,
Nevvar Nolan, Seyit A. Bensen, Şafak Öneri.

Anayasanın- 147. maddesi hakkında.

Davacı: Ulusal Birlik Partisi, Sarayönü, Lefkoşa
- ile -
Davalı: KKTC Cumhuriyet Meclisi, Lefkoşa
A r a s ı n d a.

Davacı namına: Avukat Zeki Bayram ve Avukat Mustafa -B. Asena
Davalı namına: Başsavcı Yardımcısı Mehmet Ali Şefik.

-----------------
K A R A R
KONU:

15.3.2002 tarih ve 14/2002 sayılı Seçim ve Halkoylaması (Değişiklik) Yasasının Esas Yasanın 53(2)'ci maddesin-i tadil eden 4'üncü maddesi ve diğer maddelerinin Anayasanın 1, 7, 8, 68(4) ve 70. maddelerine aykırı olduğu gerekçesiyle iptal edilmesi talebi.

I. OLAY:

14/2002 sayılı Seçim ve Halkoylaması (Değişiklik) Yasası 15.3.2002 tarihinde Yasama Meclisinde -kabul edilerek siyasal partilerin muhtar ve ihtiyar heyeti seçimlerinde aday göstermeleri olanağını ortadan kaldırmıştır. Davacı, Ulusal
Birlik Partisi bu değişikliğin Anayasanın 1, 7, 8, 68(4) ve 70. maddelerine aykırı olduğunu öne sürerek söz konusu dü-zenlemenin iptalini talep eden bu davayı açmıştır.

II. İDDİANIN GEREKÇESİ:

İptali istenen 14/2002 sayılı yasa, Anayasanın 1.
maddesine aykırıdır. Çünkü söz konusu yasa siyasal partilerin KKTC'de yapılacak muhtarlık ve ihtiyar heyeti üyeliği seçiml-erinde aday gösterebilme hakkını ortadan kaldırmıştır. Hukukun üstünlüğü ilkelerine dayanan demokratik bir ülkede siyasi partilerin seçimlere katılabilme hakkının kısıtlanması söz konusu olamaz. Demokratik toplumların amacı siyasal ve sosyal hayata katıl-ımcılığı en üst seviyede tutmaktır.

Devletin şekli ve nitelikleri maddesi açısından,
siyasi partilerin, siyasi bir seçim olan muhtarlık ve ihtiyar heyeti üyeliği seçimine katılmasının engellenmesi hukukun üstünlüğü ve demokrasi ilkeleri ile de bağdaşmamak-tadır.

Dava konusu 14/2002 sayılı ilgili yasa, Anayasanın 8.
maddesine aykırıdır. Çünkü ilgili değişiklik yasası ile, Anayasamız tarafından güvence altına alınan, kişi temel hak ve özgürlüklerinden olan siyasal partilere katılma ve/veya üye olma ve/-veya siyasal kimlikle seçimlere katılma hakkı ortadan kaldırılmıştır.

Dava konusu değişiklik yasası, Anayasanın 68(4) maddesine
aykırıdır. Şöyle ki, Anayasamız siyasi partilerin serbestçe faaliyette bulunma haklarını teminat altına almış, ayrıca
eşi-t şartlarda demokratik seçimlere katılmalarını siyasi hayatın vazgeçilmez unsuru saymıştır. Serbestçe faaliyette bulunma, siyasi partilerin faaliyetlerinin karşısına engel çıkarılmaması ve müdahale edilmemesi ereğini içermektedir.
Bu husus, kanunlarla da-hi sınırlansa, bunların Anayasaya aykırı olacağı açıktır.

14/2002 sayılı Seçim ve Halkoylaması (Değişiklik) Yasası,
Anayasanın 70. maddesine aykırılık oluşturmaktadır. Çünkü
Anayasanın 70(4)'üncü maddesi herhangi bir seçimden 90 gün önce kurularak tüze-l kişilik kazanmış olan bir siyasal partiye, her türlü seçime aday gösterebilme ve katılma hakkını tanımıştır. Siyasal partilere tanınan bu Anayasal hakkın muhtarlık ve ihtiyar heyeti seçimlerinde de kullanılabilmesi en doğal haktır ve bu hakkın bir yasa -ile ortadan kaldırılması düşünülemez. Mezkûr yasa ile Anayasal güvence altına alınan siyasal partilerin seçimlere katılma hakkının ve/veya kişilerin siyasi partilere üye olma hakkının özüne dokunulmuştur.

Nitekim bu yorum ve/veya anlam aynı maddenin (3)'-üncü
fıkrası ile de desteklenmektedir, "Siyasal partiler, ister iktidar ister muhalefette olsunlar, demokratik siyasal hayatın vazgeçilmez öğeleridir." Siyasal partilerin, demokratik siyasal yaşamdaki işlevleri ise serbestçe faaliyette bulunmak ve tüm seç-imlerde aday gösterebilmekten ayrı düşünülemez. 70'inci maddenin (2)'inci fıkrası da, siyasal partilerin serbestçe faaliyette bulunacağını vurgulamaktadır. Serbestçe faaliyette bulunma deyiminden kastedilen siyasi partilerin davranışlarının karşısına birt-akım fiili engeller ve müdahaleler çıkartılmaması olduğu gibi, bunların Anayasa
ile tanınmış haklarını kullanmalarının yasalarla dahi engellenememesidir. Siyasal partiler, seçim kanalıyla iktidara gelerek ülkeyi kendi tüzük ve programlarının doğrultusund-a yönetmek ereği ile kurulurlar. Böylece
bir partinin seçimde topladığı oyların gücü oranında değerlendirilerek öteki siyasi partiler ve bağımsız adaylar arasındaki yerine oturtulmak suretiyle hakkının verilmesi gerekirken, birtakım yasal engeller çıkart-ılarak alınacak oyların belirlenemeyeceği anti-demokratik bir yola gidilmesi sonucunu doğuracak ve siyasi partilerin serbestçe faaliyette bulunma haklarını zedeleyecektir.

10/1975 sayılı Siyasal Partiler Yasası halen yürürlük-
tedir ve mevcut siyasal part-ilerin tüzük ve yönetmelikleri bu yasa altında yapılmıştır. Siyasal Partiler Yasası'nın çeşitli maddeleri de, yukarıdaki Anayasal kuralları ve/veya yorumu pekiştirir niteliktedir, Ezcümle, 3'üncü madde, siyasal partiyi "Siyasal partiler, toplum ve devlet d-üzenini, kamu faaliyetlerini seçim yolu ile ve belirli görüşler yönünde yönetmek, denetlemek ve etkilemek için sürekli çalışma amacı güden ve programları açık olan kuruluşlardır." şeklinde tanımlayarak, partilerin toplum ve devlet düzenine, kamu faaliyetle-rine katılımının ve etkisinin seçim yoluyla olabileceğini vurgulamaktadır. Aynı Yasanın 5'inci maddesi, "Partiler Anayasa ve yasa çerçevesinde özgürce faaliyette bulunurlar." demekte, 18'inci maddesi, "Parti tüzüğü, köy ve mahalle muhtarlık bölgelerindeki- parti işlerini yürütmekle yükümlü parti örgütünün veya bir parti görevlisi ile yedeğinin parti üyeleri arasında seçilmesini öngörebilir." kuralını koymakta ve 27'inci maddesi de, "Siyasal partilerin yerel kuruluş seçimleri için adaylarını nasıl seçecekler-i parti tüzük ve yönetmelikleriyle düzenlenir." ifadesini kullanarak, partilerin yerel seçimlerde aday gösterme hakkını açıkça ifade etmektedir.

Seçim ve Halkoylaması (Değişiklik) Yasası'nın genel
gerekçesinden anlaşılan odur ki, amaç muhtar adayı ve ihti-yar heyeti üyesi adaylarının partili olmamasıdır. Bu amaç ise Anayasa'ya aykırıdır, 70'inci maddenin (1)'inci fıkrasına göre, her yurttaş gibi, muhtar adayları ve ihtiyar heyeti üyesi adayları da, herhangi bir siyasal partiye, usulüne göre girme ve çıkma -hakkına sahiptir. Bu gibi kişilerin, gerek seçilmeden önce gerekse adaylık sırasında veya seçildikten sonra siyasal parti üyesi olmaları ve hatta bir siyasal parti bünyesinde faal olarak çalışma yapmaları ve siyasi partinin desteğini almaları Anayasal bir- haktır ve bu hak Yasa ile ortadan kaldırılmaz.

Savunmanın gerekçesi şöyledir:

KKTC Cumhuriyet Meclisi adına savunma dosyalayan Başsavcılık Seçim ve Halkoylaması (Değişiklik) Yasasının Anayasaya uygun olduğunu öne sürdü. Başsavcılığın gerekçeleri -şöyledir:

Bir yasanın herhangi bir maddesinin Anayasaya aykırı olabilmesi için, Anayasada açıkça belirtilmiş bir kurala aykırı olması gerekir. Anayasanın 70(4) maddesinde belirtilen 90 günlük süre, siyasi partilerin seçime katılabilmeleri için bir- ön koşul olup, siyasal partilerin her türlü seçime katılabileceklerini öngören bir düzenleme değildir. Siyasal partilerin seçime katılabilmeleri Seçim Yasalarındaki kurallara ve düzenlemelere bağlıdır. 14/2002 sayılı Yasa, muhtarlık ve ihtiyar heyeti üy-eliklerinin genel seçimle yapılmasını ortadan kaldırmamıştır. Bu seçimler yine Anayasanın 68. maddesinde belirtilen esaslar çerçevesinde yapılacaktır. Anayasasının 68. maddesi, seçme ve seçilme hakkını düzenlemiş olup, siyasi partilerin seçimlere katılmala-rı ile ilgili bir hüküm içermemektedir. İptali istenen yasa kamu yararı ve kamu menfaati düşüncesiyle yapılmıştır. Ayrıca muhtarlık ve ihtiyar heyeti üyeliklerinin bağımsız kişilerce yürütülmesi amaçlanmıştır. Bu yasa ile hizmetlerin parti çıkarları düşü-nülmeden yapılması sağlana-caktır. İptali istenen yasa, seçme ve seçilme hakkının veya siyasi partilerin seçimlere katılma haklarının özüne dokunmamaktadır. Kural olarak yasayla verilen haklar her zaman yasayla geri alınabilir. Yukarıda açıklanan hukuki- esaslar ışığında, iptali istenen yasanın Anayasanın 1, 7,
8, 68(4) ve 70. maddelerine aykırılığı yoktur.

III. İLGİLİ YASA METİNLERİ:

Seçim ve Halkoylaması (Değişiklik) Yasasının Esas Yasanın 58. maddesini değiştiren 4 (2) maddesi şöyledir:

"4. E-sas Yasa, 53'üncü maddesinin (2)'nci fıkrası
kaldırılmak ve yerine aşağıdaki yeni (2)'nci
fıkra konmak suretiyle değiştirilir:

(2) Siyasal partiler, Cumhurbaşkanlığı, millet-
vekilliği, belediye başkanlığı -ve belediye
meclisi üyeliği seçimlerinde aday göstere-
bilirler.
Ancak gösterecekleri aday sayısı, o
seçimde seçilecek kimselerin sayısını aşamaz."

"5. (2) Esas Yasa, 58'inci maddesinin (6)'ncı f-ıkrası
kaldırılmak ve yerine aşağıdaki yeni (6)'ncı
fıkra konmak suretiyle değiştirilir:

(6) Bağımsız adayların, muhtar adaylarının ve
ihtiyar heyeti üyesi adaylarının adaylık
için b-aşvurmaları, ilgili seçim bölgesinin
ilçe seçim kuruluna, bu Yasanın adaylık
için aradığı koşul ve nitelikleri haiz
olduğunu veya olduklarını belirten bir
yazı ile yapılır. Bağımsız adayl-ar bu
maddenin (4)'üncü fıkrasının (A), (B),
(C) ve (Ç) bendlerinde açıklanan belgeleri,
muhtar adayları ve ihtiyar heyeti üyesi
adayları ise yine (4)'üncü fıkranın (A),
(-C), ve (Ç) bendlerinde açıklanan belge-
lere ilaveten, en az üç yıldan beri daimi
ikametgahının Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuri-
yetinde olduğuna dair muhtar belgesini
başvurularına eklerler. K-urul başkanlığı
başvurmanın alındığına dair bir belge
verir, başvurmayı ilan eder ve derhal
Yüksek Seçim Kuruluna bildirir."

IV. İLGİLİ ANAYASA METİNLERİ:
"Madde 1.
Kuzey Kıbrıs Türk Cumh-uriyeti Devleti, demokrasi,
sosyal adalet ve hukukun üstünlüğü ilkelerine dayanan
lâik bir Cumhuriyettir."

"Madde 7:

Yasalar Anayasaya aykırı olamaz.
Anayasa kuralları, yasama, yürütme ve yargı
organlarını, Devlet yönetimi makamlarını ve
k-işileri bağlayan temel hukuk kurallarıdır."

"Madde 8:

Herkes, hiçbir ayırım gözetilmeksizin, Anayasa
ve yasa önünde eşittir. Hiçbir kişi, aile,
zümre veya sınıfa ayrıcalık tanınamaz.
Devlet organları ve yönetim makamları, bütün
işlemlerinde -yasa önünde eşitlik ilkesine
uygun olarak hareket etmek ve ayrıcalık
yapmamak zorundadırlar.
Ekonomik bakımdan güçsüz olanların Anayasa ve
yasalar ile elde ettikleri veya edecekleri
kazanımlar, bu madde ileri sürülerek ortadan
kaldırılamaz."

"Madde -68:

(1) ..................................
(2) ..................................
(3) ..................................
Seçimler ve halkoylamaları, serbest, eşit,
gizli, tek dereceli, genel oy, açıksayım
ve döküm ilkelerine u-ygun olarak yapılır,
sayım ve döküm işlemleri tamamlanıncaya
kadar aralıksız sürdürülür."

"Madde 70:

Yurttaşlar, siyasal parti kurma ve usulüne
göre partilere girme ve çıkma hakkına sahiptir.
Siyasal partiler, önceden izin almadan kurulur
ve serbe-stçe faaliyette bulunur.

Siyasal partiler, ister iktidarda ister muhale-
fette olsunlar, demokratik siyasal hayatın
vazgeçilmez öğeleridir.
Siyasal partiler, bir seçimden doksan gün önce-
sine kadar kurulup tüzel kişilik kazanmadıkça
o seçime katılamaz.
-Yargıçlar, savcılar, silâhlı kuvvetler mensup-
ları, polis mensupları, kamu görevlileri ve on
sekiz yaşından küçük olanlar siyasal parti
kuramaz ve siyasal partilere üye olamaz.
Siyasal partilere Devletçe yapılacak yardım
yasa ile düzenlenir."

V. İNCELEM-E:

Konuyu irdelemeye başlamadan önce Anayasaya aykırılık konusunda benimsenmiş ilkelere göz atmamız yerinde olacaktır. 2/74 sayılı davada Anayasa Mahkememiz konuya ilişkin prensipleri açık olarak belirlemiştir. Bu prensipler şöyledir:

"(1) Bir ihti-yat kaidesi olarak telâkki edilebilen
'makûl şüpheden ari' olma prensibi. Bu prensibe
göre herhangi bir kanunî hükmün Anayasaya aykırı
olduğu beyan edilebilmesi için o kanun hükmünün
Anayasaya aykırı olduğu bariz bir şekilde görün--
melidir. (Bak: Calder v. Bull, 3 Dall.386, 399,
(1798)). Başka bir deyimle, kanunun herhangi bir
hükmünün Anayasaya aykırı olduğu makul şüpheden
ari olarak isbat edilmedikçe, o hükmün Anayasaya
uygun addedileceği hususunda -karine mevcuttur.
(Bak: Ogden v. Saunders, 12 Wheat.212 (1827),
Federation of Labor v. Mcadory, 325 U.S. 450
(1945).)

(2) Anayasanın tefsiri ile ilgili başka bir prensibe
göre Mahkemeler yalnız kanunların Anayasaya aykır-ı olup
olmadığı hususu ile ilgilenip o kanunun gaye, amaç veya
faydaları ile ilgilenme