-D.12/80 Anayasa Mahkemesi 15/79
Anayasa Mahkemesi Olarak Oturum Yapan
Yüksek Mahkeme Huzurunda.
Mahkeme Heyeti: Ülfet Emin, Başkan, Şakir Sıdkı İlkay,
Salih S. Dayıoğlu, N. Ergin Salâhi, Niyazi F. Korkut.
KTFD Anayasasının 114(1) maddesi uyarınc-a
Lefkoşa Kaza Mahkemesinin 62/78 sayılı davasında (Kâmil Mustafa, Gazi Mağusa ile KTFD Başsavcısı) Lefkoşa 24.12.1979 tarihinde sunulan konu.

Müstedi namına: Oktay Feridun.
Müstedaaleyh namına: Yaşar Boran.

--------------
K A R A R
KONU:
1976 Kıbrıs -Türk Liman İşçileri Şirketi Yasasının 5, 6, 7, 8, 9, 10 ve 25. maddelerinin Kıbrıs Türk Federe Devleti Anayasasının 5, 6, 7, 31, 35 ve 37. maddelerine veya herhangi bir kısmına aykırı olduğu iddia edilmiştir.

I. OLAY:
Davacı 13.1.1978 tarihinde Lefkoşa K-aza Mahkemesinde 62/1978 sayılı bir dava açarak 1934 yılından beri Stevedore kontraktör olarak kaydını yaptırdığını, Stevedore-Master Porter, Cargo Handling Gear Stores ve Cargo Superintendent olarak senelerce Mağusa limanında çalıştığını 6/1976 sayılı 197-6 Kıbrıs Türk Liman İşçileri Şirketi Yasası uyarınca işin devletleştirildiğini ve/veya müsadere edildiğini ve/veya işine devam etmesine engellendiğini ve/veya yasaklandığını ileri sürerek Kıbrıs Türk Federe Devletinden işi icabı elinde bulundurduğu taşınır- mallara en azından 810,430.000KL zarara uğradığını, işini yapamamasından dolayı diğer zararlara uğradığını ileri sürerek devletten genel tazminat talebinde bulundu. Devlet dosyaladığı müdafaa takriri ile davacının işi için ileri sürdüklerine bilgisizlik -beyan etti ve mahkemede isbatını talep etti. Devlet davacıya karşı tazminat için sorumlu olmadığını ileri sürdü. Davanın duruşması esnasında davacı 6/1976 sayılı 1976 Kıbrıs Türk Liman İşçileri Şirketi Yasasının 5, 6, 7, 8, 9, 10 ve 25. maddelerinin Anay-asanın 5, 6, 7, 31, 35 ve 37. maddelerine aykırı olduğunu ve bu maddelerin davanın karara bağlanmasında etkili olabileceğini ileri sürerek söz konusu Yasa maddelerinin Anayasaya aykırı olup olmadığı hususunun karara bağlanması için konunun Yüksek Mahkemey-e, Anayasa Mahkemesi olarak sunulmasını talep etti. Kaza Mahkemesi de söz konusu maddelerin davanın karara bağlanmasında etkisi olabileceği kanaatine vararak konuyu karara bağlamak üzere Yüksek Mahkemeye, Anayasa Mahkemesi olarak sundu.

II. İLGİLİ YASA- METİNLERİ:
6/1976 sayılı 1976 Kıbrıs Türk Liman İşçileri Şirketi Yasasının ilgili maddeleri aynen şöyledir:
"5.(1) (a)Kıbrıs Türk Federe Devleti, liman ve gümrük antrepolarında (liman içinde ve dışında) yükletme, boşaltma, ambarlama, taşıma ve benzeri i-şleri veya hizmetleri yapmak,
(b)İstivadorların yaptığı vapur üstü hizmetlerini, özellikle vinç çalıştırma, kumanda (serdümen) hizmeti, vapur ambarlarındaki ambar işlerini yapmak,
(c)yolcu bagajlarını ve yolcuya ait sair eşyayı gümrük salo-nundan gemiye ve gemiden gümrük salonuna taşıma işlerini yapmak,
(ç)müracaat ve şirketle anlaşma üzerine limanın bulunduğu belediye hudutları içinde veya özel durumlarda Liman Dairesi Müdürünün onayı ile belediye hudutları dışına limandan taşıma iş-leri yapmak,
(d)gemi acentelerinin, özel şahıs ve şirketlerin limanlar içinde işçilikle ilgili tüm işlerini yapmak.
(2) Bu maddedeki görevlerin yapılması için gerekli araç, gereç ve teçhizatı temin etmek ve idamesini sağlamak.

6. Herhangi bi-r yasa, tüzük, kararname veya emirname hükümlerine bakılmaksızın boşaltılacak yükün (F.I.O) doğrudan doğruya teslim alınması ve gümrük ambarlarına indirilmeden nakli sözkonusu ise, tüm işçilik Kıbrıs Türk Liman İşçileri Şirketince yapılır. Acenteler, kend-i namlarına herhangi bir işçi istihdam edip, boşaltma, vasıtalara yükleme veya limandan yükleme yapamazlar. Resmen tesbit edilecek tarifelere göre doğacak işçilik ücretleri, gemi acenteleri veya malı teslim edecek olanlar tarafından, Kıbrıs Türk Liman İşç-ileri Şirketine ödenir.

7. (1)Liman İşçileri Şirketinin ortaklık sermayesi, 10. maddede belirtilen ve bu şirket kurulurken ve diğer maddeler uyarınca ileride ortak olacak işçilerin her birinin sahip olacağı biner Kıbrıs Lirasından ibarettir. Her işçi -1000 Kıbrıs Liralık hisse almak zorundadır.
(2)Kıbrıs Türk Federe Devleti, Liman İşçileri Şirketi'ne işletme kredisi temin eder ve gerektiğinde yardım yapar.

8. (1)Bu Yasanın yürürlüğe girdiği tarihte cemiy-etlerin tüm taşınır ve taşınmaz malları ve hakları Liman İşçileri Şirketine devredilir.
(2)Mağusa Lisanslı Hammallar Cemiyeti üyesi Türk İşçilerinin katkı ve sermaye miktarları Bakanlıkça görevlendirilecek bir tasfiye memurunca saptanacak, her işçi iç-in 1000 Kıbrıs Liralık miktar Liman İşçileri Şirketi'ne ortak olmayı kabul eden işçiler namına yatırılacak, diğer alacakları Kıbrıs Türk Federe Devletince, bu Yasanın yürürlüğe girdiği tarihten başlayarak iki ay içinde tazminat olarak ödenecektir.
(3)-Mağusa Lisanslı Hammallar Cemiyeti Rum üyelerinin katkı ve sermayesi Kıbrıs Türk Federe Devletine intikal eder ve Kıbrıs Türk Federe Devletinin Liman İşçileri Şirketine ilişkin kuruluş amaçlarında kullanılır.
(4)Mağusa Lisanslı Hammallar Cemiyetinin t-aşınır ve taşınmaz mallarının kıymeti Bayındırlık ve Ulaştırma işlerinden sorumlu Bakanlıkça atanan tarafsız bir muhasip tarafından saptanır.
(5)Limasol ve Lârnaka Lisanslı Hammallar Cemiyeti Üyesi bulunan Türk İşçilerinin Limasıl ve Lârnaka Lisanslı -Hammallar Şirketlerine olan katkı ve sermaye miktarlarının saptanması, şirkete ödenmesi ve geri kalanın tasfiyesi için (2). fıkranın kuralları uygulanır. Ancak, saptanacak miktar 1000 Kıbrıs Liralık sermaye miktarının altında ise, fark, K-ıbrıs Türk Federe Devletince uzun vadeli ve düşük faizli kredi verilmek suretiyle karşılanır.
(6)(2) ve (5). fıkralar uyarınca saptanan miktar, Şirkete ortak olmayan işçilere bu Yasanın yürürlüğe girdiği tarihten başlayarak iki ay içinde Kıbrıs Türk F-edere Devletince ödenir.

9. (1)Kıbrıs Türk Federe Devleti liman ve gümrük antrepolarında (liman içinde veya dışında):
(a)Yükleme, boşaltma, ambarlama ve taşıma işleri,
istivadorların yaptığı vapur üstü hizmetleri, özellikle vinç çalıştırma, kumanda -(serdümen) hizmeti, vapur ambarlarındaki ambar işleri,
(c)rıhtım işçilerinin yaptığı vapur altı hizmetleri, özellikle tüm ithal ve ihraç malları vapur gancasından kurtarma, vapur altından ambara taşıma, ambardan rıhtıma ve rıhtımdan vapu-run gancasına yükleme işleri, -
(ç)yolcu b-agajlarının ve yolcuya ait sair eşyayı gümrük salonundan gemiye ve gemiden gümrük salonuna taşıma işleri,
(d)müracaat ve şirketle anlaşma üzerine limanın bulunduğu belediye hudutları içinde veya özel durumlarda Liman Dairesi Müdürünün -onayı ile belediye hudutları dışına limandan taşıma işleri,
Liman İşçileri Şirketinin yetkisine verilir.
(2)Bu Yasanın 5. maddesinin öngördüğü görevleri yapmak için limanlarda ve gümrük antrepolarında başka bir şirket kurulamaz, faal-iyet gösteremez ve yetkilendirilemez.

Aşağıdaki evsafı haiz kişiler Kıbrıs Türk Liman İşçileri Şirketinin kuruluşu anındaki ilk üyeleri kabul edilir:
65 yaşını doldurmamış, sağlık yönünden çalışmasına herhangi bir engeli bulunmayan:
(a)(i)Mağusa Lis-anslı Hammallar Cemiyetinin,
(ii)Limasol Lisanslı Hammallar Cemiyetinin,
(iii)Lârnaka Lisanslı Hammallar Cemiyetinin,
üyeleri,
Kıbrıs Türk Liman ve Taşıt İşçileri Sendikasının Mağusa Limanında çalışan "A" sınıfı ve "B" sınıfı rıhtım ve istivador işçi-leri, memurlar, traktör sürücüleri ve hammal başları,
Mağusa Lisanslı Hammallar Cemiyeti Memurları,
(ç)20.7.1974 tarihinde Lârnaka ve Limasol Limanlarında kayıtlı "A" sınıfına bağlı liman işçileri olarak çalışma ehliyeti olanlar.
(1). fıkrada belirtil-en evsafı haiz olan ve belgeleri Mağusa Liman Encümenince geçerli olduğu kabul edilen ve Liman İşçileri Şirketine kuruluşta ortak olabilecekleri resmen kabul edilen işçilerden ortak işçi olmayı kabul beyannamesi alınır. Ortakişçi olmayı kabul ettiğini bey-an edip ortaklıkları Mağusa Liman Encümenince kabul edilenlerden 1000 Kıbrıs Liralık sermaye katkısını ödemesi istenir veya kendisinden taahhütname alınır.
Mağusa Liman Encümenince Liman İşçileri Şirketinin kuruluşu anında saptanan ortakların isimleri, B-ayındırlık ve Ulaştırma işlerinden sorumlu Bakanlıkça Resmî Gazete'de yayınlanır. Resmî Gazete'deki yayından başlayarak on beş gün içerisinde Yönetim Kurulunca görevlendirildiği limanda çalışmayı kabul ettiğine dair belge vermeyenlerle işbaşı yapmayanlar -Mağusa Liman Encümenince istifa etmiş sayılırlar. Ancak, Şirket Yönetim Kurulunca belirtilen süreye uymayanlardan geçerli sebebi olanlar hakkında bu işlem yapılmaz.
(1) ve (2). fıkralarda belirtilen işlemler Mağusa Liman Encümenince yapılırken ortaklığa e-hil olan işçinin geçimini başka kaynaktan karşılaması ve rehabilite olması dikkate alınır ve bu gibi kimselerin bu şirkete ortak olmak isteyip istemediği saptanır.
(1), (2) ve (3). fıkralarda belirtilen işlemler sonucunda Kıbrıs Türk Liman İşçileri Şirketi-nin kuruluş anındaki ortak üye sayısı 300'ü aşamaz. Kuruluş anında ortaklığa alınamayan ancak limanda çalışma ehliyeti bulunan kişilerin bir listesi yapılır ve bu kişiler şirkete yeni üye alımı esnasında 11. maddenin koşulları aranmadan öncelik alırlar.- Bu listeye yedek üye listesi denir.
Kıbrıs Türk Liman İşçileri Şirketi, iş fazlalığı halinde öncelikle bu yedek listedeki işçileri gündelikçi olarak çalıştırabilir. Bu konudaki talepler Çalışma Dairesince karşılanacaktır."

"25.Şirketin kuruluşu -tarihinden başlayarak Bayındırlık Ulaştırma, Çalışma ve Maliye işlerinden sorumlu Bakanlıklardan birer ve Lisanslı Hammallar Cemiyetlerinden birer temsilci olmak üzere altı temsilciden oluşacak bir Komisyon kurularak Lisanslı Hammallar cemiyetlerinin bu Ya-sa ile lâğvından ötürü bu cemiyet üyelerinin statülerinin değişmesinden dolayı meydana gelen ve kendilerine ödenmesi gereken tazminatı bir yıl zarfında saptar. Şirkete girmeyecek olanlara, saptanan tazminat öncelikle ödenir.
Saptanacak tazminattan tatmi-n olmayan cemiyet üyelerinin yargı organlarına başvurma hakkı saklıdır."

III. İLGİLİ ANAYASA METİNLERİ:
"Madde 5.
(1)Her Türk yurttaşı, kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez temel hak ve özgürlüklere sahiptir.
(2)Devlet, kişinin temel- hak ve özgürlüklerini, kişi huzuru, sosyal adalet ve hukuk devleti ilkeleriyle bağdaşamayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal bütün engelleri kaldırır, insanın maddî ve manevî varlığının gelişmesi için gerekli koşulları hazırlar.

Madde 6.-
Temel hak ve özgürlükler, özüne dokunmadan, kamu yararı, kamu düzeni, genel ahlâk, sosyal adalet, ulusal güvenlik, genel sağlık ve kişilerin can ve mal güvenliğini sağlamak gibi nedenlerle ancak yasalarla kısıtlanabilir.

Madde 7.
Her Türk yurttaşı, hiçb-ir ayırım gözetilmeksizin, yasa önünde eşittir.
Hiçbir kişi, zümre veya sınıfa ayrıcalık tanınamaz.

Madde 31.
(1)Her Türk Yurttaşı, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyle ve yasa ile sınırlanabilir.
(2)Mülkiyet hak-kının kullanılmasına, kamu güvenliği, genel sağlık, genel ahlâk, kent ve ülke plânlaması veya herhangi bir malvarlığının kamu yararı için geliştirilmesi ve faydalı kılınması veya başkalarının haklarının korunması için kesin olarak gerekli kısıntı veya sını-rlamalar yasa ile konabilir.
(3)Malvarlığının ekonomik değerini fiilen azaltan kısıntı ve sınırlandırmalar için derhal tam bir tazminat ödenir, anlaşmazlık halinde tazminatı hukuk mahkemesi saptar.

(4)Devletin, yeraltı suları, madenler, eski ese-rler ve yasa ile sahipsiz taşınmaz mal olarak nitelendirilen taşınmaz mallar üzerindeki hakkı saklıdır.

Madde 35.
Kamu hizmeti niteliği taşıyan özel girişimler, kamu yararının gerektirdiği durumlarda, gerçek karşılığı yasada gösterilen şekilde ödenmek ko-şuluyla devletleştirilebilir. Yasanın taksitle ödemeyi öngördüğü durumlarda, ödeme süresi on yılı aşamaz ve taksitler eşit olarak ödenir, bu taksitler, yasada gösterilen faiz haddine bağlanır.

Madde 37.
(1)Her Türk yurttaşı dilediği alanda çalışma özgü-rlüğüne sahiptir. Özel girişimler kurmak serbesttir. Yasa, bu özgürlüğü, ancak kamu yararı amacıyle sınırlayabilir.
(2)Devlet, özel girişimlerin ulusal ekonominin gereklerine ve sosyal amaçlara uygun yürümesini, güvenlik ve kararlılık içinde çalışmasını- sağlayacak tedbirleri alır."

IV. İDDİANIN GEREKÇESİ:
1. Davacı iddiasının gerekçesi özetle şöyledir:
Yasanın 5. maddesinde belirtilen görevleri münhasıran Liman İşçileri Şirketine vermesi davacının çalışma özgürlüğünü kısıtlamak ve/veya tamamen engell-emekte olduğundan Anayasanın 37. maddesine aykırıdır. Söz konusu yasa davacının işini devletleştirdiğinden ve davacıya tazminat ödnmesini öngörmediğinden ilgili yasa maddeleri Anayasanın 35. maddesine aykırıdır. Yasanın 25. maddesi bir kısım