-D.4/92 Anayasa Mahkemesi 2/92

Anayasa Mahkemesi Olarak Oturum Yapan
Yüksek Mahkeme Huzurunda.

Mahkeme Heyeti: Salih S. Dayıoğlu, Başkan, N. Ergin Salâhi, Celâl Karabacak, Taner Erginel, Metin A. Hakkı.

Anayasanın 148(1) maddesi tahtında.

Yüksek- İdare Mahkemesi tarafından 84/88 ve 85/88 sayılı başvurularda (Müstedi: 1.Bellapais Hatcheries Ltd., ve diğerleri ile Müstedaaleyh: 1.Sanayi ve Ticaret Bakanlığı Resmi Kabz Memurluğu ve Mukayyitliği Dairesi, Lefkoşa arasında) sunulan konu.

Müstediler nam-ına: Menteş Aziz adına İlker Sertbay
Müstedaaleyhler namına: Yaşar Boran

---------------

K A R A R

KONU:
A: 28/87 sayılı Şirketler (Değişiklik) Yasasının 4.maddesi ile değiştirilen Fasıl 113 Şirketler Yasasına eklenen Madde
112 A(-1)(2) ile Madde 112 B(1)(3) ve (5)'in Müstedi şirketlere uygulanabildikleri oranda Anayasanın 1, 7, 10, 13, 17(1)(2), 18(1)(3)(6), 36(1)(3), 41 ve 43.maddelerine aykırı olup olmadığı.

B: 28/87 sayılı Yasanın yukarıda (A) altında belirtilen şikâyet konusu- maddelerinin Anayasaya aykırı bulunmaları halinde Müstedilere uygulanacak olan 30/83 sayılı Şirketler (Değişiklik) Yasasının 6.maddesi ile değiştirilerek Fasıl 113 Şirketler Yasasına eklenen Madde 112 A(1)(2) Müstedi şirketlere uygulanabildikleri oranda A-nayasanın 1, 7, 10, 13, 17(1)(2), 18(1)(3), 41 ve 43.maddelerine aykırı olup olmadığı.

I.OLAY:
Müstediler, 20.7.1974 tarihinden önce Kıbrıs Rum Yönetimi nezdinde kayıtlı şirket olup KKTC sınırları içinde bulunan bazı taşınmaz malları vardır. Müstedile-r 1974 öncesi satın almış oldukları bu taşınmazlara şimdi sahip çıkmak istemektedirler. Dosya içeriğinden, Müstedilere 17.2.1975 tarihinde zamanın Savunma Bakanı tarafından gönderilen bir yazı ile şirket olarak Şirketler Mukayyitliği nezdinde tescil edilm-elerinin zorunlu olduğunun bildirildiği, ancak onların tescil işlemlerini, o zaman, yerine getirmediği anlaşılmaktadır. Müstediler 25.6.1984 tarihinde tescil için Şirketler Mukayyitliğine bazı belgeler sundular ve en son olarak da 18.3.1988 tarihinde bir -yazı ile bazı bilgiler verdiler. Şirketler Mukayyitliği ise Müstedilere gönderdiği 18.3.1988 tarihli bir yazı ile 28/87 sayılı Yasa ile değiştirilen Fasıl 113 Şirketler Yasasının 112 A maddesinin (2).fıkrasının B(a) ve B(b) bendleri gereğince öngörülen mü-racaatın 12.5.1977 tarihine kadar ilgili yerlere yapılmadığı gerekçesiyle tescil istemlerine icabet edilmeyeceğini bildirdi.

Şirketler Mukayyidi 24.5.1988 tarihli bir benzeri yazı ile de durumu Müstedilerin avukatlarına bildidi. Bunun üzerine Müstediler-, Yüksek İdare Mahkemesi olarak oturum yapan Yüksek Mahkemeye başvurdular ve Şirketler Mukayyitliğinin kendilerine gönderdiği, 18.3.1988 ve 24.5.1988 tarihli yazılarda tescil müracaatlarının reddolunduğu biçimde ifadesini bulan kararın hükümsüz ve etkisiz- olduğuna ve herhangi bir sonuç doğurmayacağına karar verilmesini istediler.

Müstedaaleyhleri temsil eden Başsavcılık tarafından dosyalanan itiraznamede sair hususlar yanında iki ön itirazda bulunuldu. Bunlar, (a) Değiştirilmiş şekli ile Fasıl 113 Şi-rketler Yasasının 112 B, (A) maddesinin hükümleri ışığında KKTC'de kayıtlı olmadıkları için Müstedilerin dava açmaya hakları olmadığı (b) Müstedilerin KKTC'de tescil edilmedikleri için Rum tarafındaki tescillerini, Değiştirilmiş şekliyle Fasıl 113 Şirketle-r Yasasının 112 A maddesi uyarınca KKTC bakımından geçersiz oldukları nedeniyle Müstedilerin meşru menfaatları bulunmadığı, şeklinde özetlenebilir.

Konunun Yüksek İdare Mahkemesinde duruşmasına geçildiği safhada Müstediler Değiştirilmiş şekliyle Fasıl 11-3 Şirketler Yasasının 112 A(1) ve (2) ile 112 B(1)(3) ve (5) maddelerinin Anayasanın 1, 7, 10, 13, 17(1)(2), 18(1)(3)(6), 36(1)(3), 41 ve 43.maddelerine aykırı olduğunu ileri sürdüler ve konunun Yüksek Mahkemeye, Anayasa Mahkemesi olarak havalesini talep e-ttiler. Müstediler ayrıca, Anayasa Mahkemesinin, Değiştirilmiş şekliyle Fasıl 113 Şirketler Yasasının 112 A(1) ve (2) ile
112 B(1)(3) ve (5).maddelerinin Anayasaya aykırı olduğuna karar vermesi halinde, Fasıl 113 Şirketler Yasasının 30/83 sayılı Yasa ile- değiştirilen 112 A(1) ve (2).maddesinin de Anayasanın yukarıda sözü edilen maddelerine aykırı olup olmadığının da bir karara bağlanması için havalesini talep ettiler.

Başvuruyu dinleyen Yüksek İdare Mahkemesi bu istemi yerinde buldu ve konuyu Yüksek Mah-kemeye, Anayasa Mahkemesi olarak, sundu.

II.İDDİANIN GEREKÇESİ:
Müstedilerin iddialarının gerekçesi özetle şöyledir:

Müstediler, havale isteminde bulunmakla birlikte duruşmada Değiştirilmiş şekliyle Fasıl 113 Şirketler Yasasının 112 A maddesinin 1. ve 2-(C) paragrafı ile 30/83 sayılı Şirketler (Değişiklik) Yasasının 6.maddesi üzerine bu safhada etken olmadıkları nedeni ile durmadı.

Sözü edilen Yasanın 112 A maddesinin 2.fıkrasının (B) bendinin (a) ve (b) paragrafları ve 2.fıkranın (C) bendi ile çeli-şki halindedir. Bu bir yana 28/87 sayılı Yasa 1.6.1987'de yayınlanıp yürürlüğe girdi. Madde 112 A'nın 2(C) bendi şirketin kaydı için yasanın yürürlüğe girdiği tarihten itibaren bir yıl süre tanırken, aynı yasanın 2.maddesinin (B) bendinin (a) ve (b) para-grafları, kayıt için müracaat etmeyi ilgili şirkete bir takım belgelerle 12 Mayıs 1977 tarihine kadar Savunma Bakanlığı ile Şirketler Mukayyitliğine öncelikle başvurması önşartını getiriyor. Yasa Müstedilerden imkânsızı istemekle onlara hiçbir hak tanımıy-or. Bu şekilde Müstedilere taşınmaz mallarına sahip çıkmalarına engel olunuyor. Oysa ki yabancı olan Müstedilerin hakları ancak uluslararası hukuka uygun olarak kısıtlanabilir. Bu bir kısıtlama değil, mevcut bir hakkın Müstedilerin elinden alınmasıdır. - Bu nedenle Fasıl 113 Şirketler Yasasının 112 A maddesinin (2).fıkrasının (B) bendinin (a) ve (b) paragrafları Anayasanın 13.maddesine aykırıdır. Bu madde ayrıca huku üstünlüğü ve muktesep hakları koruyan Anayasanın 1.maddesine de aykırıdır.

Fasıl 113 -Şirketler Yasasının 112B(1)A maddesinde yer alan ve bir yabancı şirketin "KKTC Mahkemeleri nezdinde dava açmasını da o şirketin faaliyet göstermesi" olarak tanımlayan kural da hak arama özgürlüğünü öngören Anayasanın 17.maddesine aykırıdır. Çünkü böyle bi-r şirketin tescil ile ilgili dilekçesini reddeden merci aleyhine dava açma hakkını şirketin tescil edilmesine bağlı tutmak istenmesi şirketin hakkını aramasına tamamıyle engel olmak anlamına gelir.

Müstediler madde 112B(1)(B) ile bu maddenin 3 ve 5.fık-raları için Anayasaya aykırılık iddiasında bulunmadılar.

II. Müstedaaleyhlerin iddialarının gerekçesi özetle şöyledir:
12 Mayıs 1977 tarihi keyfi değildir. Geçmişte ilgili merciler yabancı şirketlere kayıt yapabilmek için gerekli işlemleri 12.5.19-77'ye kadar yapmaları hususunda çağrıda bulunmuştur. Bu çağrıya uyan yabancı şirketlere, yasanın yürürlüğe girdiği tarihten itibaren en geç bir yıl içinde gerekli kayıt için müracaat etmelerini öngörmektedir. Bu durumda Yasanın 112A maddesinin (2) bendin-in (B) bendi hükümleri ile aynı maddenin (C) bendi hükümleri arasında bir tutarsızlık yoktur.

Uluslararası hukukun temel prensiplerinden birisi de mütekabiliyettir. Türkiye Cumhuriyeti dışında KKTC herhangi bir ülke arasında bir mütekabiliyet anlaşması -yoktur.

III. İLGİLİ YASA METİNLERİ:
28/87 sayılı Şirketler Değişiklik Yasasının 4.maddesi ile değiştirilen Fasıl 113 Şirketler Yasasına eklenen madde 112A(1)(2) ile madde 112B(1)(3) ve (5) aynen şöyledir:
"112A (1) 20 Temmuz 1974 öncesi Kıbrıs Rum - Yönetimi nezdinde kayıtlı bulunan şirket veya ortaklıklar, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Şirketler Mukayyitliği nezdinde, yürürlükteki mevzuata uygun olarak tescilleri yapılmadığı sürece Kıbrıs Rum Yönetimi- nezdindeki kayıtları Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti bakımından geçersiz olup bu kayıtlara dayanarak Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti nezdinde herhangi bir hak talebinde bulunamazlar. (2) Üçüncü Devlet uyrukluların hi-ssedar bulunduğu Kıbrıs Rum Yönetimi nezdinde kayıtlı herhangi bir şirketin, bu maddenin (1).fıkrası uyarınca kaydedilebilmesi için aşağıdaki koşullar aranır:
(A)Bu yasanın 112B maddesinde -öngörülen koşulların tümünün yerine getirilmesi,
(B)(a)Şirketin taşınmaz mal varlığı ile ilgili haklarının en geç 12 Mayıs 1977 tarihine kadar, şirketteki, 15 Temmuz 1974 tarihindeki hissedarlık durumunu- gösterir belgelerle birlikte Savunma Bakanlığı nezdinde not ettirilmiş olması, ve
(b)Şirketin tescili için en geç 12 Mayıs 1977 tarihine kadar Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Şirketler Mukayyitliğine 15 -Temmuz 1974 tarihindeki hissedarlık durumunu gösteren ve böyle bir şirket tescili için gerekli diğer belgelerle başvuruda bulunulmuş olması, ve
(C)Şirketin kaydı için yapılacak başvuunun bu Yasanın yürür-lüğe girdiği tarihten başlayarak en geç bir yıl içinde yapılmış olması.

Ancak, bu maddenin yukarıdaki kuralları Esas Yasa altında bu güne kadar yapılan tescil işlemlerini etkilemez."

112B(1)(A) -Federe Devlet sınırları içinde taşınmaz malı bulunan ve 15 Temmuz 1974 öncesinde Kıbrıs'ta kayıtlı olan şirketlerin veya böyle bir şirkette 15 Temmuz 1974 öncesinde sermaye payı bulunan Kıbrıs'ta kayıtlı şirketlerin Fede-re Devlette faaliyet gösterebilmeleri bu madde kurallarına bağlı olmak koşulu ve 15 Temmuz 1974 tarihindeki hissedarlık statüsüyle Mukayyitlik nezdinde tescil edilmeleri zorunludur.

Bu madde amaçları bakımınd-an "faaliyet veya faaliyet gösterebilmek", Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti makamları nezdinde herhangi bir muamele için yazılı veya sözlü başvuruda bulunmayı veya iş takip etmeyi veya Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti- mahkemeleri nezdinde dava açmayı veya herhangi bir ekonomik işleme girişmeyi veya işlemde bulunmayı anlatır.
(B) Bakanlar Kurulu, (A) bendinde belirtilen tescil için yapılan başvuruları kabul veya reddedebilir veya uygun- göreceği koşul ve sınırlamalara bağlı olarak kabul edebilir.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
(3)(A) Bu madde uyarınca tescil için yapılan başvuruya, şirketin t-escili ile uğraşan baroda, kayıtlı ve icrai meslek eden bir avukat veya Bakanlar Kurulunun kabul edeceği en az bir Kıbrıs Türk Federe Devleti yurttaşı tarafından usulüne uygun olarak yapılan bir yemin belgesi ile buna -ilişkin bir taahhütname eklenir. Yemin belgesinde pay sahipleirnin ad ve soyadları, 14 Temmuz, 1974 tarihinde pay sahiplerinin elinde bulunan ve daha önce ısdar edilmiş olan pay senetlerine göre şirket sermayesinde her pay s-ahibinin fiilen sahip olduğu pay sayısı ve diğer ilgili hususlar beyan edilir, bunların hiçbir kuşkuya yer olmaksızın kesin şekilde doğru ve gerçek oldukları uygulanır.
(B) Şirketin tescili ile uğraşan baroda - kayıtlı ve icrai meslek eden bir avukat veya Bakanlar Kurulunun kabul edebileceği en az bir Kıbrıs Türk Federe Devleti yurttaşı tarafından usulüne uygun olarak düzenlenen taahhütname, yemin belgesinde belirtilen hususların -veya herhangi bir kısmının doğru olmadığının tescilden sonra ortaya çıkması ve malik sıfatıyla Bakanlığın zarar ziyan veya kayba uğraması halinde Bakanlığa tazminat ödenmesini ve Bakanlar Kurulunca Tüzükle saptanacak di-ğer hususları içerir.
(C) Taahhütname, bu Yasa kurallarına göre imzaya göre imzaya yetkili kişiyle birlikte, Bakanlar Kurulunun kanısınca, muhtemel tazminat miktarını ödeyebilecek durumda olan bir kefil tarafından imz-alanır. Taahhütnameye ekle kefalet şerhinde, kefilin, taahhüt edenin tüm sorumluluklarına kefil olduğu ve tazminatın talep üzerine taahhüt eden tarafından ödenmesi halinde bunu ödemeyi tekeffül ettiği belirtilir.

-Bakanlar Kurulu, taahhütname yerine, aynı amaçla taşınmaz mal ipoteği, banka garantisi veya uygun göreceği başka bir teminat gösterilmesi halinde, taahhütname verilmesi koşulundan vazgeçilmesine karar verebilir.
(Ç) Yem-in belgesinde belirtilen hususların veya herhangi bir kısmının doğru olmaması ve mahkemece karara bağlanan tazminat miktarının (E) bendinde belirtilen mahkeme kararının tebliğinden başlayarak bir ay içinde taahhüt eder veya ke-fil tarafından ödenmemesi bir suç teşkil eder ve mahkumiyeti halinde suçlu 10 yıla kadar hapis veya 10 milyon Türk Lirasına kadar para cezasına veya her iki cezaya birden çarptırılır. - Bu bend amaçları bakımından mahkeme kararının günlük bir gazetede bir kez ilânı da tebliğ sayılır.
(D) Yemin belgesinde belirtilen hususların veya herhangi bir kısmının doğru ol-madığının ve Bakanlığın bundan zarar ziyan veya kayba uğradığının ortaya çıkması üzerine, Bakanlık, meydana gelen zarar ziyan veya kayba eşit bir tazminatın münferiden veya müştereken ödenmesini taahhüt eden ile kefilden yazı-lı olarak talep eder. Bu talebe uyulmaması halinde, bakanlık talep edilen miktar için hukuk muhakemeleri usulüne göre Lefkoşa Kaza Mahkemesinde bir dava açar. Dava, aynı usullere göre layiha teatisinin tamamlanmasınd-an veya bu amaçla usul hukukunun veya mahkemenin tanıdığı sürenin dolmasından başlayarak en geç iki ay ve istinaf halinde Yüksek Mahkemece en geç bir ay içinde karara bağlanır. Davaya bakan mahkeme ve- istinaf halinde Yüksek Mahkeme, başka herhangi bir yasa kuralına bakılmaksızın, yalnızca yemin belgesinde belirtilen hususların veya herhangi bir kısmının doğru olup olmadığını, bundan Bakanlığın zarar ziyan veya kayba- uğrayıp uğramadığını inceler ve doğru olmadığının ve zarar ziyan veya kayıp meydana geldiğinin sabit olması halinde, taahhüt eden ve kefilin davada talep edilen miktarı münferiden ve müştereken ödemelerine hüküm ve emir - verir.

Taahhüt eden ve kefil birlikte dava edilir.
(E) Bakanlığa tazminat ödenmesi, zarar ziyan veya kayba uğrayan diğer pay sahiplerinin haklarına halel getirmez ve onlara da tazminat ödenmesine engel teşkil etmez.
- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

(5) Bu Yasanın 112A ve 112B madde kurallarına uygun olarak üçüncü Devlet uyrukluların hissedar bulundukları şirketlerin Kuzey Kıbrıs Türk - Cumhuriyeti Şirketler Mukayyitliği nezdinde tescil edilmeleri için öngörülen süre içinde başvuruda bulunmamaları ve/veya yapılan tescil başvurularının ret edilmesi halinde, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti tapu kayıtlarında böyle - bir şirket adında görülen herhangi bir taşınmaz mal terkedilmiş mal sayılır ve böyle bir taşınmaz mal İskân, Topraklandırma ve Eşdeğer Mal Yasası kuralları uyarınca işleme bağlı tutulur.

Ancak, üçüncü Devlet uyruklu kişileri-n böyle bir şirketteki hisseleri için tazminat hakları saklı tutulur ve bu husus yasa ile düzenlenir."

IV. İLGİLİ ANAYASA METİNLERİ:

"Madde 1.
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Devleti, demokrasi, sosyal adalet ve hukukun üstünlüğü ilkelerin-e dayanan lâik bir Cumhuriyettir."

"Madde 7.
Yasalar Anayasaya aykırı olamaz.
Anayasa kuralları, yasama, yürütme ve yargı organlarını, Devlet yönetimi makamlarını ve kişileri bağlayan temel hukuk kurallarıdır."

"Madde 10.
(1)Herkes, kişiliğine- bağlı, dokunul