-D.13/83 Anayasa Mahkemesi 15/83
Anayasa Mahkemesi olarak oturum yapan
Yüksek Mahkeme Huzurunda.
Mahkeme Heyeti: Şakir Sıdkı İlkay, Başkan, Salih S. Dayıoğlu,
N. Ergin Salâhi, Niyazi F. Korkut, Aziz Altay.
Anayasanın 114. maddesi tahtında.

Girne- Kaza Mahkemesi tarafından 103/82 sayılı Genel İstida'da (Müstedi: Aziz Mehmet, Celebrity Hotel, Girne ile Müstedaaleyhler: (1) Evkaf Dairesini temsilen ve mezkûr Daire nam ve hesabına Taner Derviş, Lefkoşa ve (2) Vakıflar ve Din İşleri Dairesi, Lefkoşa ar-asında) 20.6.1983 tarihinde sunulan konu.

Müstedi namına: Menteş Aziz.
Müstedaaleyhler namına: Ergin Ulunay.
Amicus curiae olarak Başsavcı namına: Kıdemli Savcı Yaşar Boran.

-------------

K A R A R

KONU:
17/81 sayılı Kira (Denetim) Yasasının 6. madd-esinin Anayasanın 31 ve 36. maddelerine aykırı olup olmadığı.

I. OLAY:
Müstedi, müastedaaleyh ile aktettiği 9.5.1977 tarihli bir icar mukavelenamesi altında Girnede Dome Gazino olarak bilinen binayı, bu binanın inşaatının tamamlanıp da kendisine teslim e-dildiği tarihten başlamak üzere, 5 yıl süre ile icar etti ve müstedaaleyhlere ilk 4 yıl 11 ay için yılda 10,000 dolar ve mütebaki süre için de yılda 40,000 dolar ödemeyi deruhte etti. Mukavelenin şartlarına göre tarafların yeni bir mukavele üzerinde anlaş-amaması halinde icar 5 yıl sonunda hitam bulacak ve müstedi binayı tahliye edip müstedaaleyhlere teslim edecektir. Mukavelede saptanan 5 yıllık icar süresi 29.10.1982'de sona erdi ve müstedi konu malı halen kanuni müstecir olarak işgal etmektedir. Müsted-i 29.12.1982 tarihinde dosyaladığı bir İstida ile, diğerleri arasında, konu binanın yıllık kirasının mahkeme tarafından yeniden saptanmasını istedi. Müstedi istidasını 17/81 sayılı Yasanın 6. maddesine istinad ettirdi. Müstedaaleyhler istidaya karşı bir -itirazname dosyaladılar.

İstida duruşma için Girne Kaza Mahkemesi önüne geldiğinde müstedaaleyhler 17/81 sayılı Yasanın 6. maddesinin Anayasanın 31 ve 36. maddelerine aykırı olduğunu ileri sürdü. Mahkeme de Anayasaya aykırı olduğu ileri sürülen Yasa mad-desinin taraflar arasındaki ihtilâfı karara bağlamakta etkisi olabileceği kanaatına vardı ve konuyu karara bağlamak üzere Yüksek Mahkemeye, Anayasa Mahkemesi olarak, sundu ve Anayasa Mahkemesinin kararına dek istidanın duruşmasını durdurdu.

II. İDDİANIN G-EREKÇESİ:
Müstedaaleyhin iddiasının gerekçesi özetle şöyledir:
17/81 sayılı Yasanın 6. maddesi kiracıya kirayı düşürtmek için mahkemeye başvurma hakkı verir ve mahkemeye de kirayı düşürmek yetkisi tanır. Mülkiyet hakkının bu şekilde sınırlandırılmasında -kamu yararı olduğu için Anayasanın 31. maddesinin (1). fıkrasına aykırılık yoktur. Ancak madde kiracıya böyle bir hak verdiği ve mahkemeye de böyle bir yetkiyi tanıdığı için Anayasanın 31. maddesinin (2). fıkrasına aykırıdır. Çünkü böyle bir sınırlama fı-kranın öngördüğü amaçlar için yapılmış değildir ve yapılmış sayılamaz.

Anayasanın 31. maddesinin (1). fıkrası sınırlama yetkisini verir. Ancak bu sınırlamanın koşulları (2). fıkrada sıralanmıştır. Yasanın 6. maddesinin getirdiği sınırlama bu (2). fıkra-nın kapsamına girmez.

Hak kavramı Anayasanın kendisinden kaynaklanan hak kavramıdır. Temel hakların, örneğin mülkiyet hakkının, sınırlanması ile üçüncü kişilerin elde ettikleri ve imtiyaz sayılabilecek haklar Anayasanın 31. maddesinin (2). fıkrası ta-rafından korunmamaktadır.

Konu Yasa maddesinde mükiyet hakkı kısıtlanırken mal sahiplerine tazminat ödenmesi öngörülmemiştir. Bu durumda yapılan sınırlama Anayasanın 31. maddesinin (2). fıkrası kapsamına girmiş sayılsa dahi, (3). fıkraya ters düşer. Çü-nkü bir malın ekonomik fiili değerini belirleyen kiradır ve bu nedenle maddede mal sahibine tazminat ödenmesinin de öngörülmesi gerekirdi.

Müstedinin iddiasının gerekçesi özetle şöyledir:
Müstedinin avukatı mahkemeye yaptığı beyanda konuyu amicus curiae -olarak Başsavcı namına bulunan Kıdemli Savcı ile görüştüğünü ve onun mahkemeye serdedeceği görüşleri bildiğini ve bunlarla hemfikir olduğunu ve başka bir şey eklemek istemediğini belirtti.

3. Amicus curiae olarak Başsavcı namına bulunan Kıdemli Savcının -iddiasının gerekçesi özetle şöyledir:
Anayasanın 31. maddesinin (2). fıkrası başkalarının haklarının korunması için mülkiyet hakkına sınırlama konmasına cevaz vermektedir. Bu nedenle bu fıkraya aykırılık yoktur. Bu meselede bu fıkra uygulanmasa bile (1)-. fıkra uygulanabilir ve bu nedenle yapılan sınırlama Anayasaya uygun sayılır.

Devletin konut ve işyeri darlığı nedeni ile kira sözleşmelerinden doğan hak ve yükümlülüklere kamu yararı nedeni ile müdahale edebileceği bir çok kez karara bağlanmıştır. Te-k kriter mal sahibi ile kiracı arasında dengenin korunmasıdır. 6. madde gerek kiracıya gerekse mal sahibine kiranın yeniden saptanması için müracaat hakkı tanımış ve bunlar arasında dengeyi de korumuştur.

Anayasanın 31. maddesinin (3). fıkrasının öngörd-üğü tazminat mülkiyet hakkının kullanılamayacağı hallere, örneğin elkoyma ve kamulaştırma gibi Devlet tarafından yapılan müdahalelere, yönetiktir. Bu gibi hallerde kişi mülkiyet hakkından veya kullanılmasından mahrum kalır. Kira düzenlemelerinde ise müda-hale mülkiyet hakkına müdahale değildir, ilgili kişi mülkiyet hakkını kullanabilmekte ve semeresini de alabilmektedir. Kısaca mülkiyet hakkı kısıtlanır ancak kullanılabilirse böyle bir hale 31. maddenin (3). fıkrası şamil olmaz. Mahkeme kira olarak bir r-akam saptadığına göre 31. maddenin (3). fıkrasının öngördüğü tazminata muadil olur.

III. İLGİLİ YASA METİNLERİ:
17/81 sayılı Kira (Denetim) Yasasının 6. maddesi şöyledir:
"6.Bu Yasanın yürürlüğe girdiği tarihten önce veya sonra sözleşmesi sona ermiş v-eya erdirilmiş taşınmaz malların kiraları taraflar arasında yeniden saptanabilir.
Ancak,
Taraflar arasında kiranın saptanması konusunda anlaşma sağlanamadığı takdirde, tarafların mahkemeye ihbarlı istida yolu ile başvurma ve yeni kirayı mahkemenin sapt-amasını isteme hakları vardır.
Mahkeme, yapılan müracaat ışığında,
Taşınmaz malın yapılış tarihini, bu tarihteki maliyetini, kullanılan malzeme türünü, bulunduğu yeri, şehir merkezine olan uzaklık ve yakınlığını, binanın kullanıma uygunluk durmunu,
Kiracı -ile kiralayanın malî durumlarını,
Taşınmaz maldan ilk gelir ve menfaat temin edildiği tarih esas alınarak mahkemeye müracaat tarihine kadar elde edilen gelir ve menfaatlerle vergi ve onarım masraflarının miktarını,
Benzeri civar taşınmaz malların bu Yasa a-maç ve kuralları ışığında normal kira durumunu dikkate alarak sosyal adalete uygun yeni makûl kirayı saptar.
Bu ve 15. madde bakımından, 'mahkeme' istida konusu miktara bakılmaksızın istidaya bakan herhangi bir yargıcı anlatır."

IV. İLGİLİ ANAYASA ME-TİNLERİ:

"Madde 31.
Her Türk yurttaşı, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyle ve yasa ile sınırlanabilir.
Mülkiyet hakkının kullanılmasına, kamu güvenliği, genel sağlık, genel ahlâk, kent ve ülke plânlaması veya herh-angi bir malvarlığının kamu yararı için geliştirilmesi ve faydalı kılınması veya başkalarının haklarının korunması için kesin olarak gerekli kısıntı veya sınırlamalar yasa ile konabilir.
Malvarlığının ekonomik değerini fiilen azaltan kısıntı ve sınırlandır-malar için derhal tam bir tazminat ödenir, anlaşmazlık halinde tazminatı hukuk mahkemesi saptar.
Devletin, yeraltı suları, madenler, eski eserler ve yasa ile sahipsiz taşınmaz mal ola