- Anayasa Mahkemesi 11/76

ANAYASA MAHKEMESİ OLARAK OTURUM YAPAN
YÜKSEK MAHKEME HUZURUNDA.

Mahkeme Heyeti: M. Necati Münir Ertekün (Başkan), Ülfet Emin, Ahmed İzzet, Şakir Sıdkı İlkay, ve Sali-h S. Dayıoğlu.

Anayasanın 113. maddesi hakkında.
Toplumcu Kurtuluş Partisi, Lefkoşa.
(Davacı)
-ile-
Kıbrıs Türk Federe Devleti Kurucu Meclis Başkanlığı, Lefkoşa.
(Davalı)
ARASINDA.
Davacı namına: Fuat Veziro-ğlu
Davalı namına: Kıvaç M. Riza
Amicus Curiae olarak: Başsavcı Oktay Feridun

---------
K A R A R
Davacı, Anayasanın 113. maddesi altında açmış olduğu bu iptal davası ile 5/1976 sayılı 1976 Seçim ve Halkoylaması Yasasının 136. maddesinin (4) ve (6). fıkr-alarının ve tüm olarak 136. maddenin iptal edilmesini istemektedir.

Davacı Seçim ve Halkoylaması Yasasının dava konusu hükümlerinin gerek esas, gerekse usul açısından Anayasaya aykırı olduklarını iddia etmiştir. Biz de şimdi Anayasaya aykırılık konusunu- bu iki açıdan eleştireceğiz.

I. Esasa İlişkin Aykırılık İddiası:
Dava konusu olan Seçim ve Halkoylaması Yasasının 136. maddesi aynen şöyledir:-

"Partilerle bağımsız adayların elde136.Siyasal parti listesindeki adaylarla bağımsız adayların elde ettik-leri milletvekilliği sayısı aşağıdaki şekilde hesaplanır:ettikleri milletve-killeri, belediye meclisi üyesi, ihtiyar heyeti üyesi sayısının hesabı (1)Seçime katılmış olan siyasal partilerle bağımsızların adları alt alta "A CETVELİ" olarak isimlend-irilen ayrı bir cetvele, siyasal parti listelerindeki adaylarla bağımsız adayların adları alt alta "B CETVELİ" olarak isimlendirilen başka bir cetvele, siyasal parti listelerinde adları bulunan adayların adları ise alt alta "C CETVELİ" olarak isimlendirile-n diğer bir cetvele yazılır. Bu hususlar üç cetvel halinde düzenlendikten sonra her siyasal parti ile bağımsızların ayrı ayrı aldıkları toplam oy sayısı, siyasal parti listelerindeki adaylarla bağımsızların ayrı ayrı aldıkları geçerli oy sayısı, siyasal p-arti listelerindeki adaylara verilen tercih işaretleri sayısı (2). fıkra kurallarına göre hesaplanarak adları hizalarına yazılır. (2)(a) Bir seçmen, birleşik oy pusulasındaki herhangi bir siyasal partinin lehine, "EVET" mühürü kullanmışsa, o si-yasal parti listesinde adları bulunan adayların herbirine "B CETVELİ"ndeki adları karşısına birer oy yazılır. Bir seçmen oyunu, birleşik oy pusulasında adı bulunan partili veya bağımsız adaylara karışık olarak vermişse, bu adayların herbirine de birer oy -yazılır. Bu suretle partili ve bağımsız adayların herbirinin "B CETVELİ"ndeki adları karşısına birer oy yazılır. Bu suretle "B CETVELİ" partili ve bağımsız adayların herbirinin almış olduğu geçerli oy sayısının toplamını gösterir.(b) Birleşik oy pusu-lasında adı bulunan siyasal parti listesindeki adayların tümünün toplam olarak aldıkları geçerli oy sayısı, o partinin aldığı oyu, her bağımsız adayın toplam olarak aldığı geçerli oy sayısı da o bağımsız adayın aldığı oyu gösterir. Bu suretle siyasal part-ilerle bağımsız adaylardan her birinin almış olduğu geçerli oy sayısının toplamı "A CETVELİ"ndeki adları karşısına yazılır.(c) Bir seçmen, birleşik oy pusulasındaki herhangi bir siyasal partinin lehine "EVET" mühürünü kullandıktan sonra, o siyasal part-i listesinde bulunan adayların adları karşısındaki dikdörtgene tercih işareti koymuş ise, bu adayların herbirinin "c cetvelİ"ndeki adlarının karşısına birer tercih işareti yazılır. Bu suretle partili adayların her birinin almış olduğu geçerli tercih işare-tleri sayısının toplamı "C CETVELİ"ndeki adların karşısına yazılır. (3)Bir seçim bölgesinde oyunu kullanan ve oyları geçerli sayılan seçmen sayısının yarıdan bir fazlası kadar oy alan adaylar milletvekili seçilirler. Bu tahsisi yapabilmek için, -(2). fıkranın (a) bendine göre "B CETVELİ"nde saptanan, partili ve bağımsız adayların her birinin almış olduğu geçerli oy sayısı toplamları esas alınmak suretiyle işlem yapılır.Ancak, bir parti listesinden bu fıkradaki kurala uygun olarak seçilecekler-in sayısı, o seçim bölgesinin çıkaracağı milletvekili sayısının üçte birinden fazla olmaz. Kesirler hesaba katılmaz. (4)(3). fıkra kurallarına göre milletvekili seçilen adaylar belli olduktan veya bu ilkeye uygun olarak milletvekilliğine seçilen -aday bulunmadığı anlaşıldıktan sonra siyasal partilerle bağımsız adayların elde ettikleri milletvekilliği sayısının hesaplanması için aşağıdaki şekilde işlem yapılır:-(2). fıkranın (b) bendine göre "A CETVELİ"nde saptanan, her siyasal partinin ve bağı-msız adayın aldığı geçerli oy sayısı toplamlarını gösteren rakamlar önce bire, sonra ikiye, sonra üçe... ilâ, o bölgenin çıkaracağı milletvekili sayısına veya (3). fıkra kurallarına uygun olarak seçilen milletvekili varsa, bu suretle o bölgeden seçilen mil-letvekili sayısı söz konusu seçim bölgesinin çıkaracağı milletvekili sayısından çıkarıldıktan sonra elde edilen sayıya ulaşıncaya kadar bölünür. Ancak bağımsız adayların aldığı geçerli oy sayısı toplamı sadece bire bölünür. Elde edilen paylar, parti ayır-ımı yapılmaksızın en büyükten en küçüğe doğru sıralanır. Milletvekilleri, bu payların sahibi olan partilere ve bağımsız adaylara, rakamların büyüklük sırasına göre ayrılır. Son kalan milletvekilliği için birbirine eşit rakamlar bulunduğu takdirde, bunlar- arasında ad çekilmek suretiyle tahsis yapılır. (5)Siyasal parti adaylarından seçilenler aşağıdaki şekilde saptanır:-(a) (2). fıkranın (a) bendine göre "B CETVELİ"nde saptanan her partili adayın aldığı geçerli oy sayısı toplamına aynı f-ıkranın (c) bendine göre "C CETVELİ"nde saptanan partili aynı adayın aldığı geçerli tercih işaretleri sayısı toplamı
-eğer varsa- eklenir. Her partili aday için elde edilen toplam sayı, büyüklük sırasına göre yukarıdan aşağıya yazılır. (b) Aynı- siyasal parti adaylarının tümü için tercih oyu kullanılmamış ise, o siyasal parti adayları için (2). fıkranın (a) bendine göre "B CETVELİ"nde saptanan geçerli oy sayısı toplamları, büyüklük sırasına göre yukarıdan aşağıya yazılır. Bu işlem yapılırken, ge-çerli oy sayısı toplamları eşit olan adaylar arasındaki sıra, siyasal parti listesinde bu adayların yer aldıkları liste dikkate alınmak suretiyle saptanır.(c)Bir siyasal parti listesinde adları bulunan adayların sırası, yukarıdaki fıkralara göre sapta-ndıktan sonra, (4). fıkraya uygun olarak o siyasal partinin kazandığı milletvekilleri, bu sıradaki rakamların büyüklüğüne göre yukarıdan aşağıya doğru yer alan adaylara tahsis edilir. (6)Seçimi kazanan belediye meclisi ve ihtiyar heyeti üyeleri d-e bu madde kurallarına göre saptanır. (7)Bu madde uyarınca işlemler açık olarak yapılır ve adaylarla gözlemciler hazır bulunabilir. (8)İlçe seçim kurulu başkanı, bu madde uyarınca seçimi kazananları gösteren tutanağın bir suretini, o seçim bö-lgesinde derhal ilân ettirir, diğer bir suretini de bir hafta süre ile kurul dairesinin kapısına asar."

136. maddenin (4). fıkrasından görüleceği gibi, o maddenin (3). fıkrası kurullarına göre milletvekili seçilen adaylar, yani oyları geçerli sayılan- seçmen sayısının yarıdan bir fazlası kadar oy alan adaylar, belli olduktan veya bu ilkeye uygun olarak milletvekilliğine seçilen aday bulunmadığı anlaşıldıktan sonra siyasal partilerle bağımsız adayların elde ettikleri milletvekilliği sayısının hesaplanma-sı (4). fıkranın hükümlerine göre yapılır. Davacının iddiasına göre bu işlem yapılırken, seçmen sayısının yarıdan bir fazlası kadar oy alıp kazanan adayların oyları yeniden ve bir kere daha hesaplanır ve değerlendirmeğe tabi tutulur, bu suretle yarıdan fa-zla oy alanların oyları aynı partiden olan diğer adaylar lehine hesaba katılır ve bunların seçilip seçilmemesinde etkili bir rol oynar, bu şekilde, bazı seçmenlerin oyları diğer seçmenlerin oylarına nazaran daha fazla değer kazanır, bu da, adaylar, partile-r ve özellikle bağımsız adaylar açısından eşitsizlik ve adaletsizlik yaratır ve demokratik ilkelere ters düşer. Bu nedenlerle, davacının avukatı, 136. maddenin (4). fıkrasının ve aynı maddenin hükümlerini belediye meclisi ve ihtiyar hey'eti üyeleri seçiml-erine de uygulanmasını öngören (6). fıkrasının, Anayasa'nın Başlangıç kısmına ve 1, 4, 5, 6, 7 ve 54. maddelerine aykırı olduğunu iddia etmiştir.

Davalı avukatı ile Mahkememizin çağrısı üzerine Mahkemede "amicus curiae" olarak bulunan Başsavcı, diğer şey-ler meyanında, Mahkememizin Anayasa Mahkemesi 7/76, 8/76, 9/76 ve 10/76 sayılı birleştirilmiş iptal davalarında Seçim ve Halkoylaması Yasasının 101. maddesi ile ilgili olarak vermiş olduğu kararına ve Türkiye Anayasa Mahkemesinin 1965/34 sayı ve 28 Mayıs 1-965 tarihli Kararına (Bak: Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisi, Sayı 3, sayfa 147, 150, 151) atıfta bulunarak, 136. maddenin ilgili hükümlerinin Anayasanın seçimlerin serbest ve eşitlik ilkelerine uygun olarak yapılmasını öngören hükümlerine veya herhangi b-aşka bir hükmüne aykırı olmadığını iddia etmişlerdi.
Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının 55. maddesinin (2). fıkrasının benzeri olan Anayasamızın 54. maddesinin (2). fıkrası aynen şöyledir:-
"(2) Seçimler, serbest, eşit, gizli, tek dereceli genel oy, açık s-ayım ve döküm ilkelerine uygun olarak yapılır."

Kanaatımızca eşit oy ilkesi, her seçmenin oyunu eşit koşullar içerisinde kullanmasını öngörmektedir. Seçmenler oylarını eşit koşullara göre kullanmışsa o oyların, serbest oylama neticesi, yasanın düzenled-iği seçim sistemine göre, yasa tarafından nasıl değerlendirileceğinin saptanması kanaatımızca Anayasanın öngördüğü eşitlik ilkesine veya Anayasanın diğer ilgili hükümlerine aykırı değildir. Eşit oy esası konusunda Türkiye Anayasa Mahkemesinin 1965/13 sayı- ve 5 Mart 1965 tarihli (Bak: Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisi, Sayı 3, sayfa 92) ve 1965/34 sayı ve 28 Mayıs 1965 tarihli (Bak: Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisi, Sayı 3, sayfa 151) oy çokluğu ile vermiş olduğu kararlarda aşağıdaki pasaj yer almaktadır-:-
"Eşit oy esası, yalnızca her seçmenin tek oyu olması kuralını hükme bağlamakta olup, kimi seçmene bir kez, kimi seçmene bir kaç kez oy kullanma hakkı tanınmasına engeldir. Eşit oy kavramı içinde her oyun eşit etkiye ve sonuca varması gerektiği gibi bi-r görüşe de yer verilemez. Bir oyun etki ve sonucunu ancak oy sahibinin tutumu ve öteki oyların karşı etkileri belli eder. Görülüyor ki inceleme konusu hüküm (Eşit oy) esasına da dokunmamaktadır."

Türkiye Anayasa Mahkemesinin de işaret ettiği gibi, bi-r oyun etki ve sonucunu ancak oy sahibinin tutumu ve öteki oyların karşı etkileri belli eder.

Seçim sistemi hususunda Anayasanın 67. maddesinin (1). fıkrası şu hükmü ihtiva etmektedir:-
"Seçim sistemi ve her seçi