-D.1/2001 Anayasa Mahkemesi No: 1/2001
(Güvenlik Kuvvetleri Mahkemesi
Dava No: 719/2000)

Anayasa Mahkemesi Olarak Oturum Yapan
Yüksek Mahkeme Huzurunda.

Mahkeme Heyeti: Salih S. Dayıoğlu, Başkan, Celâl Karabacak,
Taner Ergine-l, Metin A. Hakkı, Nevvar Nolan.

Anayasanın 148. maddesi hakkında.

Güvenlik Kuvvetleri Mahkemesi tarafından 719/2000 sayılı davada (Davayı ikâme eden: Başsavcılık ile Sanık: 1- Avrupa Gazetecilik ve Yayın Şirketi Ltd. ve diğeri arasında) sunulan konu.

- A r a s ı n d a.

Havaleyi isteyen tarafından Avukat Öner Şerifoğlu
Davalı ve Başsavcılık adına Savcı Behiç Öztürk.

---------------

K A R A R
KONU:
34/83 sayılı Güvenlik Kuvvetleri Mahkemesi ile Güvenlik Kuvvetleri Yargıtayının Kuruluşu ve -Yargılama Usulü Yasasının (bundan sonra sadece Yasa olarak anılacaktır) 3(2), 5, 6 ve 7(1) maddelerinin Anayasanın 1, 6, 7, 8, 17(4), 136(1) ve (2), 137(1), 138(1)(2) ve (3) ve 155(1). maddelerine aykırı olup olmadığı.

I. OLAY:
Havale isteminde bulunan s-anıklar aleyhine Güvenlik Kuvvetleri Mahkemesinde 719/2000 sayılı bir dava ile Fasıl 154 Ceza Yasasının 20 ve 29/83 sayılı Askeri Suç ve Cezalar Yasasının 26. maddesine aykırı hareket ettikleri gerekçesiyle dava getirildi. Davanın duruşmasına geçildiği 12-/12/2000 tarihinde sanıklar, avukatları vasıtasıyle, Mahkemeye yaptıkları bir müracaatla aleyhlerine getirilen davaları görecek askeri mahkemenin Yargıç heyetinde yer alan mahkeme başkanının o göreve atanmasına cevaz veren Yasanın 3(2), 5, 6 ve 7(1) maddel-erinin Anayasanın yukarıda KONU altında gösterilen maddelerine aykırı olduklarını ileri sürdüler ve bu hususta karar vermesi için konuyu Yüksek Mahkemeye, Anayasa Mahkemesi olarak havale edilmesi isteminde bulundular. Güvenlik Kuvvetleri Mahkemesi de sözü- edilen Yasa maddelerinin taraflar arasındaki ihtilâfın hallinde etken olduklarına kanaat getirerek talep uyarınca havaleyi yaptı ve Anayasa Mahkemesinin bu konuda vereceği karara değin önündeki işlemleri durduttu.

II. İDDİANIN GEREKÇESİ:
Sanıkların iddi-alarının gerekçesi özetle şöyledir:
Askeri Mahkemenin Başkanı (bundan sonra metin başka türlü gerektirmedikçe sadece Başkan olarak anılacaktır) Yasanın 3(2) maddesi hükümleri uyarınca Güvenlik Kuvvetleri Komutanı (GKK) tarafından seçilip atanır. Atanan B-aşkan ve Yedek başkan (bundan sonra metin başka türlü gerektirmedikçe Başkan sözcüğü Yedek Başkanı da içerir şeklinde anlaşılacaktır) Yasanın 5. maddesine göre GKK'lığında görevli olması ve binbaşı, yarbay veya albay rütbelerinden birini taşıması gerekir. - Bu durumda Başkan
GK Komutanının (metin başka türlü gerektirmedikçe bundan sonra sadece Komutan olarak anılacaktır) altında ve onun emrinde askeri hizmetlerde fiilen görev yapan birisidir. Her orduda ve bilhassa Türk ordusunda disiplin ve hiyerarşik dü-zen son derece önemlidir. Komutan tarafından atanan bir Başkanın, Komutanın sözünden çıkamıyacağı aşikardır veya en azından dışa karşı görünüm budur. Komutandan gelebilecek bir ima dahi Başkanı etkileyebilir. Böyle bir ortamda sanıkların mahkemeye güven-leri kalmaz. Tarafsızlığı tartışılır bir Başkanın başkanlığında oluşan mahkemenin ifadesini Anayasanın 1. maddesinde bulan insan hakları ve hukukun üstünlüğü ilkeleri ile uyum içinde olduğu söylenemez.
Mahkemenin oluşumu Anayasanın 17(2) maddesine de a-ykırıdır. Hukuka uygun olarak salim bir karara varmak için yargılayanın hukukçu olması gerekir. Oysa Başkan hukukçu değildir veya olmayabilir. Nitekim bu güne dek Başkan hukukçu olmamıştır. Başkanın hukukçu olmadan başkanlığa atanabilmesi kendisi ile d-iğer askeri yargıçlar arasında bir ayrıcalık yaratır, çünkü askeri yargıçlar yargıç olabilmek için bir takım formasyondan geçmeleri gerekirken, Başkan için sadece binbaşı, yarbay veya albay olmak yeterlidir. Başkan lehine olan bu ayrıcalık eşitlik ilkesin-i öngören Anayasanın 8. maddesine aykırıdır.

Anayasanın 136(1) maddesi yargıçların görevlerinde bağımsız olduklarını düzenlerken, onların sair hususlar yanında yasaya veya hukuka uygun olarak hüküm verebilecekleri öngörmektedir. Hukukçu olmayan bir Ba-şkan, yasaya ve hukuka uygun bir karar veremez. Olsa olsa vicdani kanaatına göre karar verebilir. Başkanın hukukçu olmaması Mahkemenin oluşumunu Anayasanın 136(1) maddesine aykırı kılar.

Başkanın asli görevini Komutanın altında veya emrinde iken yerine- getirmesi, onu Komutana bağımlı kılar oysa Anayasanın 136(2) maddesi yargıçlık görevi yapan Başkanın bağımsız olmasını öngörür.

Komutan, Başkanın hiyerarşik üstü ve amiri olduğu için ondan emir alması askerliğin gereğidir. En azından Başkanın, Mahkemey-e intikal eden davalar hakkında Komutandan emir veya talimat alması güçlü bir olasılıktır. Oysa Anayasanın 136(2) maddesi bir yargıca emir veya talimat verilmesine engeldir. Başkan yargıç güvencesinden yoksundur. Komutan, atadığı Başkanı, Yasanın 7. mad-desi hükümlerine göre dilediği zaman başkanlıktan azledilebilir ve onun yerine başkasını atayabilir. Komutanın böyle bir yetkiye sahip olması yargıç olarak görev yapan Başkana güvence vermekten uzaktır. Ayrıca Başkanın normal görev süresi bir yıl ile sın-ırlıdır. Yargıçlık görevinde iken güvenceden yoksun kalmak Anayasanın Yargıç güvencelerini düzenleyen 137. maddesine aykırıdır.

Yargıçlar asli görevlerinden başka bir görev üstlenemezler. Oysa Başkanın asli görevi Güvenlik Kuvvetlerinde askerlik hizm-etidir. Mahkemede Başkanlık geçici ve tali bir görevdir. Bu husus Anayasanın 138(3) maddesine aykırıdır.

Özetle havale konusu edilen yasal düzenlemeler, Mahkemelerin bağımsızlığı ilkesi ile çelişki halindedir ve Anayasaya aykırı bulunmaları gerekir.-

II. Başsavcılığın iddialarının gerekçesi özetle şöyledir:
Anayasada sivil ve askeri yargı birbirinden ayrılmıştır. Anayasanın 136 - 155. maddeleri sivil yargıyı, 156 ve 157. maddeleri de askeri yargıyı düzenlemektedir. Sivil yargı ile askeri yargını-n Anayasada ayrı ayrı düzenlendiği Anayasa Mahkemesinin verdiği AM 18/87 D. 16/87 sayılı kararında da vurgulanmıştı. Gerek sivil gerekse askeri yargı konusundaki anayasal düzenlemeler arasında 1975 ve 1985 Anayasalarında özde farklılık yoktur. Sivil Yarg-ıçlar 9/76 sayılı Mahkemeler Yasasına tabi iken asker olan Başkan 34/83 sayılı Yasa hükümlerine bağlıdır. Anayasanın 156(4) maddesi askeri yargı organlarının kuruluş ve işleyişinin Mahkemelerin bağımsızlığı, Yargıçların güvenceleri ve Silâhlı Kuvvetlerdek-i hizmetlerin gereklerine göre yasa ile düzenlenmesini öngörmektedir. Böyle bir yasa 34/83 sayılı Yasadır ve bu yasada Başkanın atanmasına ilişkin düzenleme de "Silâhlı Kuvvetlerdeki hizmetlerin gereği" dikkate alınarak yapılmıştır. Söz konusu Yasa, başk-an ile ilgili düzenlemeleri yaptığına göre İlgili Yasada Anayasaya aykırı bir durum bulunmamaktadır.

Şimdiki Anayasadan önce yürürlükte olan Anayasa 1975 Anayasası idi. 1975 Anayasası zamanında yürürlükte olan 34/83 sayılı Yasada Başkanın atanmasına ili-şkin düzenleme ayni idi. Diğer bir ifade şekliyle 1985 Anayasası yapılırken, Başkanın, Komutan tarafından atandığı biliniyordu. Bu bilinçle 1985 Anayasası düzenlenip yürürlüğe kondu. Başkanın hukukçu olmadığı ve asli görevinin askeri görev olduğu hususl-arı 1985 Anayasanın yürürlüğe girmesinden önce de biliniyordu. Ayrıca Başkanın hukukçu olmasını gerektiğini öngören Anayasal bir kural yoktur.

III. İLGİLİ YASA METİNLERİ:
34/83 sayılı Yasanın 3(2), 5, 6 ve 7(1) maddeleri aynen şöyledir:
"3.(1) ........-..
(2) Güvenlik Kuvvetleri Mahkemesi, Güvenlik Kuvvetleri Komutanlığı tarafından, Komutanlıkta görevli olup, bu Yasanın 5'inci maddesinde öngörülen nitelikleri taşıyan subaylar arasından seçilen ve 6'ıncı madde uyarınca görevlendiril-en bir Başkan ve bir Yedek Başkan ile Yüksek Adliye Kurulu tarafından görevlendirilen iki Askeri Yargıçtan oluşur.
(3) ..........

5. Güvenlik Kuvvetleri Mahkemesi Başkan ve Yedek Başkanın, Güvenlik Kuvvetleri Komutanlığında görevli -olması ve binbaşı, yarbay veya albay rütbelerinden birini taşıması gerekir.

6. Güvenlik Kuvvetleri Komutanı, 5. maddede belirtilen nitelikleri taşıyan subaylar arasından bir başkan ve bir yedek başkan seçer ve bir yıllık süre ile göre-vlendirir. Ancak, görev süresi sona eren başkan veya yedek başkan yeniden görevlendirilebilir.

7. (1) Güvenlik Kuvvetleri Komutanı, başkan veya yedek başkanın asli görev yerinin değişmesi, asli hizmetteki görevinin gerekli kılması v-eya uzun süreli sıhhi rahatsızlık gibi zorunlu nedenlerle Güvenlik Kuvvetleri Mahkemesindeki görevlerini yerine getirmelerinin olanaksızlaşması halinde, geriye kalan görev süresine bakılmaksızın, 5. maddede öngörülen nitelikleri taşıyan -subaylar arasından seçerek bir yıl süreyle yeni bir görevlendirme yapabilir.
(2) ........."

IV. İLGİLİ ANAYASA MADDELERİ:

"Madde 1.
- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Devleti, demokrasi, sosyal adalet ve hukukun üstünlüğü ilkelerine dayanan lâik bir Cumhuriyettir. -

Madde 6.
Yargı yetkisi, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti halkı adına bağımsız mahkemelerce kullanılır.

Madde 7.
Yasalar Anayasaya aykırı olamaz.
Anayasa kuralları, yasama, yürütme ve yargı organlarını, Devlet yönetimi makamlarını ve kişileri bağlayan -temel hukuk kurallarıdır.

Madde 8.
Herkes, hiçbir ayırım gözetilmeksizin, Anayasa ve yasa önünde eşittir. Hiçbir kişi, aile, zümre veya sınıfa ayrıcalık tanınamaz.
Devlet organları ve yönetim makamları, bütün işlemlerinde yasa önünde eşitlik ilkesine u-ygun olarak hareket etmek ve ayrıcalık yapmamak zorundadırlar.
Ekonomik bakımdan güçsüz olanların Anayasa ve yasalar ile elde ettikleri veya edecekleri kazanımlar, bu madde ileri sürülerek ortadan kaldırılamaz.

Madde 17.
. . . . . .
-Herkes, yurttaş hak ve yükümlülüklerinin veya kendisine karşı yapılan bir suçlamanın karara bağlanmasında, yasa ile kurulan bağımsız, tarafsız ve yetkili bir mahkeme -tarafından, makul bir süre içinde adil ve açık bir surette davanın dinlenmesi hakkına sahiptir. Karar gerekçeye dayanır ve açık bir oturumda okunur.
. . . . . .
. . . . . .

Madde 136.
(1)Yargıçlar, görevlerinde bağımsızdırlar. Anayasaya, yasaya ve- hukuka uygun olarak vicdani kanaatlarına göre hüküm verirler.
(2)Hiçbir organ, makam, merci veya kişi yargı yetkisinin kullanılmasında, mahkemelere ve yargıçlara emir ve talimat veremez, genelge gönderemez, tavsiye ve telkinde bulunamaz.
-(3). . . . . . .

Madde 137.
(1)Yargıçlar görevlerinden uzaklaştırılamaz, kendileri istemedikçe, Anayasada gösterilen yaştan önce emekliye çıkarılamaz, bir mahkemenin veya kadronun kaldırılması yolu ile de olsa, kazanılmış haklardan yoksun -bırakılamaz.
(2). . . . . . .
(3). . . . . . .

Madde 138.
Yargıçların nitelikleri, atanmaları, hakları ve ödevleri, aylık ve ödenekleri, meslekte ilerlemeleri, görevlerinin veya görev yerlerinin geçici veya sürekli olarak değiştirilmesi, hakları-nda disiplin kovuşturması açılması ve disiplin cezası verilmesi, görevleri ile ilgili suçlardan dolayı soruşturma yapılmasına ve yargılanmasına karar verilmesi, meslekten çıkarılmayı gerektiren suçluluk veya yetersizlik halleri ve diğer özlük işleri, mahke-melerin bağımsızlığı ilkesine göre yasa ile düzenlenir.
Yüksek Mahkeme Başkanı ve yargıçları altmış beş yaşını diğer yargıçlar altmış yaşını bitirinceye kadar görev yaparlar.
Yargıçlar, yasada belirtilenlerden başka genel ve özel hiçbir görev alamaz, res-mi görevleri dışında hiçbir iş yapamaz, Devlet veya kamu kuruluşlarının herhangi bir yüklenme işini doğrudan doğruya veya dolaylı olarak kabul edemezler.

Madde 155.
-(1)Bu Anayasa ve yasalar gereğince, Yüksek Mahkeme tarafından kullanılan yargı yetkisi dışındaki yargı yetkisi, bu Anayasa kurallarına bağlı olarak ve bunlar gereğince yasada gösterilen alt mahkemeler ve ihtisas mahkemeleri tarafından kullanı-lır.
-(2). . . . . ."

V. İNCELEME:
Sanıklar ve Başsavcılık tarafından ileri sürülen sav ve görüşler ile İlgili Yasa ve Anayasa metinleri incelenerek gereği düşünüldü.
--Havaleyi isteyenler tarafından Mahkemeye takdim edilen iddia ve görüşlerin esasını teşkil eden nokta Başkanın Askeri Mahkemede yer almasının Anayasanın öngördüğü Mahkemelerin bağımsızlığı ve hakim güvenceleri kavramlarına ters düştüğü için Mahkemenin oluşu-munun Anayasaya aykırı olduğudur. Anayasanın sivil ve askeri yargıyı birbirinden ayırdığı ve ayrı düzenleme getirdiği konusu, bu karar maksatları bakımından herhangi bir önem arzetmemektedir. Çünkü her iki yargı türünün esasen Anayasada "Yargı" başlığı a-ltında 5. Kısımda yer aldıkları bir yana her iki yargı türünde mahkemelerin oluşumlarının, mahkemelerin bağımsızlığı ve yargıç güvencelerine göre yasa ile düzenlenmeleri öngörülmektedir. Mahkemelerin bağımsızlığı Anayasanın 136., yargıç güvenceleri ise 13-7. maddeleriyle düzenlenmiştir. Askeri yargı ile ilgili düzenleme Anayasanın 156 ve 157. maddeleri ile yapılmıştır. 156. maddenin (4). fıkrası askeri yargı organlarının kuruluş ve işleyişi ile sair hususların "mahkemelerin bağımsızlığına ve yargıçların gü-vencelerine" göre yasa ile düzenlenmesini öngörmektedir. Anayasa koyucu askeri yargıyı düzenlerken 136 ve 137. maddelerinde yaptığı gibi mahkemelerin bağımsızlığı ve yargıç güvencelerini yeniden belirtmeye gerek duymamıştır. Bu kavramları sadece tekrarla-makla yetinmiştir. Askeri Yargı bölümünde söz konusu kavramların 136 ve 137. maddelerinde olduğu gibi daha detaylı bir şekilde ifade edilmemesi, bu kavramlardan, askeri yargı alanında, sarf-ı nazar edilebileceği anlamı kesinlikle çıkmaz. Bu kavramlar siv-il yargıda ne ise askeri yargıda da aynidir.
-
-Kaldı ki T.C. Anayasaya Mahkemesi tarafından verilen ve AMKD sayı 26'da yayımlanan E. 1989/17, K 1990/33 sayılı kararda da ifade edildiği üzere Türkiye Anayasasında olduğu gibi Anayasamız yargıyı bir bütün olarak ele almış ve bu doğrultuda genel ve ortak -ilke ve kurallar düzenlemiş, bunun yanında gerekli gördüğü durumlarda bu bütünlük içinde ayrık sayılacak özel kurallara da gerektiğinde, yer vermiştir.
--Anayasanın 156(4) maddesinde askeri yargı organlarının, diğer hususlar yanında kuruluşlarının mahkemelerin bağımsızlığı ve yargıç güvencelerine ek olarak "askeri hizmetlerin gereklerine" göre yasa ile düzenlenmesini öngörmektedir. Bu kavram "mahkemelerin -bağımsızlığı ve yargıçların güvenceleri" kavramlarının etkisini azaltmaya yönelik midir? Diğer bir ifade ile bu kavramın mevcudiyeti diğer iki kavramın dikkate alınmayabileceği anlamına gelebilir mi? İlkin bu konuyu ele almayı uygun bulduk.

Anayasamı-zın Türkiyenin gerek 1961 ve gerekse 1982 Anayasalarından büyük ölçüde esinlenerek hazırlandığı bir gerçektir. Askeri ve sivil yargı ile ilgili düzenlemeler KKTC ve TC Anayasaları arasında konumuz açısından özde bir farklılık yoktur. Tıpkı bizde olduğu g-ibi Türkiyenin 1961 Anayasasının 138., 1982 Anayasasının 145. maddesinde "askeri yargı organlarının kuruluşu, işleyişi .......... mahkemelerin bağımsızlığı, hakimlik teminatı, askerlik h