- A.M. 2/74
A.M.Y. Havale No. 2/74

YÜKSEK MAHKEME HUZURUNDA.
(ANAYASA MAHKEMESİ YETKİSİ)

Mahkeme Heyeti: M. Necati Münir (Başkan), Ahmet İzzet ve
Şakir S. İlkay.

Anayasa'nın 144. maddesi hakkında
ve
Le-fkoşa Kaza Mahkemesi tarafından 1155/74 sayılı Ceza Davasında (Çalışma Dairesi ile Halkın Sesi Ltd. ve diğerleri arasında) yapılan havale.

Sanıklar namına: Fuat Veziroğlu.
Savcılık namına: Argun F. Korkut.

-------------

K A R A R

M. Necati Münir, Baş-kan:
Bu havale Lefkoşa Kaza Mahkemesi tarafından Anayasanın 144. maddesi tahtında yapılmıştır.

Sanıklar Lefkoşa Kaza Mahkemesi huzurunda 1. davada bu Kararımda bundan böyle "Kural" olarak anılan 1/1973 sayılı 1972 İhtiyat Sandığı Kuralının 7(2)(3)(4), 1-8(1)(a)(b) ve 24(1)(2)(3)(4)(5) maddelerinin hükümlerine, 2. davada Kuralın 13 ve 24(11) maddelerinin hükümlerine ve 3. davada ise Kuralın 31(1) ve 24(9) maddelerinin hükümlerine aykırı hareket etmekle itham edilmişlerdi.

Sanıkların avukatı Kaza Mahkemes-i huzurunda, Kuralın mevzubahis maddelerinin tümünün de Kıbrıs Cumhuriyeti Anayasasının 21, 26 ve 28. maddelerine aykırı olduğunu iddia etti. Lefkoşa Kaza Mahkemesi sanıkların avukatı tarafından ileri sürülen Anayasaya aykırılık hususlarının davadaki esas- ihtilâf konusunun karara bağlanmasında tesiri olacağına kanaat getirdiği cihetle bunları, karara bağlanmak üzere, Anayasanın 144. maddesi tahtında, Yüksek Anayasa Mahkemesi yetkisini kullanan Yüksek Mahkeme'ye havale etti.

Karara bağlanmak üzere Kaza Ma-hkemesi tarafından Yüksek Mahkeme'ye havale edilen soru aynen şöyledir:-
"1972 İhtiyat Sandığı Kuralının 7(2)(3)(4), 18(1)(a)(b), 24(1)(2)(3)(4)(5), 13, 24 ve 31'inci maddeleri Kıbrıs Cumhuriyeti Anayasasının 21, 26 ve 28'inci maddelerine aykırı mıdır?"

-
Yapılmış olan bu havaleden görüleceği gibi iddia edilen Anayasaya aykırılık hususları Anayasa'nın "Ana Hak ve Hürriyetler" ile ilgili olan ve Kısım II'de yer alan 21, 26 ve 28. maddelerini ilgilendirmektedir. Anayasanın bu üç maddesinin hükümlerini bura-da iktibas etmenin faydalı olacağı kanaatındayım.

Anayasanın 21. maddesi toplanma ve sendikalar tesis etmek hak ve hürriyetleriyle ilgilidir. Bu maddenin hükümleri aynen şöyledir:-
"MADDE 21
1. Her şahıs, asayişi bozmamak kaydı ile toplanma hürriyeti h-akkına sahiptir.

2. Her şahıs, kendi menfaatlerini korumak için, sendikalar tesis etmek ve, sendikalara girmek hakkı da dahil olmak üzere, başkaları ile bir araya gelerek dernek kurma hürriyeti hakkına sahiptir. Hiçbir şahıs, 3'üncü fıkradaki tahditler-e rağmen, bir derneğe girmeye veya bir derneğin üyeliğinde kalmaya zorlanamaz.

3. Bu maddedeki hakların kullanılmasına, yalnız Cumhuriyet güvenliği veya Anayasa düzeni veya amme selâmeti veya amme nizamı veya amme sağlığı veya amme ahlâkı yararı için vey-a yalnız, böyle bir toplantıya katılıp katılmadığına veya böyle bir derneğin üyesi olup olmadığına bakılmaksızın, herhangi bir şahsa bu Anayasa ile tanınan hak ve hürriyetlerin korunması için kesin olarak lüzumlu olan ve kanunun gösterdiklerinden başka tah-ditler konamaz.

4. Hedef veya faaliyetleri Anayasa düzenine aykırı her dernek yasaktır.

5. Bu hakların, silâhlı kuvvetler, polis veya jandarma mensuplarınca kullanılmasına bir kanunla tahditler konabilir.

6. Bu madde hükümleri, şirketlerin, birlikler-in ve kâr için faaliyette bulunan diğer derneklerin kurulmasına, teşekkül veya hükmî şahıs olma, ortaklık (ortakların hak ve mükellefiyetleri dahil), sevk ve idare, tasfiye ve fesih konularını düzenliyen kanun hükümlerine tabi olarak tatbik edilir."

Ana-yasanın 26. maddesi şahısların serbestçe mukavele yapmak hakkı ile ilgilidir. Bu madde aynen şöyledir:-
"MADDE 26
1. Her şahıs, mukavele hukukunun umumî prensiplerince konulan şartlar, kısıntılar veya tahditlere tabi olmak kaydıyle, serbestçe mukavele ya-pmak hakkına sahiptir. İktisaden kudretli şahıslar tarafından istismarı kanun önler.

2. Bir kanun, işverenler ile işçiler arasında mecburi kollektif iş mukaveleleri yapılmasını, böyle bir mukavelenin aktinde temsil edilen veya edilmeyen herhangi bir şah-sın haklarını yeter olarak korumak üzere, koyabilir."

Anayasanın 28. maddesi ise eşitlik prensibi ile diskriminasyonun önlenmesi ile ilgilidir. Bu maddenin hükümleri aynen şöyledir:-
"MADDE 28
1. Her şahıs, kanun, idare ve adliye önünde eşittir -ve bunlar tarafından eşit olarak korunmak ve muamele görmek hakkına sahiptir.

2. Her şahıs, bu Anayasada gösterilen bütün hak ve hürriyetlerden, Anayasada açıkça aksine bir hüküm bulunmadıkça, cemaat, ırk, din, dil, cinsiyet, siyasî veya diğer inançlar, -millî veya sosyal menşe, doğuş, renk, servet, sosyal sınıf veya herhangi diğer bir sebeple doğrudan doğruya veya dolayısıyle ayırd edilmeden istifade eder.

3. Hiçbir vatandaş, Cumhuriyet ülkesi sınırları içinde herhangi bir asalet veya sosyal farklılık ü-nvanını kullanamaz veya bunun imtiyazlarından istifade edemez.

4. Cumhuriyet tarafından veya dahilinde hiçbir asalet veya diğer sosyal farklılık ünvanı verilmez veya tanınmaz."

Şimdi de Kuralın havale konusu olan ve Anayasanın mezkûr maddelerine aykı-rı oldukları ileri sürülen maddelerinin hükümlerine bakmak gerekir.

Primler ve depozitler hakkında olan Kuralın 7. maddesinin ilgili hükümleri şöyledir:-
"Primler ve
depozitler.7.(1) İştirak sahibi, ücret almasına hak kazandıran her hafta için İhtiyat S-andığına prim yatırır ve prim miktarı, müstahdeme ödenen ücretin %5'inden az olmamak üzere Üyenin teklifi ve Kıbrıs Türk Yönetimi Yürütme Kurulunun bir kararnamesi ile tesbit edilir. Ancak, bu miktar kanun, kural, örf, toplu sözleşme veya başka bir -anlaşma gereğince artırılabilir ve artırılmış miktar, daha az miktarın yerini alır. Yine ancak, bu Kuralın yürürlüğe girmesinden önce, işverenle istihdam edilen şahıs arasında toplu sözleşme veya herhangi bir akit ile prim yatırılması tesbit edilmişse-, böyle bir anlaşma yazılı olarak üyeye bildirilmek suretiyle uygulanabilir. Üye, taraflara, böyle bir anlaşmanın gecerliliğini teyit eden ve uygulanacak prim miktarını belirten bir belge verir. (2) Yatırılacak prim miktarı, iştirak sahibinin ücre-tinden iştirak sahibi hesabına, işveren tarafından kesilir. (3) İşveren, müstahdem hesabına %5'ten az olmamak üzere üyenin teklifi ve Kıbrıs Türk Yönetimi Yürütme Kurulu'nun bir kararnamesi ile tesbit edilen miktarda depozit yatırır. Bu ödeme Kural ve-ya nizamnamelerde belirtilen usule göre işveren tarafından İhtiyat Sandığına yatırılır ve depozit adını alır. Ancak, bu miktar, kanun, kural, örf, toplu sözleşme veya başka bir anlaşma gereğince artırılabilir ve artırılmış miktar, daha az miktarın yeri-ni alır. Yine ancak, bu Kuralın yürürlüğe girmesinden önce, işverenle istihdam edilen şahıs arasında toplu sözleşme veya herhangi bir akit ile depozit yatırılması tesbit edilmişse, böyle bir anlaşma yazılı olarak üyeye bildirilmek suretiyle uygulanabil-ir. Üye, taraflara, böyle bir anlaşmanın geçerliliğini teyit eden ve uygulanacak depozit miktarını belirten bir belge verir. (4) İşveren, ödeme esnasında, istihdam edilen şahsın ücretinden, o şahsın yatırmakla mükellef olduğu prim miktarını keser v-e istihdam edilen şahıs hesabına kendisinin yatırmakla mükellef olduğu depozit ile birlikte, müstahdemin iştirak sahibi olduğu tarihi takip eden iş haftasının ilk gününde İhtiyat Sandığına yatırır. Ancak, istihdam edilen şahsın iş akti gereğince aylıkç-ı olması halinde, işveren, prim ve depoziti müstahdemin ödenme tarihinde İhtiyat Sandığına yatırır. (5) Kıbrıs Türk Yönetimince istihdam edilen ve bu Kural kapsamına giren şahıslar hesabına, Kıbrıs Türk Yönetimince İhtiyat Sandığına yatırılması gereken- depozitlerin İhtiyat Sandığına yatırılması, Kıbrıs Türk Yönetimi Yürütme Kurulu Kararı ile ertelenebilir. Bu ahvalde Yürütme Kurulu müstahdem hesabına ödemekle mükellef olduğu depoziti, Sandığın almakta olduğu faiz nisbeti ile birlikte öder. Ancak, -bu Kural gereğince iştirak sahibi olmaktan çıkan bir şahsın hakkı olan depozitler faizleriyle birlikte, Kıbrıs Türk Yönetimince İhtiyat Sandığına yatırılır."

Kuralın 13. maddesi istihdam edilen şahısların resmî kayıtları ile ilgilidir ve bu maddenin hü-kümleri aynen şöyledir:-
"Resmî Kayıt.13. Her işveren istihdam ettiği her şahsı kazasındaki Çalışma Dairesine bu Kural maksatları için kaydettirir ve istihdam ettiği şahıs adına tanzim edilen kartı alır.İşveren bu kartı, teftiş esnasında Çalışma Dair-esi memurlarına ibraz eder ve süresi tamamlanan kartı ilgili Çalışma Dairesine teslim eder."

İhtiyat Sandığının hesapları ile ilgili olan Kuralın 18. maddesinin hükümleri aynen şöyledir:-
"İhtiyat Sandığının hesapları.
18.(1)(a) Bu Kural maksatları iç-in kurulan İhtiyat Sandığının hesapları, İhtiyat Sandığı Memuru tarafından tutulur. (b) Bu Kural gereğince müstahdem hesabına yatırılan prim ve depozitler İhtiyat Sandığına yatırılır. (c) Bu Kural tahtında ödenmesi gereken tüm tahsisatlar İhtiy-at Sandığından ödenir. (2) İhtiyat Sandığında biriken para İdare Komisyonunun kararı ve Üyenin tasvibi ile herhangi bir banka veya bankalarda açılacak hesaba yatırılır. (3) İhtiyat Sandığında biriken para, İdare Komisyonunun kararı ve Kıbrıs Türk -Yönetimi Yürütme Kurulunun tasvibi ile en kârlı sahalarda işletilir. (4) İhtiyat Sandığının hesapları, Baş Murakıp tarafından teftiş edilir ve raporu ile birlikte Resmî Gazete'de yayınlanır.

Kuralın 24. maddesi suç ve cezalarla ilgili hükümleri iht-iva etmektedir. Bu Kararda, daha sonra izah edilecek sebeplerden dolayı, Kuralın bu maddesinin hükümlerini burada iktibas etmeğe lûzum görmüyorum.

Kuralın makabline şamil olduğuna dair olan 31. maddesinin havale ile ilgili (1). fıkrası aynen şöyledir:-
-"Kuralın makable şumulü.31.(1) Bu Kuralın yürürlüğe girmesinden önce, herhangi bir işverenle müstahdem arasında yapılan bir akit sonucunda veya toplu sözleşme tahtında ihtiyat sandığı kurulmuş veya genel anlamıyle ihtiyat birikimi yapılmışsa, bu Kuralın -yürürlüğe girdiği tarihten itibaren altı ay zarfında, istihdam edilen şahıs veya şahısların para ve hesapları, İhtiyat Sandığına devredilir."

Havale konusu olan soruyu tezekkür etmezden önce bir kanun veya kuralın genel olarak Anayasaya aykırı olup o-lmadığı hususu ile ilgili olarak birçok ülkede ve bilhassa Amerika Birleşik Devletlerinde yerleşmiş olan ve takip edilen prensiplere burada atıfta bulunmayı faydalı görüyorum. Bu prensipler şu şekilde özetlenebilir:-

(1) Bir ihtiyat kaidesi olarak tel-âkki edilebilen "makul şüpheden ari" olma prensibi. Bu prensibe göre herhangi bir kanunî hükmün Anayasaya aykırı olduğu beyan edilebilmesi için o kanun hükmünün Anayasaya aykırı olduğu bariz bir şekilde görünmelidir. (Bak: Calder v. Bull, 3 Dall.286, 399-, (1798)). Başka bir deyimle, kanunun herhangi bir hükmünün Anayasaya aykırı olduğu makul şüpheden ari olarak isbat edilmedikçe, o hükmün Anayasaya uygun addedileceği hususunda karine mevcuttur. (Bak: Ogden v. Saunders, 12 Wheat.212 (1827), Federation of- Labor v. Mcadory, 325 U.S. 450 (1945).)

(2) Anayasanın tefsiri ile ilgili başka bir prensibe göre Mahkemeler yalnız kanunların Anayasaya aykırı olup olmadığı hususu ile ilgilenip o kanunun gaye, amaç veya faydaları ile ilgilenmezler. (Bak: Watson v. B-uck 313, U.S. 387 (1941).) Bu prensiple ilgili Amerika Birleşik Devletleri Hâkimi Mr. Justice Roberts Nebbia v. New York 291 U.S. 502 (1933), 78 Law. ed.940, s.957'de şöyle demiştir:-
-"....... with the wisdom of the policy adopted, with the adequacy or practicability of the law enacted to forward it, the Courts are both incompetent and unauthorized to deal. The course of decision in this Court exhibits a without number we have said tha-t the legislature is primarily the judge of the necessity of such an enactment, that every possible presumption is in favour of its validity, and that though the Court may held views inconsistent with the wisdom of the law, it may not be annulled unless pa-lpably in excess of legislative power."

-(3) Diğer esas bir prensip ise Mahkemelerin bir kanunu, mümkün olduğu takdirde, Anayasanın şumulüne getirebilecek şekilde tefsi-r edeceği prensibidir. (Bak: United States v. C.I.O. 335 U.S. 106 (1948), Miller v. United States, 11 Wall.268 (1871).)

Yukarıda vazedilen ana prensipleri de göz önünde tutarak, şimdi de havale edilen Anayasaya aykırılık hususlarını eleştirelim.
Kanaat-ımca, bu havale maksatları bakımından, Kuralın en önemli maddesi 7. maddedir. Bu madde, yukarıda iktibas edilen metinden de görüleceği gibi, Kuralın 3. maddesi tahtında "İhtiyat Sandığı" ismi altında te