-D.9/80 Anayasa Mahkemesi 11/80
Anayasa Mahkemesi olarak oturum yapan
Yüksek Mahkeme Huzurunda.
Mahkeme Heyeti: Ülfet Emin (Başkan), Salih S. Dayıoğlu,
N. Ergin Salâhi, Niyazi F. Korkut, Aziz Altay.
Anayasanın 114. maddesi uyarınca.

Yüksek -İdare Mahkemesi tarafından 273/80 sayılı başvuru
(1. Mustafa M. Hasip 2. Mehmet D. Subashı ile Gümrük ve Resumat Dairesi Müdürlüğü vasıtası ile KTFD) ve 274/80 sayılı başvuruda
(Hayvan Besleyicileri Kooperatifi Ltd. ile Sanayi ve Ticaret Bakanlığı ve/vey-a Gümrük ve Resumat Dairesi vasıtası ile KTFD) 11.6.1980 tarihinde sunulan konu.

Müstediler namına: Kıvanç M. Riza
Müstedaaleyhler namına: Akın Sait

-----------

K A R A R
KONU:
5.6.1980 tarih ve 71 sayılı Resmi Gazete'nin Ek.III'ünde yayınlanan 146 sa-yılı '1980 Canlı Hayvan İhracının Yasaklanması Kararnamesi'nin 4. ve 5. maddelerinin Anayasaya ve özellikle Anayasanın 1, 5, 36, 37 ve 88. maddelerine aykırı olduğu öne sürülmüştür.

I. OLAY:
(1) 273/80 sayılı başvuruda olay:
Yüksek İdare Mahkemesinde aç-ılan 273/80 sayılı başvuruda müstediler 837 numaralı ve 5.6.1980 tarihinde Sanayi ve Ticaret Bakanlığı tarafından verilen ihracat lisansı gereğince 3000 adet canlı kuzu, 500 adet canlı oğlak ve 100 adet canlı danayı, 1980 Canlı Hayvan İhracının Yasaklanmas-ı Kararnamesi ışığında ihraç edemeyeceklerine dair Gümrük ve Resumat Dairesi Müdürünün 6.6.1980 tarihinde aldığı kararın hükümsüz ve etkisiz olduğuna ve herhangi bir sonuç doğuramayacağı hususunda bir karar isteminde bulundu. Aynı başvuruda müstediler söz- konusu kararnamenin müstedilerin 5.6.1980 tarihli ihracat lisansı gereğince ihraç edilmesine izin verilen hayvanların ihracını ilgilendirdiği nisbette hükümsüz ve etkisiz olduğuna ve herhangi bir sonuç doğuramayacağına dair bir karar isteminde bulundu.

-Müstediler 8.4.1980 tarihinde 3000 adet canlı kuzu, 500 adet canlı oğlak ve 100 adet canlı danayı ihraç etmek için Ticaret ve Sanayi Bakanlığından ihracat lisansı talep ettiler. Ticaret ve Sanayi Bakanlığı 22.4.1980 tarihinde gerekli akreditifin açılabilm-esi için müstediler tarafından gerekli olan ifa garantisinin bankaya verilmesini sağlamak amacı ile ihracat lisansının bir suretini müstedilere verdi ve gereken işlem yapıldıktan sonra suretin iadesini istedi. Bankada müstediler tarafından gereken işlem y-apıldıktan sonra suret talep edildiği gibi iade edildi. Akreditif 16 Mayıs 1980 tarihinde geldi ve ilgili banka müstedilere durumu günün geç vaktinde bildirdi. 17, 18 ve 19 Mayıs 1980 günleri tatil olduğundan müstediler müstedaaleyhe ancak 20 Mayıs 1980'-de gittiler ve ihracat işlemlerinin yapılabilmesi için gerekli işlemlerin yapılmasını talep ettiler. Ticaret ve Sanayi Bakanlığı gerekli işlemi yapmayı ihmal etti ve bunun üzerine müstediler 26.5.1980 tarihinde Yüksek İdare Mahkemesine 270/80 sayılı başvu-ruyu yaptı. 270/80 sayılı başvuruda Yüksek İdare Mahkemesi 28.5.1980'de verdiği karar ile Sanayi ve Ticaret Bakanlığına söz konusu ihracat lisansı ile ilgili bir ihmalde bulunduğunu ve ihmal edilen işlemin yapılması gerektiğine dair karar verdi. Mahkemen-in kararının bir sureti bizzat Sanayi ve Ticaret Bakanına, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı müsteşarına ve Sanayi ve Ticaret Bakanlığı Ticaret Dairesi Müdürüne tebliğ edilerek Mahkeme emrine uyulması talep edildi. Sanayi ve Ticaret Bakanlığı, Bakan ve Bakanlık- olarak mahkeme emrine uymadıkları nedeni ile müstediler Sanayi ve Ticaret Bakanının, Müsteşarının ve Ticaret Dairesi Müdürünün mahkeme emrine uyuluncaya kadar hapsedilmeleri için mahkemeye müracaat etti. Hapis müracaatına Yüksek İdare Mahkemesi tarafında-n bakıldığı sırada Sanayi ve Ticaret Bakanı ile diğer ilgilileri temsil eden Başsavcılık, Hukuk Muhakemeleri Usulü Nizamatının 42A maddesinin Anayasaya aykırı olduğunu ileri sürerek konunun karara bağlanması için Anayasa Mahkemesine sunulmasını talep etti.- Yüksek İdare Mahkemesi de Anayasanın 114. maddesine uyarak konuyu karara bağlamak üzere Yüksek Mahkemeye, Anayasa Mahkemesi olarak, sundu. Anayasa Mahkemesi konuyu karara bağlamak üzere 5.6.1980 tarihinde oturum yaptı. Anayasa Mahkemesinde Savcı 270/80 -sayılı başvuruda verilen Mahkeme emrine Sanayi ve Ticaret Bakanlığının uyacağını ve müstedilere ihraç lisansı verileceğini bildirerek Anayasa Mahkemesinin, sunulan konu hakkında, karar vermesinin gerekmediğini beyan ederek konunun Anayasa Mahkemesi tarafın-dan karara bağlanmadan, dosyanın Yüksek İdare Mahkemesine iadesini talep etti. Yüksek Anayasa Mahkemesi de İdare Mahkemesi 270/80 sayılı başvuruda verdiği karara uyulacağı nedeniyle Anayasa Mahkemesi havale edilen konuyu bağlamakta gerek olmadığı kanaatın-a vararak dosyayı Yüksek İdare Mahkemesine iade etti. Bundan hemen sonra Yüksek İdare Mahkemesi 270/80 sayılı başvuruda oturum yaptı ve o başvuruda ilgili Bakanlık başvuru konusu hayvanlar için 5.6.1980 tarihinde ihraç lisansı verdiğinden ve müstediler de- Sanayi ve Ticaret Bakanının, Müsteşarının ve Ticaret Dairesi Müdürünün hapsedilmesi için yapılan müracaatlarını geri çektiklerinden, başvuruyu reddetti. Ancak Anayasa Mahkemesinde verilen şahadet ışığında görülmüştür ki Sanayi ve Ticaret Bakanlığı bir ta-raftan hapis için yapılan istidanın ileri gitmemesini veya geri çekilmesini sağlamak amacı ile ihracat lisansını vereceklerini veya vermek üzere olduklarını beyan ederken, diğer taraftan da verdikleri veya vermek üzere oldukları ihracat lisansını tamamıyle- etkisiz kılacak bir Canlı Hayvan İhracını Yasaklayan Kararname hazırlamakla meşguldüler. Nitekim söz konusu 5.6.1980 tarihli ihracat lisansı verildikten bir kaç saat sonra 1980 Canlı Hayvan İhracının Yasaklanması Kararnamesi yayınlandı ve işbu Kararname -ile K.T.F.Devletinden yabancı ülkelere canlı hayvan ihracı ve/veya bu kararnamenin yürürlüğe girdiği tarihte geçerliliğini koruyan ihraç izinlerine dayandırılarak ihraç izin süreleri içerisinde yabancı ülkelere ihraç edilecek canlı hayvan ihracı, Kararname-n yürürlüğe girdiği tarihten önce kişilerin doğmuş olan tazminat hakları saklı kalmak koşulu ile yasaklandı. Müstediler 5.6.1980 tarihli ihracat lisansına dayanarak ihracat lisansında belirlenen hayvanları veya bir kısmını ihraç etmek üzere Gümrük ve Rüsu-mat Dairesi Müdürüne takriben 6.6.1980 tarihinde başvurdular. Gümrük ve Rüsumat Dairesi Müdürü ise 5.6.1980 tarihli '1980 Canlı Hayvan İhracınının Yasaklanması Kararnamesi' ışığında hayvan ihracına müsaade etmeyeceğini müstedilere bildirdi. Bunun üzerine- müstediler 6.6.1980 tarihinde Gümrük ve Rüsumat Dairesi Müdürü vasıtasıyle K.T.F.D. aleyhine 273/80 sayılı başvuruda bulundular.

273/80 sayılı başvurunun duruşmasında 5.6.1980 tarihli 'Canlı Hayvan İhracının Yasaklanması Kararnamesi'nin 4. ve 5. maddele-rinin ihtilâf konusunun karara bağlanmasında etkisi olduğu ve bu maddelerin Anayasaya, özellikle Anayasanın 1, 5, 36, 37 ve 88. maddelerine aykırı olduğu ileri sürüldü. İleri sürülen iddia mahkemece ciddi görüldüğünden konunun karara bağlanması için konu -Yüksek Mahkemeye, Anayasa Mahkemesi olarak, 11.6.1980 tarihinde sunuldu.

(2) 274/80 sayılı başvuruda olay:
Yüksek İdare Mahkemesinde açılan 274/80 sayılı başvuruda müstedi 816 sayılı ve 7.5.1980 tarihli Sanayi ve Ticaret Bakanlığı tarafından verilen ihr-acat lisansı gereğince 255 adet canlı kuzuyu 1980 Canlı Hayvan İhracının Yasaklanması Kararnamesi ışığında ihraç edemeyeceklerine dair Gümrük ve Rüsumat Diresi Müdürünün 5.6.1980 tarihinde aldığı kararın hükümsüz ve etkisiz olduğuna ve herhangi bir sonuç d-oğuramayacağı hususunda bir karar isteminde bulundu.

Aynı başvuruda müstedi Sanayi ve Ticaret Bakanlığının 2500 adet canlı kasaplık kuzu ihracı için müstedinin şahip olduğu 799 numaralı ve 18.4.1980 tarihli lisans gereğince takriben 10.5.1980 tarihinde- 1500 adet canlı kuzu ihraç edildikten sonra söz konusu lisans gereğince ihraç etmeye hakkı olduğu mütebaki 1000 adet canlı kasaplık kuzuyu da ihraç edebilmesi için gerekli evrakı ve/veya lisansı düzenlemeyi ve/veya düzenledikten sonra müstediye vermeyi re-ddeden ve müstedaaleyh tarafından takriben 15.5.1980 tarihinde alınan kararın hükümsüz ve etkisiz olduğuna ve herhangi bir sonuç doğuramayacağına dair bir karar ve/veya Ticaret ve Sanayi Bakanlığının mezkûr evrakı düzenlememekle ve/veya düzenledikten sonra- müstediye vermemekle yaptığı ihmalin yapılmaması gerektiğine ve/veya müstedaaleyhin mezkûr evrakı düzenleyin müstediye vermesi gerektiği hususunda bir emir isteminde bulundu.

Aynı başvuruda son olarak müstedi 5.6.1980 tarihli 1980 Canlı Hayvan İhracının- Yasaklanması Kararnamesinin 816 ve 799 numaralı sıra ile 7.5.1980 ve 18.5.1980 tarihli lisansları ve/veya lisanslar gereğince yapılması gerekli ve/veya mümkün işlemleri ilgilendirdiği nisbette hükümsüz ve etkisiz olduğuna ve herhangi bir sonuç doğuramayac-ağına dair bir karar verilmesi isteminde bulundu.

Sanayi ve Ticaret Bakanı 1500 adet canlı kasaplık kuzuyu transit olarak Suriye'ye ihraç edebilmesi için 816 sayılı ve 7.5.1980 tarihli bir ay süreli müstediye bir ihracat lisansı verdi. Müstedi bu ihraca-t lisansına dayanarak 24.5.1980 tarihinde 1245 kuzuyu ihraç etti. Müstedinin ihraç lisansı uyarınca 255 adet kuzuyu daha ihraç etmeye lisansı vardır. 5.6.1980 tarihinde müstedi Gümrük ve Rüsumat Dairesine müracaat etti ve 7.5.1980 tarihli ihracat lisansı-na dayanarak 255 adet kuzuyu ihraç etmek istedi ancak Gümrük ve Rüsumat Dairesi yetkilileri Müstediye 255 adet kuzuyu ihraç etmesine, Kararname ışığında müsaade etmedi. Sanayi ve Ticaret Bakanı müstediye 18.4.1980 tarihli 799 sayılı bir ihracat lisansı il-e 2500 adet canlı kasaplık kuzunun Suriye'ye ihraç edilmesi için ihraç lisansı verdi. Müstedi söz konusu 2500 kuzudan 1500 tanesini takriben 10 Mayıs 1980 tarihinde ihraç etti ve mütebaki 1000 adet kuzuyu da daha sonra ihraç edebilmesi için usul ve/veya t-eamüle göre gerekli evrakın tanzimi için Ticaret ve Sanayi Bakanlığına başvurdu. Ticaret ve Sanayi Bakanı ise '1980 Canlı Hayvan İhracının Yasaklanması Kararnamesi' ışığında evrak tanzim etmeyi reddetti ve/veya takriben 15.5.1980 tarihinde evrak tanzim et-tikten sonra müstediye vermeyi reddetti ve/veya mezkûr evrakı tanzim edip müstediye vermeyi ihmal etti.

II. İlgili mevzuat metinleri:
Canlı Hayvan İhracının Yasaklanması Kararnamesi aynen şöyledir:
"Kıbrıs Türk Federe Devleti Bakanlar Kurulu, Anayasa-nın 88. maddesinin kendisine verdiği yetkiyi kullanarak aşağıdaki Kararnameyi yapar.

1. Bu Kararname 1980 Canlı Hayvan İhracının Yasaklanması Kararnamesi olarak isimlendirilir.

2. Bu Kararnamenin amacı canlı hayvanların ihraç edilmesi neticesi et fiyat-larında meydana gelen ve gelecek olan artışları önlemek ve kamunun gereksinme duyduğu besin maddesi olan etin mümkün olduğu kadar makul fiyatlarda temin edilmesini sağlamaktır.

3. Bu Kararnamede metin başka türlü gerektirmedikçe,
"Canlı Hayvan", canl-ı küçük baş ve/veya büyük baş hayvanları anlatır.

4. Bu Kararnamenin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren Kıbrıs Türk Federe Devletinden yabancı ülkelere canlı hayvan ihracı ve/veya bu Kararnamenin yürürlüğe girdiği tarihte geçerliliğini koruyan -ihraç izinlerine dayanılarak ihraç izin süreleri içerisinde yabancı ülkelere ihraç edilecek canlı hayvan ihracı, bu Kararnamenin yürürlüğe girdiği tarihten önce kişilerin doğmuş olan tazminat hakları saklı kalmak koşuluyla, yasaklanır.

5. Bu Kararname Re-smi Gazete'de yayınlandığı tarihten başlayarak yürürlüğe girer."

III. İlgili Anayasa metinleri:

"Madde 1.
Kıbrıs Türk Federe Devleti, demokrasi, sosyal adalet ve hukukun üstünlüğü ilkelerine dayanan lâik bir cumhuriyettir.

Madde 5.
Her Türk yurttaşı, -kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez temel hak ve özgürlüklere sahiptir.
Devlet, kişinin temel hak ve özgürlüklerini, kişi huzuru, sosyal adalet ve hukuk devleti ilkeleriyle bağdaşamayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal bü-tün engelleri kaldırır, insanın maddî ve manevî varlığının gelişmesi için gerekli koşulları hazırlar.

Madde 36.
Herkes, sözleşme hukukunun genel ilkelerince konan koşullar, kısıntılar, sınırlandırmalar ve yürürlükteki yasalara uymak kaydıyle, serbestç-e sözleşme yapma hakkına sahiptir. Ekonomik bakımdan güçlü kişilerin diğer kişileri istismarı yasa ile önlenir.
Sözleşmelerden doğan hak ve yükümlülükler kamu yararı, kamu düzeni, sosyal adalet ve ulusal güvenlik gibi nedenlerle yasa ile düzenlenebilir ve- kısıtlanabilir.

Madde 37.
Her Türk yurttaşı dilediği alanda çalışma özgürlüğüne sahiptir. Özel girişimler kurmak serbesttir. Yasa, bu özgürlüğü, ancak kamu yararı amacıyle sınırlayabilir.
Devlet, özel girişimlerin ulusal ekonominin gereklerine ve sos-yal amaçlara uygun yürümesini, güvenlik ve kararlılık içinde çalışmasını sağlayacak tedbirleri alır.

Madde 88.
Ekonomik konularda, ivedilik varsa, Bakanlar Kurulu, yasa gücünde kararname çıkarabilir. Yasa gücündeki kararname, Resmi Gazete'de yayınlan-arak yürürlüğe girer ve aynı gün, gerekçesi ile birlikte Meclise sunulur.
Meclise sunulan yasa gücündeki kararnameler, içtüzüğün yasaların görüşülmesi için koyduğu kurallara göre, komitede ve Genel Kurulda öncelik ve ivedilikle görüşülüp karara bağlanır.
Y-asa gücündeki kararnameler, Kıbrıs Türk Federe Meclisi tarafından kaldırılıncaya veya değiştirilinceye ya da Anayasa Mahkemesi olarak, Yüksek Mahkemece iptal edilinceye kadar, yürürlükte kalır.
Yasa gücündeki kararnameler ile, yeni malî yükümlülükler getir-ilemez, kişisel ve siyasal hak ve özgürlükler kısıtlanamaz."

IV. İddianın Gerekçesi:
1. Müstedilerin iddialarının gerekçesi özetle şöyledir:
5 Haziran 1980 tarihli Yasa gücündeki Kararname Bakanlar Kurulu toplanmadan, Kararname muhtıra halinde bakanla-ra ve Başbakana ayrı ayrı elden dolaştırılarak imza edildiği ve kararnamede konu olan hususlar Bakanlar Kurulu tarafından müzakere edilmediği nedeni ile kararname geçersizdir. Anayasanın 88. maddesi tahtında Bakanlar Kurulu yasa gücünde bir kararname çıka-rabilmesi için konunun ivedi ve ekonomik olması gerekir. Hayvan ihracının yasaklanması ekonomik bir konu değildir, ekonomik bir konu olsa dahi, Anayasanın 88. maddesinin öngördüğü gibi ivedi bir konu değildir. Kararnamenin 4. maddesi her iki başvurudaki -müstedilerin ticaret ve/veya ihracat yapmasını etkilediğinden Anayasanın 37. maddesinde kişiye verilen özgürlüğü kısıtlamaktadır. Halbuki 88. maddenin (4). fıkrasına göre yasa gücündeki kararnamelerle kişisel ve siyasal hak ve özgürlükler kısıtlanamaz. A-nayasanın 37. maddesine göre her Türk yurttaşı dilediği alanda çalışmak özgürlüğüne sahiptir, özel girişimler kurmaya serbesttir. Bu özgürlük ancak kamu yararı amacı ile, Yasa ile sınırlanabilir. Anayasanın 37. maddesinde kişiye bahşedilen özgürlük Anaya-sanın 88. maddesi uyarınca hiç bir şekilde kısıtlanamaz. Anayasanın 88. maddesi tahtında çıkarılan bir kararname Anayasanın 37. maddesinde öngörülen bir yasa değildir. İlgili kararname kişinin ticaret yapma özgürlüğünü kısıtladığından bu kısıtlamanın kam-u yararına olduğunu müstedaaleyhler tarafından isbat edilmesi gerekir. Halbuki mahkeme huzurunda verilen şahadetle kısıtlamanın kamu yararına olmadığı görülmektedir. Müstediler kararname çıkmazdan hemen önce yasa ve ilgili mevzuat uyarınca verilen geçerl-i ihracat lisanslarına sahiptiler. İhracat lisanslarında belirlenen hayvan miktarını ihraç etmeye hak kazandılar. Söz konusu kararname müstedilerin kazanılmış haklarını da ortadan kaldırdı. Esasen kararnamenin yegâne amacı müstedilerin kazanılmış haklar-ını ortadan kaldırmaktır. Bu nedenle kararname hukuk devleti ve hukuk üstünlüğü ilkelerine de aykırıdır.

2. Müstedaaleyhin iddiasının gerekçesi özetle şöyledir:
Anayasanın 88. maddesi uyarınca çıkarılan yasa gücünde bir kararname hakkında Anayasanın- 114. maddesi uyarınca Yüksek Mahkeme, Anayasa Mahkemesi olarak, Anayasaya aykırı olup olmadığı hususunda herhangi bir karar veremez. Bu iddia Anayasanın 88. maddesinin (3). fıkrasına dayandırılmaktadır. Müstedilerin hayvan ihraç etmeye lisans sahibi olm-aları Anayasanın 37. maddesinde öngörülen çalışma özgürlüğü ile ilgisi yoktur. Anayasanın 88. maddesinin (4). fıkrasında bahsolunan kişisel ve siyasal hak ve özgürlükler Anayasanın 2. kısmında yer alan Bölüm 2'deki kişinin hak, özgürlük ve ödevlerini ve B-ölüm 4'deki siyasal hak ve ödevlerini kapsamaktadır. Bölüm 3'deki sosyal ve ekonomik haklar, özgürlükler ve ödevleri ise kapsamamaktadır. Çalışma özgürlüğü Bölüm III'de yer almaktadır. Yasaklama kararnamesi kamu yararı amacıyle çıkarılan bir kararnamedi-r ve hukuk üstünlüğü ile hukuk devleti ilkelerine aykırı değildir.

V. İNCELEME:
Anayasaya aykırılığı iddia edilen 5.6.1980 tarihli yasa gücündeki Kararnamenin nasıl ve hangi koşullar tahtında çıkarıldığını, bakanların imzalarının nasıl alındığını, Kar-arnamenin kamu yararı amacı ile çıkarılıp çıkarılmadığını saptamak için Yüksek Mahkeme, Anayasa Mahkemesi olarak, şahadet dinlemiştir.

Mahkemeye sunulan şahadet, tarafların yaptığı iddialar ve ileri sürdükleri gerekçeler, Anayasaya aykırılık konusu olan -yasa gücündeki ilgili Kararname ve ilgili Anayasa metinleri ile diğer ilgili tüm hususlar incelenip gereği düşünüldü.

Her iki başvurudaki müstedilere canlı hayvan ihraç etmeleri için önce Tarım Bakanlığı tarafından ön izin ve daha sonra Sanayi ve Ticaret- Bakanlığı tarafından ihracat lisansı verilmiştir. Anayasamızın 9. maddesi her Türk yurttaşının yaşama, maddi ve manevi varlığını geliştirme haklarına ve kişi özgürlüğüne sahip olduğunu öngörmektedir. Anayasamızın 37. maddesi ise her Türk yurttaşına dile-diği alanda çalışma özgürlüğü vermektedir. Bakanlar Kurulunun 88. maddesi tahtında çıkardığı 5.6.1980 tarihli yasa gücündeki Kararname her iki başvurudaki müstedilerin maddi varlıklarını geliştirmek haklarını, kişi özgürlüğünü ve çalışma özgürlüğünü sınır-ladığına kuşku yoktur. Anayasamıza göre kişinin maddi varlığını geliştirmek hakkı, kişi özgürlüğü ve çalışma özgürlüğü temel haklardandır. Anayasada öngörülen temel haklar ilgili maddede belirlenen sebeplerden dolayı veya ilgili maddede herhangi bir sebe-p belirlenmediği hallerde, genel maddede belirlenen sebeplerden dolayı bu gibi haklar ve özgürlükler, özüne dokunmamak koşulu ile, kısıtlanabilir. Anayasanın 9. maddesinde verilen haklar da hak ve özgürlüğün belirli bir sebeple kısıtlanabileceği öngörülme-diğinden, 6. maddedeki genel sebeplerden dolayı kısıtlanabilir. 37. maddede ise belirlenen sebep kamu yararıdır. Müstedaaleyhler namına bulunan Savcı ilgili kararnamenin kamu yararı amacı ile çıkarıldığını ileri sürmüş, diğer taraftan ise müstediler ilgi-li kararnamenin kamu yararı amacı ile çıkarılmadığını ileri sürmüşlerdir. Çağdaş ve uygar ülkelerde uygulanan genel hukuk ilkelerine uyularak kamu yararının var olup olmadığını ve diğer ihtilâflı konuları kararlaştırmak için o konuda Mahkeme şahadet dinle-miştir. Bu gibi hallerde şahadet dinlenmesi gerektiği hususunda The Mayor Etc. Nicosia and the Cyprus Oil Industries Ltd., Kyrenia 2 R.S.C.C. 107 s.110-111'de şunlar yer almaktadır.
-"The question of the unconstitutionality of the application of sub-section (4) of section 3 of CAP 261, read in conjunction with the relevant provisions of the Regulations made under Cap 261, which this Court must consider with regard to this particular re-ference, is whether or not the resulting absolute prohibition of the sale of "olive oil", as defined in regulation 2 of the Sale of Food and Drugs Regulations, to which there has been added "olive kernel oil" is in contravention of the provisions of Articl-e 25, i.e. whether or not such an absolute prohibition of sale of such mixture is "necessary only in the interests of ........... the public safety ......... or the public health ........... or in the public interest", as provided in paragraph 2 of the sai-d Article 25.

The Court is of the opinion that it has become necessary in this case for it to hear evidence on the above issue before it can decide whether or not the absolute prohibition of the sale of "olive oil" to which has been added "olive kernel -oil" is constitutional under the provisions of paragraph 2 of the aforesaid Article 25 of the Constitution."

ve Nicosia Police- and Evgenia Georghiou and Others 4 R.S.C.C. 36 sayfa 37-38'de şunlar yer almaktadır:
"It has been submitted by counsel appearing on behalf of the Nicosia Police that the restriction made by section 3 of Cap. 177 is necessary in the sense of paragraph -2 of Article 25, because it is aimed at preventing (a) the eating of freshly baked bread by members of the public which might be detrimental to health and (b) the continuous physical strain on persons working in bakeries at night to the detriment of their -health.

Expert medical evidence was heard in connection with the above two contentions (a) and (b)."
-Kıbrıs Cumhuriyeti Anayasasının 25(1) maddesi her şahsa herhangi bir meslek, sanat, ticaret veya iş iştigal etme hakkı vermekte-dir. Aynı maddenin (2). fıkrası ise bu gibi hakların belli amaçlar için kısıtlamalara tabi tutulabileceğini öngörmektedir. Kıbrıs Cumhuriyeti Anayasası'nın 25. maddesindeki haklar Kıbrıs Türk Federe Devleti Anayasası'nın 37. maddesinde verilen hakların b-enzeridir.

Bu gibi konularda yazılı Anayasaları bulunan uygar ve çağdaş ülkelerde de aynı hukuk sistemi uygulanmaktadır. Bu hususta Amerika Birleşik Devletlerinde Weaver v. Palmer Bros. Co., 270 U.S. 402 (1926) da şunlar yer almaktadır:
-"The question for decision is whether the provision purporting absolutely to forbid the use of shoddy in comfortables violates the due process clause or the equal protection clause. The answer depends on the facts of the case. Legislative determinations- express or implied are entitled to great weight, but it is always open to interested parties to show that the Legislature has transgressed the limits of its power. Penna Coal Co. v. Mahon, 260 U.S. 393, 413. Invalidity may be shown by things which will -be judicially noticed (Quong Wing v. Kerkendall 233 U.S. 59, 64) or by facts established by evidence."

Aynı hususta Basu's Co-mmentary On the Constitution of India 5. baskı, 1. cilt s.204'de şunlar yer almaktadır:
" 'Whether evidence can be taken in proceedings to determine the constitutionality of a law!

The general rule is that in a proceeding to determine the constitutional-ity of a statute, the Court will act on the facts stated or admitted in the pleadings and the affidavits or facts of which the Court may take judicial notice, and those which appear on the face of the record.

Exceptions have, however, been acknowledged -to admit evidence -

(i)Where the reasonableness of the statute in relation to the permissible objects depends on factual considerations, e.g., the reasonableness of rate, the reasonableness of the exercise of a regulatory power.

(ii)Where the validit-y of the statute is challenged on the ground that the circumstances on the existence of which the statute was based have changed and that the application of the statute to the changed circumstances has become unconstitutional.

When evidence as to facts i-s thus necessary, any kind of legitimate proof, including expert testimony, is admissible, and where it is not convenient for the evidence to be taken in the Supreme Court, as a Court of appeal, the case is remanded to the trial Court for taking evidence.
-
India.- When the constitutionality of a law is impugned in a suit, there is no reason why evidence should not be admissible as in other suits. As a matter of fact, in proceedings for writs, where evidence is necessary to establish disputed facts, the pa-rty is often directed by the Court to bring a regular suit."

-Herhangi bir yasanın kamu yararı amacı ile çıkarılıp çıkarılmadığını incelerken hiç şüphesiz bu amacın var olup olmadığının isbatı kime düştüğü mühim rol oynamaktadır. Çağdaş ve uygar ülkelerde kabul edilen ve uygulanan ilkelere göre yasama meclisinden g-eçirilen her yasanın anayasaya uygun olduğu varsayılır. Bu varsayım yasanın çıkarılmasını ilgilendiren olguların doğruluğunu kabul eden bir varsayımdır. Bu gibi varsayım şahadetle etkisiz kılınabilir veya ortadan kaldırılabilir. Bu hususta Basu's Commen-tary on the Constitution of India 5. baskı, 1. cilt s. 203'de şunlar yer almaktadır:
-"How the presumption is rebutted.
The presumption of constitutionality of a statute is a presumption of fact, i.e. of the existence of factual conditions supporting the legislation. As such it is a rebut table presumption.

In U.S. v. Carolene Products- Co. the Supreme Court observed -

'the existence of facts supporting the legislative judgment is to be presumed, for regulatory legislation affecting ordinary commercial transactions is not to be pronounced unconstitutional unless in the light of facts m-ade known or generally assumed it is of such a character as to preclude the assumption that it rests upon same rational basis within the knowledge and experience of the legislation.'

The presumption may be rebutted by showing that the factual foundation -to support the statute is absent, and this can be shown in any of the following ways:

(i)Where on the face of the statute it appears that the factual foundation was wanting.

(ii)Where that appears from facts of which the Court must take judicial noti-ce.

(iii)Upon the affidavit of the parties.

(iv)Upon regular evidence.

The Court cannot, however, make a fetish of the rule of presumption, for, as soon as a statute is clearly shown to be in contravention of the supreme law of the land, it is the d-uty of the Court to strike it down, uninfluenced by any extraneous consideration, such as the utility or desirability of such legislation."

--Genellikle herhangi bir yasanın veya belli bir kuralının Anayasaya aykırı olduğunu iddia eden taraf ilgili yasanın gerçekten An-ayasaya aykırı olduğunu isbat etmekle yükümlüdür. Bu genel bir ilkedir ancak her ilkede olduğu gibi bunun da istisnaları bulunmaktadır. Bu istisnalar özellikle Anayasaya aykırı olduğu iddia olunan yasanın Anayasanın bahşettiği temel haklara tecavüz edici- olduğu hallerde ilgili taraf üzerine düşen isbat yükümlülüğünü yerine getirmiş sayılır ve yasayı çıkaranların Anayasada öngörülen istisnalar dahilinde olduğu hususunda Anayasa Mahkemesini ikna etmesi gerekir. Bu hususta Basu's Commentary on the Constitut-ion of India kitabında gerek Amerika'da gerekse Hindistan'da uygulanan ilkeleri belirtmektedir. 5. baskı, 1. cilt s.206'da şunlar yer almaktadır:
-"Exception to the presumption of constitutionality.
In some cases (since 1938) the U.S. Supreme Court has held that the presumption of constitutional validity of a statute is not applicable where a statute appears prima facie to invade the fundamental ri-ghts guaranteed by the First Amendments, viz., freedom of speech, press, religion and assembly. In such a case, the presumption is rather to the contrary, viz., that when there is such a prima facie invasion of the fundamental right, the onus would rest u-pon those who defend it to show that it is justified by some 'clear and present danger' to public security. While in the case of regulatory legislation affecting other matters, a 'rational connection between the remedy provided and the evil to be curbed' -might support the legislation, in the case of legislation affecting these fundamental rights nothing but public danger, actual or impending, clearly established, would support the legislation."

--Aynı konuda Thomas v. Collins (1945) 323 U.S. 516 davasında şunlar yer almaktadır:
-"The case confronts us again with the duty our system places on the Court to say where the individuals freedom ends and the State's power begins. Choice on the border, now as always delicate, is perhaps more so where the usual presumption supporting legi-slation is balanced by the preferred place given in our system to the great, the indispensable democratic freedoms secured by the First Amendment. That priority gives these liberties a sanctity and a sanction not permitting dubious intrusions . . . For th-ese reasons any attempt to restrict those liberties must be justified by clear public interest, threatened not doubtfully or remotely, but by clear and present danger."

--Basu aynı konu hakkında Hindistan'daki uygulamayı ise söz konusu kitabında şöyle belirtmektedir: s.208:
-"Our Supreme Court has, accordingly, held that though the general presumption in favour of the constitutionality of the law arises when a restriction imposed by the law is impugned under Art. 19, if the Petitioner succeeds in showing that the impugned law- prima facie violates any of the rights coming under any of the sub-clauses of cl. of that Article, the onus then shifts upon the Respondent to show that the legislation comes within the permissible limits imposed by any of the clauses to as may be applica-ble to the case, and also to place materials before the Court in support of that contention. If the Respondent does nothing in that respect, it is not for the Petitioner to prove negatively that it is not covered by any of the permissive clauses, e.g., th-at the legislation is not for the public welfare and the like. If, however, the Respondent shows that the impugned law is covered by one of the permissible grounds of restriction, e.g., interests of the general public, public order or the like, then the o-nus to show that the restriction is unreasonable would shift back to the Petitioner. This is, again, subject to the modification that if the restriction- appears to be prima facie unreasonable, substantive evidence to establish its unreasonab