- ANAYASA MAHKEMESİ 1/78
(Dava No:5191/77, Lefkoşa)

Anayasa Mahkemesi Olarak Oturum Yapan
Yüksek Mahkeme Huzurunda.
Mahkeme Heyeti: Ülfet Emin (Başkan), Ahmed İzzet, Şakir Sıdkı İlkay, Salih S. Dayıoğlu, N. Ergin Sal-âhi.
Anayasa'nın 114(1) maddesi hakkında.
Lefkoşa Kaza Mahkemesinin 5191/77 sayılı davasında (Başsavcı ile Orhan Oyta arasında) sunulan konu.
Sanık namına: Fuat Veziroğlu.
Başsavcılık namına: Akın A. Sait.

-----------
K A R A R
KONU:
Fasıl 175A Emtia ve- Hizmetler (Geçici Yetkiler) (Devamı) Yasasının ve özellikle 6(3) maddesinin, Savunma Nizamnamesinin ve özellikle 79A ve 94(1)(a) maddelerinin ve 143/77 sayılı Emirname ile 144/77 sayılı Talimatın Anayasanın 1, 5 ve 44. maddelerine aykırı olduğu öne sürülm-üştür.

I. OLAY:
Lefkoşa Kaza Mahkemesinin 5191/77 sayılı ceza davasındaki sanığın Lefkoşa Gümrük hizmetlerinde kamu görevlisi olarak bulunduğu bir zamanda elzem hizmet olarak ilân edilen Gümrük hizmetlerinde 3 Ağustos 1977 tarihinde greve gidip çalışmadı-ğı suçundan yargılanması sırasında davada uygulama yeri bulunan Fasıl 175A Emtia ve Hizmetler (Geçici Yetkiler) (Devamı) Yasasının ve özellikle bu Yasanın 6(3) maddesi ile Savunma Nizamnamesinin ve özellikle 79A ve 94(1)(a) maddelerinin 143/77 sayılı emirn-ame ve 144/77 sayılı talimatnamenin Anayasanın 1, 5 ve 44. maddelerine aykırılığını ileri sürmesi ve Mahkemece de ileri sürülen iddianın davanın karara bağlanmasında etkisi olabileceği kanaatına varılması üzerine Kaza Mahkemesi konuyu karara bağlamak üzere- Yüksek Mahkemeye, Anayasa Mahkemesi olarak, Anayasanın 114. maddesi uyarınca sunmuştur.

II. İDDİANIN GEREKÇESİ:
Sanığın iddiasının gerekçesi özetle şöyledir:
Anayasanın 44. maddesi çalışanlara grev hakkını vermiştir. Kamu görevinde hizmet görenler de A-nayasa uyarınca çalışanlar arasında bulunmaktadırlar ve görevlerine Anayasa uyarınca verilen bu grev hakkı hiçbir koşul tahtında yararlanamaz. Bakanlar Kurulu 2 Ağustos 1977 tarihinde isdar ettikleri bir talimat ile Gümrük ve diğer bazı elzem hizmetlerde -görevli bulunan kamu görevlileri söz konusu görev yerlerinde çalışmaya devam etmelerine talimat vermiştir. Ve talimat daha evvel iptal edilmedikçe Resmi Gazetede yayınlandığı tarihten itibaren 3 aylık bir süre için yürürlükte kalır. Söz konusu Talimat il-e Gümrük Hizmetlerinde çalışan kamu görevlilerinin grev hakkı tamamen ortadan kaldırılmış olup, bu talimat Anayasanın 44. maddesi uyarınca çalışanlara verilen grev hakkının ortadan kaldırılması anlamına gelir. Böyle bir durum Anayasanın 1, 5 ve 44. maddel-erine aykırı düşmektedir. Emtia ve Hizmetler Yasasının tümünün ve özellikle 6(3) maddesinin Anayasanın daha önce bahsolunan maddelerine ve Anayasada verilen bir hakkı ortadan kaldırmasını öngördüğü cihetle Anayasaya aykırıdır. Anayasada çalışanlara veril-en grev hakkı hiç bir koşul tahtında yasaklanamaz. Grev hakkı tüm çalışanlara verilmiştir. Anayasa hangi kişilere grev hakkının verilmeyeceğini belirtmiştir. Anayasanın 44. maddesinin 3. fıkrasına göre güvenlik kuvvetleri mensuplarının grev hakkı yoktur-. Dolayısıyle Güvenlik Kuvvetleri mensuplarının dışında kalan bütün çalışanların grev hakkı vardır. Savunma Nizamnamesinin 79A maddesi Bakanlar Kuruluna grevi yasaklama yetkisi verdiği nedenle Anayasanın 44. maddesine aykırıdır. 143/77 sayılı Emirname v-e 144/77 sayılı Talimat da grev yasağı koyduğu nedeni ile Anayasanın 44. maddesine aykırıdır. Savunma Nizamnamesinin 94(1)(a) maddesi de talimat verildiği hallerde greve gitmenin suç olduğunu öngörmektedir. Greve gitme yasağı konamayacağı cihetle bu madd-e de Anayasaya aykırıdır. Savunma Nizamnamesi Anayasanın 44. maddesinin öngördüğü bir yasa değildir. Savunma Nizamnamesi fevkalâde hal bulunan bir sırada 2. Dünya Savaşı sırasında konmuş bir nizamnamedir. Bu Nizamnamenin içerdiği hükümler 2. Dünya savaş-ından sonra meydana gelen özgürlük ve temel hak ilkelerine aykırı düşmektedir.

İddia Makamının gerekçesi özetle şöyledir:
Anayasanın 44. maddesi uyarınca herhangi bir yasa yapılmamakla beraber Geçici Madde 1'in 3. fıkrasına göre Anayasada öngörülen ya-salar yürürlüğe konuncaya kadar 1. fıkrada belirtilen Anayasal kurallar ve mevcut mevzuat yürürlükte kalır. Anayasanın 44. maddesi uyarınca herhangi bir yasa yapılıncaya kadar çalışma ile ilgili Savunma Nizamnamesinin hükümleri yürürlükte kalır. Savunma -Nizamnamesinin 79A maddesi hükümleri ve bu madde uyarınca isdar olunan 143/77 sayılı Emirname ve 144/77 sayılı Talimat Anayasaya aykırı değildir. Anayasanın 44. maddesi grev hakkının kullanılmasının yasa ile düzenlenebileceğini öngörmektedir. Anayasa ile- yürürlükte sayılan Savunma Nizamnamesinin 79A maddesi grev hakkının kullanılmasını düzenlemektedir. Anayasanın 44. maddesi grev hakkının kullanılmasının Ulusal güvenliği, Anayasal düzeni, kamu güvenini veya Anayasanın herhangi bir kişiye sağladığı hak ve- özgürlükleri korumak amacı ile bir yasa ile düzenlenebileceğini öngörmektedir. Böyle bir yasa Anayasanın 44. maddesinin 2. fıkrasında belirtilen durum ve hakları korumak amacı ile bazı hallerde grev hakkını kısıtlayabilir veya yasaklayabilir.

III. İLGİL-İ YASA METİNLERİ:
1. Fasıl 175A Emtia ve Hizmetler (Geçici Yetkiler) (Devamı) Yasasının 6(3) maddesi aynen şöyledir:

"6.(3)-Any Defense Regulation, and any Order or other instrument made under any such Regulation, which are in force immediately before the date of coming into operation of this Law by virtue of any Order made by the Governor under the Act shall, as from that date- and until otherwise amended or revoked by any Order made by the Governor under this Law, be deemed to be Defense Regulations, orders and instruments, respectively, having effect by virtue of an Order made by the Governor under this Law and shall, with any- necessary modifications, have effect accordingly."

2. Savunma Nizamnamesinin 79A maddesi aynen şöyledir:
"79A.-(1)The Govern-or may if it appears to him necessary or expedient for securing the public safety, or in the interests of defense or the efficient prosecution of the war, the maintenance of public order or for maintaining supplies and services essential to the life of the- community direct any person in the Colony to perform such services in the Colony or in any ship registered in the Colony as may be specified by the direction, being services which that person is, in the opinion of the Governor, capable of performing.

- (2)Any services required by a direction given under this regulation to be preformed shall be performed upon such terms as to remuneration and conditions of services as the Governor may, in accordance with the provisions of this regulation, direct:
-
Provided that in determining the terms upon which any such services are to be performed the Governor shall have regard to any rates of salary, fees or wages for the performance of those services which appear to the Governor to be usual, and, in particula-r, in the case of services rendered under a contract of service, shall have regard to any determination relating to the remuneration and conditions of service of persons employed in the district in the capacity and in the trade in which the person to whom -the direction relates is to serve, being a determination contained in an agreement between organizations, representative of employers and workers, or, in the absence of any such determination, shall have regard to the remuneration and conditions of service- in practice prevailing among good employers in that trade in the district.

(3)Any directions given by the Governor under this regulation may, in accordance with his instructions, be given on his behalf by any person duly authorized in writing by him.
-
(4)The Governor may by order make provision for regulating the engagement of workers by employers and the duration of their employment, and for giving effect to the foregoing provide by any such order:-
(a) for requiring persons to register such particu-lars about themselves as may be prescribed by or under the order,
(b)for requiring persons carrying on any undertaking to keep such books, accounts and records relating to the undertaking as may be prescribed by or under the order,
(c)for requiring perso-ns carrying on, or employed in connection with, any undertaking, to produce to such person as may be designated by or on behalf of the Governor or by on behalf of any other authority or person specified in the order such books, accounts or other documents -relating to the undertaking and to furnish such estimates, returns or information relating thereto as may be prescribed by or under order,
for any incidental and supplementary matters for which the Governor thinks it expedient to provide including, in par-ticular, the entry and inspection of premises with a view to securing compliance with directions given under this regulation,
(5)The Governor may by order make provision for securing that enough workers are available in undertakings engaged in essential -work and may in particular provide by any such order -
(a)for securing that, except in circumstances and to the extent provided by the order, persons employed in any such undertaking shall continue to be employed in that undertaking, and shall not be cau-sed to give their services in any other undertaking,

(b)for prohibiting persons so employed from absenting themselves from work without reasonable excuse or being persistently late in presenting themselves for work,
(c)for requiring payment to every per-son so employed of wages for periods during which, though work is not available for him in his usual occupation, he is capable of and available for work, and willing to perform services which he can reasonably be asked to perform,
(d)for any incidental a-nd supplementary matters for which the Governor thinks it expedient to provide, including in particular, the matters referred to in sub paragraphs (b) and (c) of the last foregoing paragraph and the entry ad inspection of premises with a view to securing c-ompliance with the order,

and any such provision may be made so as to relate either generally to undertakings engaged as aforesaid or to any particular undertaking or class or description of undertakings so engaged, and either generally to persons emplo-yed in undertakings to which the order relates or to any particular person or class or description of persons so employed.

In this paragraph the expression 'essential work' means work appearing to the Governor to be essential for defense or the efficien-t prosecution of the or to be essential to the life of the community, and references of an undertaking shall include references to a branch or department of an undertaking."

--3. Savunma Nizamnamesinin 79A maddesi uyarınca isdar olunan 1943 'elzem işler' emirnamesinin ilgili kısımları aynen şöyledir:-
-"1.This order may be cited as the Essential Works Order, 1943.
2.In this order -
"Director" means the Director of Public Works and includes any person duly authorized by him in writing for the purpose of this order,
"essential work" means any work appea-ring to the Governor to be essential for defense or the efficient prosecution of the war or to be essential to the life of the community which the Governor declares by order to be an essential work for the purposes of this order,
"specified person" means a-ny person or any class or description of persons employed in any essential work.
3. Where any work is declared to be an essential work the following provisions shall apply, that is to say -
(a)the person carrying on the essential work shall not terminate -the employment in such essential work of any specified person or, without terminating such employment, cause him to give his services in some other work, except with the permission in writing of the Director,
(b)no specified person employed in the essenti-al work shall -
(i)leave his employment at such work without the permission in writing of the Director,
(ii)absent himself from such work without a reasonable excuse to the satisfaction of the Director,
(iii)be persistently late in presenting himself - for work without a reasonable excuse to the satisfaction of the Director.

4. Any person carrying on an existential work shall -
keep such records relating to such work as the Director may from time to time by notice require,
produce to the Director -such records relating to such work and furnish such information relating thereto as the Director may from time to time direct,
permit the Director to enter and inspect any premises used for or in connection with such work for the purpose of ascertaining wh-ether the provisions of this Order, have been or are being complied with.

5.Any person who -
contravenes or fails to comply with any provision of this order,
fails to comply with any notice or direction given by the Director under the provisions of this -order,
knowingly makes, in any record required to be kept under provisions of this order, any entry which is false in any material parti-cular,
is liable to the penalties prescribed in regulation 94 of the Defence Regulations, 1940 to (No.1) 1943."

4.Savunma Nizamnamesinin 94(1)(a) maddesi aynen şöyledir:
"94. Subject to any special provisions contained in these regulations, any pers-on who -
(a)contravenes or fails to comply with any of these regulations or any order or rule made under any of these regulations or any direction given or requirement imposed under any of these regulations or who does any act which is declared to be- an offence under any of these regulations, or ......
shall be guilty of an offence against these regulations and shall be tried by the President of a District Court or a District Judge and on conviction shall be liable to imprisonment for a term not excee-ding three years or to both such imprisonment and fine."

5. -143/77 sayılı emirname aynen şöyledir:-
"Sayı: 143
EMTİA VE HİZMETLER (GEÇİCİ YETKİLER)
(DEVAMI) YASASI
(FASIL 175 A)

__________

Savunma Nizamnamesinin 79 A maddesi gereğince yapılan
Emirname.

Kıbrıs Türk Federe Devleti Bakanlar Kurulu Emtia ve Hizme-tler (Geçici Yetkiler) (Devamı) Yasasının 6(3) maddesi altında devam eden Savunma Nizamnamesinin 79A ve Elzem İşler Emirnamesinin 2. maddesinin verdiği yetkileri kullanarak aşağıdaki Emirnameyi yapar:

1. Bu Emirname 1977 Elzem İşler (Tesbit) (Değişiklik -No.3) Emirnamesi olarak isimlendirilir ve aşağıda "Esas Emirname" diye anılan 1943-1977 Elzem İşler (Tesbit) Emirnamesi ile birlikte okunur ve bu Emirname ile Esas Emirname 1943-1977 Elzem İşler (Tesbit) Emirnamesi olarak isimlandirilir.
-
2-. Esas Emirname Birinci Cetvelinin 2. maddesindeki (i) fıkrasından hemen sonra aşağıdaki yeni fıkralar ilâve edilir:-
-(k)-Kıbrıs Türk Federe Devleti Veteriner Servisleri ve bu hizmetlerin yürütülmesi ile ilgili yan hizmetler.
(l)Kıbrıs Türk Federe Devleti bölgesindeki tüm hava ve deniz liman ve gümrüklerinin tam kapasiteli çalıştırılması ile ilgili tüm iş, hizmet ve teşebbüs-ler (Sivil havacılık, telekomünikasyon ve telsiz hizmetleri de bu hizmetlere dahildir.)
-(m)-Kıbrıs Türk Federe Devleti bölgesindeki tüm posta hizmetleri.'-

-3. Bu Emirname Resmî Gazete'de yayınlandığı tarihten itibaren yürürlüğe girer.

______________

2 Ağustos 1977 tarihinde isdar edilmiştir."

6.144/77 sayılı talimatname aynen şöyledir:-
"Sayı: 144
EMTİA VE HİZMETLER (GEÇİCİ YETKİLER)
(DEVAMI) YASASI
(FA-SIL 175 A)

____________

Savunma Nizamnamesinin 79 A maddesi gereğince Talimat.
-
-Kıbrıs Türk Federe Devleti Sağlık Hizmetleri, Su İşleri Hizmetleri, Veteriner Hizmetleri, Ercan Hava Limanı ve diğer limanlardaki tüm Sivil Havacılık, gümrük ve telekomünikasyon hizmetleri, ulusal güvenlik, anayasal düzen ve kamu görevliği için elzem serv-is ve hizmetlerden olduğuna ve
Kıbrıs Türk Amme Memurları Sendikası üyelerinin
2 Ağustos 1977 tarihinden itibaren bazı hizmet alanlarında greve gittiklerini, bazı alanlarda ise grev yapmak üzere olduklarını ilân etmiş bulunmasına, ve
Söz konusu hizmetl-erin Elzem İşler Emirnamesi gereğince elzem işler olduğunun ilân edilmiş bulunmasına, ve bu servis ve hizmetlerin Kıbrıs Türk Federe Devleti ve sakinleri menfaatı için kat'iyetle elzem ve mutlak bir zaruret olduğuna binaen
Kıbrıs Türk Federe Devleti Baka-nlar Kurulu, Emtia, Emtia ve Hizmetler (Geçici Yetkiler) Yasasının 6(3) maddesi altında devam eden Savunma Nizamnamesinin 79A maddesinin kendisine verdiği yetkiyi kullanarak aşağıdaki talimatı verir:
1. Kıbrıs Türk Federe Devleti Sağlık Hizmetleri, Su İşl-eri Hizmetleri, Veteriner Hizmetleri, Ercan Hava Limanı ve diğer limanlardaki tüm Sivil Havacılık, gümrük, telekomünikasyon ve telsiz hizmetlerinde görevli kamu görevlileri söz konusu görev yerlerinde çalışmaya devam edeceklerdir.

2. Bu gibi hizmetl-erin ifasının tabi olacağı kayıt ve şartlar bu talimatın isdar edildiği tarihte cari olanların aynı olacaktır.
3. Bu talimat daha evvel iptal edilmedikçe Resmî Gazetede yayınlandığı tarihten itibaren üç aylık bir süre için yürürlükte kalır.

___________

-2 Ağustos 1977 tarihinde isdar edilmiştir."

IV. İLGİLİ ANAYASA METİNLERİ:

"Madde 1.
Kıbrıs Türk Federe Devleti, demokrasi, sosyal adalet ve hukukun üstünlüğü ilkelerine dayanan lâik bir cumhuriyettir.

Madde 5.
(1)Her Türk yurttaşı, kişiliğine b-ağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez temel hak ve özgürlüklere sahiptir.
(2)Devlet, kişinin temel hak ve özgürlüklerini, kişi huzuru, sosyal adalet ve hukuk devleti ilkeleriyle bağdaşamayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal bütün eng-elleri kaldırır. İnsanın maddî ve manevî varlığının gelişmesi için gerekli koşulları hazırlar.

Madde 44.
(1)Çalışanlar, işverenle olan ilişkilerinde, ekonomik ve sosyal durumlarını korumak ve düzeltmek amacıyle toplu sözleşme ve grev hakkına sahiptir-ler.
(2) Grev hakkının kullanılması, yalnız ulusal güvenliği, Anayasal düzeni, kamu güvenliğini veya bu Anayasanın herhangi bir kişiye sağladığı hak ve özgürlükleri korumak amacıyle konacak bir yasayla düzenlenebilir.
(3)Güvenlik kuvvetleri mensupların-ın grev hakkı yoktur.
(4)İşverenlerin hakları yasa ile düzenlenir."

V. İNCELEME:
Tarafların duruşma sırasında ileri sürdüğü iddia ve görüşler, Anayasaya aykırı olduğu ileri sürülen hükümler, Anayasaya aykırılık iddialarına dayanıklık eden Anayasa Kura-lları ve bunlarla ilgili gerekçeler incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü.
Kaza Mahkemesi konuyu Yüksek Mahkemeye, Anayasa Mahkemesi olarak, sunarken Fasıl 175A Emtia ve Hizmetler (Geçici Yetkiler) (Devamı) Yasasının tümünün ve Savunma Nizamnames-inin tümünün Anayasaya aykırı olup olmadığını sunmuştu. Alt kademedeki mahkemeler Anayasanın 114. maddesi uyarınca karara bağlanmak üzere herhangi bir konuyu Yüksek Mahkemeye, Anayasa Mahkemesi olarak, sunarken uyuşmazlık konusunun karara bağlanmasında et-kili olacak yasa veya herhangi bir kuralını veya bir kararı sunabilir. Fasıl 175 A Yasasının tüm maddeleri uyuşmazlık konusunun karara bağlanmasında etkili değildir. Uyuşmazlık konusunun karara bağlanmasında sadece Fasıl 175 A Emtia ve Hizmetler (Geçici -Yetkiler) (Devamı) Yasasının 6(3) maddesi etkili olabilir Savunma Nizamnamesinin tüm hükümleri de uyuşmazlık konusunun karara bağlanmasında etkili değildir. Uyuşmazlık konusunun karara bağlanmasında Savunma Nizamnamesinin sadece 79A maddesi etkili olabili-r. Bu nedenle Yüksek Mahkeme, Anayasa Mahkemesi olarak, sadece Fasıl 175 A Emtia ve Hizmetler (Geçici Yetkiler) (Devamı) Yasasının tümünün değil de sadece 6(3) maddesin