-D.2/81 Anayasa Mahkemesi 18/80
Anayasa Mahkemesi olarak oturum yapan
Yüksek Mahkeme Huzurunda.
Mahkeme Heyeti: Ülfet Emin, Başkan, Şakir Sıdkı İlkay,
Salih S. Dayıoğlu, N. Ergin Salâhi, Niyazi F. Korkut.
Anayasanın 114(1) maddesi hakkında.

(Y-üksek İdare Mahkemesine YİM 195/80 sayılı başvuruda 30.9.1980 tarihindeki duruşmada Anayasa Mahkemesine sunulan konu)(Müstedi Kemal Tunç ile Müstedaaleyh 1. İçişleri ve İskân Bakanlığı,
2. İnceleme ve Dağıtım Komisyonu vasıtasıyle K.T.F.D.)

Müstedi namı-na: Ergin Ulunay
Müstedaaleyh namına: Mehmet A. Şefkik

---------

K A R A R
KONU:
41/77 sayılı İskân, Topraklandırma ve Eşdeğer Mal Yasasının 38(2)(3) ve 29(1)(3)(5) maddelerinin ve YİM 5/76, 21/78, 159/77, 201/80 sayılı başvurularda verilen hükümlerde -ifadesini bulan "açıktan açığa yasaya aykırı ve tamamıyle görev ve yetki dışı tasarruflar hükümsüzlükle malûl olduklarından bunlar hiç bir zaman sıhhat iktisab edemediklerinden her vakit ortadan kaldırılabilirler" prensip veya kararının, kazanılmış hakları- gözetmediğinden Anayasanın 1, 5, 6 ve 7. maddelerine aykırı olduğu iddia edilmiştir.

I. OLAY:
Müstedi 7 Şubat 1980 tarihinde Yüksek Mahkemeye, Yüksek İdare Mahkemesi olarak dosyaladığı bir başvuru ile Girne İskân Şubesi Hukuk İşleri Sorumlusunun müstedi-ye gönderdiği 10.1.1980 tarihli yazısında belirtilen ve müstediye tahsisli Çatalköy'deki A84 No.lu evin tahsisini 17.12.1979 tarihli ve (4) 82/77-2 sayılı İnceleme ve Dağıtım Komisyonunun önerisi üzerine İçişleri ve İskân Bakanlığının aynı tarihli onayı il-e iptal eden kararın ve/veya işlemin tamamen hükümsüz ve etkisiz olduğuna ve herhangi bir sonuç doğuramıyacağına dair mahkemenin karar vermesi isteminde bulundu.

Başvuru duruşma için 30 Eylül 1980 tarihine tayin edildi. Başvurunun duruşması esnasında mü-stedi 41/77 sayılı İskân, Topraklandırma ve Eşdeğer Mal Yasasının 38(2)(3) ve 29(1)(3) maddelerinin ve Yüksek İdare Mahkemesinin 5/76, 21/78, 139/77, 201/80 sayılı başvurularda verdiği hükümlerde ifadesini bulan "açıktan açığa yasaya aykırı ve tamamıyla gö-rev ve yetki dışı tasarruflar hükümsüzlükle malûl olduklarından bunlar hiç bir zaman sıhhat iktisab edemediklerinden her vakit ortadan kaldırılabilirler" prensibi veya kararının kazanılmış hakları gözetmediğinden Anayasanın 1, 5, 6 ve 7. maddelerine aykırı- olduğunu ileri sürdü. Bu maddelerin ve prensip kararının başvurunun karara bağlanmasında etkisi olabileceği kanaatına varıldığından Yüksek İdare Mahkemesi konuyu karara bağlamak üzere Yüksek Mahkemeye, Anayasa Mahkemesi olarak, sundu.

II. İLGİLİ YASA ME-TİNLERİ:
41/77 sayılı İskân, Topraklandırma ve Eşdeğer Mal Yasasının 29(1)(3) ve 38(2)(3) maddeleri aynen şöyledir:
"29. Bu Yasanın yürürlüğe girdiği tarihten önce veya sonra,
Herhangi bir konut veya işyerini bu Yasanın kurallarına aykırı olarak işgal ede-nler,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Aynı veya değişik yerlerde birden fazla konutu veya üniteyi kullanma durumunda olanlar.

38.(2)Bu Yasanın yürürlüğe girdiği tarihten önce yapılan konut, küçük işyeri, tesis ve arazi tahsisleri bu Y-asa Kurallarına göre yeniden gözden geçirilir. Bu yasa kurallarına uygun olarak yapılan tahsisler, geçerli sayılır ve hak sahiplerine tahsis belgeleri verilir. Bu Yasaya aykırı olarak yapıldığı saptanan tahsisler ise, imar, iskân ve rehabilitasyon i-şlerinden sorumlu Bakanlıkça iptal edilir.
(3)Yasaya göre hak sahibi olmadıkları halde tahsis işlemlerinden yararlananlardan veya hak sahibi olup da hakkından fazlasını alanlardan ellerinde bulundurdukları taşınmaz malların, hale göre tamamı veya hakkın-dan fazla olan kısmı geri alınır. Bu şekilde, ortaya çıkan kaynaklar ile rezerv bırakılan tarımsal kaynaklar öncelikle eşdeğer mal verilmesinde kullanılır."

III. İLGİLİ ANAYASA METİNLERİ:
"Madde 1.
Kıbrıs Türk Federe Devleti, demokrasi, sosyal adalet ve- hukukun üstünlüğü ilkelerine dayanan lâik bir cumhuriyettir.

Madde 5.
Her Türk yurttaşı, kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez temel hak ve özgürlüklere sahiptir.
Devlet, kişinin temel hak ve özgürlüklerini, kişi huzuru, sosyal adalet v-e hukuk devleti ilkeleriyle bağdaşamayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal bütün engelleri kaldırır, insanın maddî ve manevî varlığının gelişmesi için gerekli koşulları hazırlar.

Madde 6.
Temel hak ve özgürlükler, özüne dokunmadan, kamu -yararı, kamu düzeni, genel ahlâk, sosyal adalet, ulusal güvenlik, genel sağlık ve kişilerin can ve mal güvenliğini sağlamak gibi nedenlerle ancak yasalarla kısıtlanabilir.

Madde 7.
Her Türk yurttaşı, hiçbir ayırım gözetilmeksizin, yasa önünde eşittir.
Hi-çbir kişi, aile, zümre veya sınıfa ayrıcalık tanınamaz."

IV. İDDİANIN GEREKÇESİ:
(A) Müstedi iddiasının gerekçesi özetle şöyledir:
41/77 sayılı Yasanın 38(2) ve (3). Maddesi Yasanın yürürlüğe girdiği tarihten önce yapılan konut tahsislerinin yasa kural-larına göre yeniden gözden geçirilmesini ve 41/77 sayılı Yasaya aykırı olarak yapıldığı saptanan tahsislerin İmar, İskân ve Rehabilitasyon İşlerinden sorumlu Bakanlıkça iptal edilmesini öngörmektedir. Yasanın 38(3) maddesine göre Yasaya göre hak sahibi ol-madıkları halde tahsis işlemlerinden yararlananlardan ellerinde bulundurdukları taşınmaz malların tamamı geri alınabilir. Yasanın 29. maddesine göre Yasa yürürlüğe girdiği tarihten önce herhangi bir konutu 41/77 sayılı Yasanın kurallarına aykırı olarak iş-gal edenler veya aynı veya değişik yerlerde birden fazla konutu veya üniteyi kullanmak durumunda olanlar veya hak sahibi olduğu halde Yasa kurallarına göre hakkından fazla bir tasarrufta bulunanlar İmar, İskân ve Rehabilitasyon İşlerinden sorumlu Bakanlığı-n yazılı tebligatını müteakip en geç bir ay içinde sözü edilen konutu herhangi bir hasara meydan vermeden tahliye etmek zorundadırlar. Tahliye etmedikleri takdirde ilgili Bakanlık 30 gün içinde tahliye davası açmakla yükümlüdür. K.T.F.D. Anayasasının 1. -maddesi hukuk devleti ve hukuk üstünlüğü ilkelerini kabul etmiştir. Kazanılmış hakları korumayan herhangi bir yasa kuralı hukuk devleti ilkesine aykırıdır.

Yüksek İdare Mahkemesinin 5/76, 21/78, 159/77, 201/80 sayılı başvurularda verilen hükümlerde beli-rtilen "açıktan açığa yasaya aykırı ve tamamıyle görev ve yetki dışı tasarruflar hükümsüzlükle malûl olduklarından bunlar hiç bir zaman sıhhat iktisab edemediklerinden her vakit ortadan kaldırılabilirler" ilkesi kazanılmış hakları korumadığından hukuk devl-eti ilkesine aykırıdır. Kazanılmış hakları korumayan herhangi bir yasa kuralı kişi hakkının özünü de zedelemektedir. Aynı zamanda kazanılmış haklar korunmadığı hallerde Anayasanın öngördüğü eşitlik ilkesi de zedelenmektedir.

(B) Müstedaaleyh iddiasının- gerekçesi özetle şöyledir:
41/77 sayılı İskân, Topraklandırma ve Eşdeğer Mal Yasasının 38(2)(3) ve 29(1)(3)(5) maddeleri kazanılmış haklara dokunmamaktadır. Herhangi bir hakkın kazanılmış hak addolunabilmesi için böyle bir hakkın bir yasaya veya mevzuat-a dayandırılması gerekir. Bu nedenle bu maddelerin Anayasaya herhangi bir aykırılığı yoktur.

V. İNCELEME:
Müstedi ile müstedaaleyhin ileri sürdüğü sav ve görüşler, ilgili yasa, Anayasa metinleri ve konu ile ilgili dosya incelenerek gereği görüşülüp düşü-nüldü.

K.T.F.D. Anayasasının başlangıç kısmında Anayasanın amacının diğer şeyler meyanında, sosyal hukuk devletini gerçekleştirmek olduğu belirtilmektedir. Anayasanın 1. maddesi ise K.T.F.D.'nin hukukun üstünlüğü ilkelerine dayanan lâik bir Cumhuriyet o-lduğunu açıklıkla belirlemektedir. Hukuk devleti ile hukuk üstünlüğü ilkeleri arasında anlam bakımından herhangi bir ayırım yapılamaz. Her iki ilkeden amaç devletin hukuka bağlı olması, insan hak ve özgürlüklerine saygı gösterilmesi, Devletin işlemlerini-n yargı denetimine tabi tutulması ve genel hukuk ilkelerini uygulamasıdır. Gerçekten çağdaş ve uygar ülkelerde kabul edilen genel hukuk ilkelerine göre kazanılmış haklara saygı gösterilmesi gerekir. Kazanılmış hak konusu daha fazla özel hukukta uygulanma-ktadır ancak yönetim hukukunda da uygulanma olanağı bulunmaktadır. Herhangi bir yasanın kazanılmış haklara dokunun dokunmadığını anlayabilmek için kazanılmış hakkın anlamının ne olduğunu saptamak gerekir. Bugüne kadar kazanılmış hakkın tanımı açıklıkla y-apılamamıştır. Kazanılmış hak hususunda Dr. Sıddık Sami Onar, İdare Hukukunun Umumi Esasları isimli eserinde, 3. Baskı, Cilt I, s.481'de şöyle demektedir:
"Müktesep hak mefhumu müellifler arasında çok ihtilâflı, mahiyeti ve şumulü müphem mefhumlardan bir-idir. Müktesep hak mefhumunun daha geniş bir yer tuttuğu medeni hukuk sahasında bile müktesep hakkın mahiyeti ve bununla ihtimal dahilinde olan bir husus, daha kısa tabiri ile ihtimaller, muhtemel haller (expectative) ile müktesep hakkın hangi kriterlerle- ayrılacağı münakaşalıdır."

İngiltere'de Abbott v. Minister of Landa (1895) A.C. 425'de Privy Council yasada verilen bir hakkın müktesep hak sayılabilmesi için kişinin o hakkın elde edilmesi yönünde bir işlem yapmış olması gerektiğine karar verdi.

Fra-nsız Danıştayı ise kazanılmış hakkın tanımını şu şekilde yapmıştır:
"Kazanılmış hak hukuken tamam ve kesin idari kararlardan doğmuş bulunan ve geri alınmasına olanak bulunmayan haktır."

T.C. Anayasa Mahkemesi Esas No.1976/51, Karar No.1977/16 sayılı 10-.3.1977 tarihli kararında kazanılmış hak konusunda (A.M.K.D. Sayı 15, s.216) s.228'de şunları söyledi:
"Gerek öğretide ve gerek uygulamalarda tanımı çeşitli görüşe ve kabule elverişli bir kavram olan 'kazanılmış hak' özel hukuk ve kamu hukuku alanlarında -bireyler açısından önemli bir konudur ve genel olarak, bir hak sağlamaya elverişli nesnel yasa kurallarının bireylere uygulanması ile onlar için doğan özel hakkın korunması anlamında kabul edilebilir."

T.C. Anayasa Mahkemesinin kazanılmış hak hususunda -yaptığı tanımlamadan açıkça görülüyor ki herhangi bir hakkın kazanılmış hak olarak sayılabilmesi için hakkın dayanağı olan nesnel yasa kurallarının böyle bir hakkın doğumuna elverişli olması gerekir. Yönetim hukukunda uygulanan ilkelere göre yönetimin lût-uf olarak yaptığı veya geçici nitelikte olarak yaptığı bir işlemden dolayı doğan haklar kazanılmış hak olarak sayılamaz. Aynı zamanda yönetimin yaptığı işlemin dayanağı olan yasa böyle bir kesin hakkın verilmesini kesinlikle amaçlamamış ise veya böyle bir- hak hakkı alanın hile veya yalan beyanları ile meydana gelmiş ise, böyle bir hak kazanılmış hak sayılamaz. Bu durumda Mahkemenin müstediye yapılan tahsis belgesi gibi tahsis belgelerinin hangi şartlarda ve hangi amaçla yapıldığının irdelenmesi gerekir. -1974 yazında mutlu barış harekâtının yapılmasından sonra güneyde olan Türklerin kuzeye göçü başlamıştır. Yönetimin bu gibi göçmenleri iskân etme zorunluluğu doğmuştur ve barış harekâtından hemen sonra o aşamada yönetim, göçmenleri iskân etme yönüne gitmiş-tir. 1974 Kasım ayı içerisinde yönetim bir de İskân ve Rehabilitasyon Yönetmeliği çıkarmıştır. O zamanın koşulları ve şartları ve Kasım 1974'de çıkarılan İskân ve Rehabilitasyon Yönetmeliği esaslıca incelendiğinde Yönetimin veya devletin o zaman iskân ed-ilenlere kesin bir hak vermek amacında olduğu görülmemektedir. Yönetimin o aşamada amacı göçmenleri geçici olarak iskân etmekti. Başka bir deyişle 1974'de yapılan iskân ve bunun bir neticesi olarak iskân edilenlere verilen tahsis belgelerinin dayanağı ol-an 1974 İskân ve Rehabilitasyon Yönetmeliğini veya ondan hemen önce bu Yönetimin yaptığı uygulamaların iskân edilenlere veya tahsis belgesi verilenlere kesin bir hak vermeye elverişli olduğu söylenemez. Kaldı ki o devirde yani 1974 sonlarına doğru yapılan- iskân işlemleri o devrin yönetimi tarafından bir lûtuf veya geçici olarak yapılmakta idi ve bu gibi işlemlerden doğan hakların kazanılmış hak sayılacağı söylenemez. Bu görüşe Yargıç N. Ergin Salâhi ve Niyazi F. Korkut katılmamaktadır.

Bazı hallerde yön-etim hukuku ilkelerine göre zorunlu olduğu hallerde kamu yararı için kazanılmış haklara dahi dokunulabilir. 1974'den sonra bugüne kadar birçok göçmenlerin iskân edilmediği bir gerçektir. Buna ilâveten Anayasanın 127. maddesi uyarınca K.T.F.D. sınırları d-ışında Kıbrıs'ta taşınmaz mal bırakan Türk yurttaşlarına eşdeğerde taşınmaz mal verilmesi öngörüldüğü halde henüz bu gibilerine herhangi bir eşdeğerde taşınmaz mal verilmediği de gerçektir. Görülüyor ki iskân edilmeyenlerin iskân etmek, eşdeğer taşınmaz m-al almayanlara eşdeğerde taşınmaz mal vermek zorunluluğu doğmuştur. Bu kamu yararı amacı ile bugüne kadar haksız olarak şu veya bu nedenle herhangi bir tahsis alanların tahsisinin iptal edilmesi kamu yararı için zorunlu olduğuna kuşku yoktur. 41/77 sayıl-ı Yasanın 38(2)(3) ve 29(1)(3)(5) maddeleri bu amacı gütmektedir. Bu nedenle bu maddelerin Anayasaya aykırı olmadığına karar verilmesi gerekir.
Müstedinin avukatı Yüksek İdare Mahkemesinin 5/76, 21/78, 159/77, 201/80 sayılı başvurularda verdiği hükümlerd-e ifadesini bulan "açıktan açığa yasaya aykırı ve tamamıyle görev ve yetki dışı tasarruflar hükümsüzlükle malûl olduklarından bunlar hiçbir zaman sıhhat iktisap etmediklerinden her vakit ortadan kaldırılabilirler" ilkesinin kazanılmış hakları gözetmediğind-en Anayasanın 1, 5, 6, 7. maddelerine aykırı olduğunu ileri sürmüştür. Yüksek İdare Mahkemesinin yukarıda sayılı kararlarında ifadesini bulan ilke kararının ihtilâf konusu başvuruda herhangi bir etkisi olmadığından Yüksek Mahkemenin, Anayasa Mahkemesi ola-rak, bu hususta karar vermemesi gerekir. Ancak konunun önemine binaen ve ileride Yüksek İdare Mahkemesinin kararlarının Anayasaya aykırılığını iddia etmek isteyecek olanlara ışık tutmak bakımından bu konuda da görüş belirtmekte yarar olduğuna kuşku yoktur-. Anayasanın 114. maddesinde yer alan "karar" sözcüğünün mahkeme kararlarını da içerip içermediği hususunda Anayasa Mahkemesinde bir görüş birliğine varılamadı. Başkan Ülfet Emin ve Yargıç Salih S. Dayıoğlu "karar" sözcüğünün mahkeme kararlarını içermedi-ği görüşündedir. Bu husustaki görüşleri ek görüşlerde belirtilmiştir. Yargıçlardan Şakir Sıdkı İlkay ile Niyazi F. Korkut maddede yer alan "karar" sözcüğünün mahkeme kararlarını içerdiği görüşündedir. Yargıçlardan N. Ergin Salâhi ise konu hakkında kesin- bir görüş belirtmemiştir. Bu konu hakkında gereken salt çoğunluk sağlanamadığından bu konuda kesin bir görüş belirtilmemiş olur.

Bu aşamada Yüksek İdare Mahkemesinin konu kararlarında ifadesini bulan ilke kararının Yönetim hukuku ilkelerine uygun bir k-arar olduğunu oybirliği ile belirtmekte yarar görürüz.

SONUÇ:
Sonuç olarak 41/77 sayılı yasanın 38(2)(3) ve 29(1)(3)(5) maddeleri Anayasanın 1, 5, 6, 7. maddelerine veya herhangi bir maddesine aykırı olmadığına Yargıç N. Ergin Salâhi ve Niyazi F. Korkut'-un değişik gerekçe ve oybirliği ile karar verilir.

(Ülfet Emin) (Şakir Sıdkı İlkay)
Başkan Yargıç

(Salih S. Dayıoğlu)(N. Ergin Salâhi) (Niyazi F. Korkut)
Yargıç Yargıç Yargıç

14.1.1981

EK GÖRÜŞ

Kıbrıs Cum-huriyeti devrinde Kıbrıs Cumhuriyeti Yüksek Anayasa Mahkemesinin Kıbrıs Türk Federe Devleti Anayasasının 114. maddesine benzer 144(1) maddesinde y