-D.9/87 Anayasa Mahkemesi 21/85

Anayasa Mahkemesi olarak oturum yapan
Yüksek Mahkeme Huzurunda.
Mahkeme Heyeti: Şakir Sıdkı İlkay, Başkan, Salih S.Dayıoğlu,
N.Ergin Salâhi, Niyazi F.Korkut, Aziz Altay.

Davacı: Toplumcu Kur-tuluş Partisi, Lefkoşa.
ile -
Davalı: Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Meclisi, Lefkoşa.

a r a s ı n d a.

Davacı namına : Çetin Veziroğlu.
Davalı namına : Mehmet Öner Ekinci
Amicus curiae olarak : Başsavcı Yardımcısı- Akın Sait.

----------------

K A R A R

KONU:
Davacı, açtığı dava ile, (a) 56/1983 sayılı Olağanüstü Durum Yasasının tümünün Anayasanın Başlangıç kısmına ve 1,3,4,7,10,12,95(1),(h),111,124,125,126 ve 128. maddelerine aykırı o-lduğu gerekçesi ile iptalini ve (b) aynı Yasanın her ikisi de dahil olmak üzere 4'üncüden 23'üncüye kadar olan maddelerinin Anayasanın Başlangıç kısmına ve 1,3,4,7,10, 12,95(1)(h),111,124,125,126 ve 128. maddelerine aykırı olduğu gerekçesi ile iptalini ist-edi.

I.OLAY :
Davacı, Cumhuriyet Meclisinde temsil edilen siyasal bir partidir. Tümünün veya bir kısmının iptali istenen Yasa 14.11.1983 tarihinde Resmi Gazetede yayınlanarak yürürlüğe girmiştir. İptal davası, Anayasanın geçici 4. maddesinin (3). fıkr-ası altında tanınan ve Cumhuriyet Meclisinin göreve başladığı tarihten başlayarak 60 günde son bulan süreden istifade edilerek açılmıştır. Davalı herhangi bir müdafaa takriri dosyalamamıştır.

II.İDDİANIN GEREKÇESİ :
Davacının iddiasının gerekçesi özetle- şöyledir:
Anayasa altında yasama yetkisi Meclisindir. Bunun bir istisnası olağanüstü hal durumunda ortaya çıkar. Olağanüstü durumda Bakanlar Kurulu, Anayasanın 128. maddesi altında, Kararname çıkarma yetkisine sahiptir. Kararname çıkarma yetkisi bir yasa-ma yetkisidir. Aynı konuda yasama yetkisini iki organ birden kullanamaz. 128. madde olağanüstü durumu düzenlemeyi Bakanlar Kuruluna veriyor. Bu nedenle Meclisin konu yasayı yaparak olağanüstü durum düzenleme yetkisi yoktur. Yasa, ayrıca, temel hak ve özgür-lüklere kısıtlama getirmektedir, bu ise hukuk devleti ilkesine aykırıdır. Bu nedenlerle yasa tümü ile Anayasaya aykırıdır ve iptal edilmesi gerekir.

Yasanın 4. maddesi Anayasanın 124 ve 128. maddelerine aykırıdır çünkü Anayasanın konu edilen maddelerind-e Cumhurbaşkanının başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulundan söz edilmekte ise de Yasanın 4. maddesinde Cumhurbaşkanının başkanlığından söz edilmemektedir. Anayasanın 125. maddesi de o madde altında olağanüstü durum ilân edilmezden önce Cumhuriyet Güvenli-k Kurulunun görüşünün alınmasını öngörmektedir. Yasanın 4. maddesinde ise bu gibi bir görüş alınmasından söz edilmemekte ve bu nedenle Anayasanın 128. maddesine aykırılık mevcut bulunmaktadır. Yasanın 4. maddesinin (2). fıkrası, ayrıca, Güvenlik Kuvvetleri- Komutanına Anayasanın öngörmediği yetkiler vermekte ve bu nedenle Anayasanın Başlangıç Kısmı ile 3. maddesine aykırı düşmektedir.

Yasanın 5. maddesi temel hak ve özgürlüklere kısıtlama getirmektedir, halbuki Olağanüstü Durum, yurttaşların haklarının kıs-ıtlanmasını gerektirmez, sıkıyönetimsiz olacaktır. Bu husus bir tarafa bu maddenin (1) ve (2). fıkralarının belirli bentleri Anayasanın 126. maddesinin (2). fıkrasına ters düştüğü gibi Anayasanın diğer maddelerine de ters düşmektedir. Şöyle ki, 1(b) Anayas-anın 59. maddesine, 1(g) Anayasasının 30. maddesine, 2(c) Anayasanın 19. maddesine, 2(g) Anayasanın 27 ve 28. maddelerine, 2(i) Anayasanın 25 ve 26. maddelerine ve 2(1) Anayasasının 25. maddesine aykırıdır.

Yasanın 16. maddesi, Anayasanın vermediği yetki-nin ilgili bakan, Güvenlik Kuvvetleri Komutanlığı ve emniyet mensupları tarafından kullanılmasını öngördüğü cihetle Anayasanın 3 ve 128. maddelerine aykırıdır.

Yasanın 20. maddesi Olağanüstü Durum ilân edilmeden üç ay öncesine kadar işlenmiş olan suçlara- da Güvenlik Kuvvetleri Mahkemesinin bakmasını öngörmektedir. Bu durumda bu gibi suçlar Olağanüstü Durum süresinde işlenmiş gibi muamele görecektir. Bu hukukun en temel ilkelerine, Anayasanın Başlangıç Kısmına ve özellikle 1. maddesine aykırıdır.

Davalını-n iddiasının gerekçesi özetle şöyledir:
Davalı tarafından hazır bulunan hukukçu, Meclis Başkanından aldığı talimat uyarınca, herhangi bir görüş belirtmemiştir.
Amicus Curiae olarak bulunan Başsavcı Yardımcısının görüşleri özetle şöyledir:

Anayasanın bel-irli herhangi bir maddesinde Meclis yasa yapar demediği takdirde Meclis o konuda yasa yapamaz görüşü geçerli değildir. Anayasanın 78. maddesinde yasa yapma yetkisi Cumhuriyet Meclisine verilmiştir. Anayasanın 128. maddesine aykırılık yoktur.

Yasanın 4. m-addesinin Anayasaya tabi olarak yorumlanması gerekir ve bu yapıldığı takdirde Anayasaya aykırılık söz konusu değildir. Maddenin (2). fıkrasında ise Güvenlik Kuvvetleri Komutanına yetki devredilmeyecek diye bir düzenleme yoktur. Yasanın tümü Anayasaya uygun-dur.

Yasanın 5. maddesinin tümü ile Anayasaya aykırı olduğu görüşü geçerli değildir. Anayasa nelerin durdurulabileceğini veya kısıtlanabileceğini belirtmiştir. Yasa ile kısıtlananlar bunlardır.

Yasanın 5. maddesinin (1). fıkrasının (b) bendi kimseyi öğ-retim ve eğitim hakkından yoksun bırakmıyor. Olağanüstü Durumda öğrenime ara verilebilmesi veya yurtların kapatılabilmesi doğaldır. Anayasanın 59. maddesine aykırılık yoktur.

5.maddenin (1). fıkrasının (g) bendi, Olağanüstü Durumda Anayasanın 21. madesin-in yürürlüğü durdurulabileceğine göre Anayasaya aykırı değildir.

5.maddenin (2). fıkrasının (c) bendi, Olağanüstü Durumda
Anayasanın 16. maddesinin yürürlüğü durdurulabileceğine göre, Anayasaya aykırı değildir. (g) bendi de, Olağanüstü Durumda Anayasanı-n 21 ve 24. maddelerinin yürürlüğü durdurulabileceğine göre, Anayasaya aykırı değildir.

5. maddenin (2). fıkrasının (i) ve (ı) bentlerinin, Olağanüstü Durumda Anayasanın 24. maddesinin yürürlüğü durdurulabileceğine göre, Anayasaya aykırılığı yoktur.

Y-asanın 16. maddesine ters düşen herhangi bir düzenleme Anayasada yoktur. Anayasanın 3 ve 128. maddelerine aykırılık mevcut değildir.

Yasanın 20. maddesinde geriye dönüklük söz konusudur. Bu madde, 19. maddede öngörülen suçlardan Olağanüstü Durum ilânınd-an üç ay öncesine kadar işlenmiş olanlarına Güvenlik Kuvvetleri Mahkemesince bakılmasını öngörür ve bunu öngördüğü oranda Anayasanın 1, 17 ve 18. maddelerine aykırıdır.

III. İLGİLİ YASA METİNLERİ :
56/1983 sayılı Olağanüstü Durum Yasasının ilgili madde-leri aynen şöyledir:
"4. (1) Bakanlar Kurulu Olağanüstü Durum ilânını
gerektiren nedenleri gözönünde tutarak bu nedenlerin ortadan kaldırılması ve kamu düzeninin yeniden sağlanması bakımından gerekli gördüğü bütün önlemleri alır, bu amaçla Olağanüstü Du-rum ilân edilen bölge veya bölgelerde ekonominin düzenlenmesi ve iyileştirilmesi amacı ile mal, sermaye ve hizmet piyasalarının yönlendirilmesi, vergi, para, kredi, kira, ücret ve fiyat politikalarının belirlenmesi, çalışma yaşamına ilişkin her türlü önlem- ve yükümlülüklerin saptanması, düzenlenmesi ve izlenmesi, ilgili bölge veya bölgelere yeterli araç ve gereçle güvenlik kuvveti gönderilmesi için gerekli gördüğü önlemlerin alınmasına ve bunların uygulanmasına ilişkin belirlemeleri yapmaya yetkilidir."

"5-. (1) Olağanüstü Durum ilân edilmesi halinde ilgili
Bakan veya Güvenlik Kuvvetleri Komutanı bu Yasa ve bu Yasanın 4. maddesi uyarınca verilen görevleri yerine getirirken aşağıda belirtilen önlemleri almaya yetkilidir:
..................................-..........
Her derecedeki resmi ve özel öğretim ve eğitim kurumlarında öğrenime ara vermek ve öğrenci yurtlarını süreli veya süresiz olarak kapatmak,
..........................................
..........................................
...................-.......................
..........................................
Bölge içindeki tüm haberleşme araç ve gereçlerinden yararlanmak ve gerektiğinde bu amaçla geçici olarak bunlara el koymak,
(2) Olağanüstü Durumun bu Yasanın 3. maddesinin (1).
fıkrası-nın (b) bendi uyarınca ilân edilmesi
halinde Güvenlik Kuvvetleri Komutanı (1). fıkrada
belirtilenlere ek olarak aşağıdaki önlemleri
almaya da yetkilidir:
(a).............................................
(b)............................-.................
(c)Kişilerin üstünü, araçlarını, eşya ve özel
kâğıtlarını aratmak, suç aracı veya delil
niteliğinde olanlarına el koymak,
(d).............................................
(e).............................................-
(f).............................................
(g)Gazete, dergi, broşür, kitap, el ve duvar
ilânı ve benzerlerinin basılmasını,
çoğaltılmasını, yayınlanmasını ve
dağıtılmasını yasaklamak, bunlardan
Olağanüstü Durum bölgesi dışında bas-ılmış
veya çoğaltılmış olanların bölgeye
sokulmasını ve dağıtılmasını yasaklamak veya
izne bağlamak, basılması veya dağıtılması
yasaklanan kitap, dergi, gazete, broşür, afiş
ve benzeri yayınları toplatmak,
(h)..........................-..............
(i)Söz, yazı, resim, film, plâk, ses ve görüntü
bantları ve sesle yapılan her türlü yayımı
denetlemek, gerektiğinde sınırlamak veya
yasaklamak,
(j)...........................................
(k)..........................-.................
(l)Tiyatro, piyes gibi temsili oyunları ve
sinemalarda halka gösterilen filmleri
denetlemek, gerektiğinde durdurmak veya
yasaklamak,

"16. Bu Yasanın 3. maddesinin (1). fıkrasının (a) bendi uyarınca Olağanüstü Durum il-ân edilmesi halinde ilgili Bakan Olağanüstü Durum ilânını gerektiren nedenlerin ortadan kaldırılması amacıyle alınan önlemleri uygulama amacıyle öncelikle Emniyet Örgütünden, bunun yeterli görülmemesi halinde de Güvenlik Kuvvetleri Komutanlığından yardım i-steyebilir, istek üzerine gönderilen Emniyet mensupları ile Güvenlik Kuvvetleri mensupları ilgili Bakan tarafından verilen görevleri kendi komutanlarının sorumluluğu altında, onun emir ve direktiflerine göre ve kendi yasalarına bağlı olarak, güvenliği sağl-amada sahip oldukları yetkileri de kullanarak yerine getirirler."

"20. Olağanüstü Durumun bu Yasanın 3. maddesinin (1). fıkrasının (b) bendi uyarınca ilân edilmiş olması halinde Güvenlik Kuvvetleri Mahkemesi yetkisine giren ve bu Yasanın 19. maddesinde ö-ngörülen suçlardan Olağanüstü Durum ilânından üç ay öncesine kadar işlenmiş oldukları suçlara Güvenlik Kuvvetleri Mahkemesince bakılır."

IV. İLGİLİ ANAYASA MADDELERİ:
"Başlangıç Kısmı:
.......................
Kendi yurdunda tam bir güven ve insanc-a bir düzen içinde varlığını sürdürmek,

İnsan hak ve özgürlüklerini, hukukun üstünlüğü, kişilerin ve toplumun huzur ve refahını korumayı içeren çok partili, demokratik, lâik ve sosyal hukuk devletini gerçekleştirmek,
....................."

"Madde 1 : -
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Devleti, demokrasi, sosyal adalet ve hukukun üstünlüğü ilkelerine dayanan lâik bir Cumhuriyettir."

"Madde 3 :
(1) Egemenlik, kayıtsız şartsız Kuzey Kıbrıs Türk
Cumhuriyeti yurttaşlarından oluşan halkındır.
(2) Halk, -egemenliğini, Anayasanın koyduğu ilkeler
çerçevesinde, yetkili organları eliyle kullanır.
(3) Halkın hiçbir zümresi, kesimi ve kişisi, egemenliği
kendine mal edemez.
(4) Hiçbir organ, makam veya merci, kaynağını bu
Anayasadan almayan bi-r yetki kullanamaz.

"Madde 19:
Herkes, özel hayatına ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkına sahiptir. Özel hayatın ve aile hayatının gizliliğine dokunulamaz. Adli kovuşturmanın gerektirdiği istisnalar saklıdır.
Yasanın açıkca gösterdiği d-urumlarda, usulüne göre verilmiş mahkeme veya yargıç kararı olmadıkça, ulusal güvenlik ve kamu düzeni bakımından gecikmede sakınca bulunan durumlarda da, yasa ile yetkili kılınan merciin emri bulunmadıkça, kimsenin üstü, özel kâğıtları ve eşyası aranamaz v-e bunlara el konulamaz."

"Madde 25:
Herkes, bilim ve sanatı serbestçe öğrenme ve öğretme, açıklama, yayma ve bu alanlarda her türlü araştırma yapma hakkına sahiptir."

"Madde 26:
Yurttaşlar için basın ve yayın özgürdür, sansür edilemez.
Devlet, basın,- yayın ve haber alma özgürlüğünü
sağlayacak önlemleri alır.
Basın ve haber alma özgürlüğü, kamu düzenini, ulusal güvenliği veya genel ahlâkı korumak, kişilerin şeref, haysiyet ve haklarına tecavüzü, suç işlemeye kışkırtmayı önlemek veya yargı gör-evinin amacına uygun olarak yerine getirilmesini sağlamak için yasa ile sınırlanabilir.
Yargı görevinin amacına uygun olarak yerine getirilmesi için, yasa ile belirtilecek sınırlar içinde, mahkeme veya yargıç tarafından verilecek kararlar saklı kalmak üze-re, olaylar hakkında yayın yasağı konamaz."

"Madde 27:
Gazete, dergi ve broşür çıkarılması, her yurttaş için önceden izin alma ve mali güvence yatırma koşuluna bağlanamaz.
Gazete, broşür ve dergilerin çıkarılması, yayımı, mali kaynakları ve gazetecilik -mesleği ile ilgili koşullar yasa ile düzenlenir. Yasa, haber, düşünce ve kanaatların serbestçe yayımlanmasını engelleyici veya zorlaştırıcı siyasal, ekonomik, mali veya teknik kayıtlar koyamaz.
Gazete ve dergiler, Devletin ve diğer kamu tüzel kişilerinin -veya bunlara bağlı kurumların araç ve olanaklarından eşitlik ilkesine göre yararlanır.
Devlet sınırları içinde yayımlanan gazete, dergi ve broşürler, yasanın gösterdiği suçların işlenmesi halinde, yargıç kararı ile, ulusal güvenliğin, kamu düzeninin veya -genel ahlâkın korunması bakımından gecikmede sakınca bulunan durumlarda da, yasanın açıkça yetkili kıldığı merciin emriyle toplatılabilir. Toplatma kararını veren yetkili merci, bu kararı aynı gün mahkemeye bildirir. Mahkeme bu kararı, en geç iki gün içind-e onaylamazsa, toplatma kararı geçersiz sayılır.

"Madde 28:
Kitap yayımı, yurttaşlar için izne bağlı tutulamaz, sansür edilemez.
Devlet sınırları içinde yayımlanan kitaplar, yasanın gösterdiği suçların işlenmesi halinde, yargıç kararı ile, ulusal güven-liğin, kamu düzeninin veya genel ahlâkın korunması bakımından gecikmede sakınca bulunan durumlarda da, yasanın açıkça yetkili kıldığı merciin emriyle toplatılabilir. Toplatma kararını veren yetkili merci, bu kararı en geç yirmi dört saat içinde mahkemeye b-ildirir. Mahkeme bu kararı en geç yedi gün içinde onaylamazsa, toplatma kararı geçersiz sayılır.

"Madde 30:
Yurttaşlar ve siyasal partiler, kamu tüzel kişilerinin elindeki basın dışı haberleşme ve yayın araçlarından yararlanma hakkına sahiptir. Bu yara-rlanmanın koşulları ve usulleri, demokratik ilkelere ve hakkaniyet ölçülerine uygun olarak yasa ile düzenlenir. Yasa, insan haklarına, demokrasi, sosyal adalet ve hukukun üstünlüğü ilkelerine dayanan lâik devletin, ulusal güvenliğin ve genel ahlâkın korunm-ası halleri dışındaki bir nedene dayanarak, halkın bu araçlarla haber almasını, düşünce ve kanaatlara ulaşmasını ve kamuoyunun serbestçe oluşumunu engelleyici kayıtlar koyamaz."

"Madde 59:
Kimse, öğrenim ve eğitim hakkından yoksun bırakılamaz.
Her türlü- öğretim ve eğitim etkinliği Devletin gözetim ve denetimi altında serbesttir.
Çağdaş bilim ve eğitim ilkelerine aykırı öğretim ve eğitim yerleri açılamaz.
Halkın öğrenim ve eğitim gereksinimlerini sağlama Devletin başta gelen ödevlerindendir. Devlet, bu -ödevini, Atatürk ilkeleri ve devrimleri doğrultusunda, ulusal kültür ve manevi değerlerle bezenmiş bir muhteva, çağın ve teknolojinin gelişmesine, kişinin ve toplumun istek ve gereksinimlerine yanıt verecek plânlı bir şekilde yerine getirir.
Her çocuk, kı-z erkek ayırımı yapılmaksızın on beş yaşına kadar zorunlu, on sekiz yaşına kadar ücretsiz öğrenim hakkına sahiptir.
Devlet, durumları dolayısıyla okul içi ve dışında özel eğitime gereksinmeleri olanları topluma yararlı kılacak şekilde yetiştirmek için ger-eken önlemleri alır.
Devlet, maddi olanaklardan yoksun başarılı öğrencilerin, en yüksek öğrenim derecelerine kadar çıkmalarını sağlamak amacıyla burslar ve başka yollarla gerekli yardımları yapar."

"Madde 124:
Tabii afet, tehlikeli salgın hastalık-lar veya ağır ekonomik bunalım hallerinde, Cumhurbaşkanı başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu, yurdun bir veya birden fazla bölgesinde veya bütününde, süresi üç ayı geçmemek üzere, olağanüstü durum ilân edebilir."

"Madde 125 :
Anayasa ile kurulan özgü-r demokrasinin düzeni veya temel hak ve özgü